نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - رابطه سبك هاي هويت مذهبي، ابعاد دينداري با بهزيستي روان شناختي دانشجويان

سال هفتم، شماره چهارم، پياپي ٢٨، زمستان ١٣٩٣

شهرام واحدي / دانشيار روان شناسي تربيتي دانشگاه تبريز vahedi١١٧@yahoo.com

ريحانه احمديان / دانشجوي كارشناسي ارشد روان شناسي تربيتي دانشگاه تبريز

دريافت: ٠٨/١١/١٣٩١- پذيرش: ٢٤/٠٣/١٣٩٢

هدف اصلي اين پژوهش، بررسي روابط ساختاري سبك هاي هويت مذهبي و ابعاد دينداري با بهزيستي روان شناختي دانشجويان است. ٦٦٧ دانشجو (٢٩٧ پسر و٣٧٠ دختر) از چهار دانشكده علوم انساني، فني مهندسي، علوم پزشكي و كشاورزي دانشگاه تبريز در اين پژوهش شركت كردند. از آزمودني ها خواسته شد كه پرسش نامه هاي هويت مذهبي بل، ابعاد دينداري گلاك و استارك و مقياس بهزيستي روان شناختي ريف را تكميل كنند. داده هاي به دست آمده از طريق آزمون تحليل واريانس چند متغيره و مدل يابي معادلات ساختاري (SEM) مورد تحليل قرار گرفت. نتايج نشان داد كه بين دانشجويان دختر و پسر، در تمام متغيرها تفاوت معني داري وجود دارد (٠١/٠/p>). همچنين نتايج نشان داد كه مدل پيشنهادي از برازش قابل قبولي برخوردار است (٠٥/٠P>). ابعاد دينداري و سبك هاي هويت مذهبي به عنوان متغيرهاي پيش بين معني داري براي بهزيستي روان شناختي جوانان محسوب مي شود. ابعاد دينداري به صورت مستقيم و غير مستقيم با بهزيستي روان شناختي رابطه دارد.

كليد واژه ها: هويت مذهبي، ابعاد دينداري، بهزيستي روان شناختي، دانشجويان.

دين و مذهب يكي از اساسي ترين و مهم ترين نهادهاي جامعه بشري است، به طوري كه هيچ گاه، بشر خارج از اين پديده، زيست نكرده و دامن از آن بر نكشيده است. اگر به صحنه گيتي نظري بيفكنيم، بسياري از اماكن را خواهيم يافت كه در آنجا نه آبادي است، نه علم و نه دولت، اما هيچ جايي را نمي توان يافت كه خدا نباشد. ياد خدا، انديشيدن در مورد عظمت پروردگار، تفكر دربارة فلسفه خلقت، تسبيح ذات حق و شكرگزاري در برابر همه نعمت ها موجب آرامش جان و روان است. به طوري كه در آية ٢٨ سورة رعد مي فرمايد: أَلا بِذِكْرِ اللَّهِ تَطْمَئِنُّ الْقُلُوبُ. قرآن مجيد به حالت دروني انسان در هجوم فشارهاي روزمره اشاره مي كند و از حالت دعا و طلب در پيشگاه خدا پرده برمي دارد. به تعبير جيمز، انسان احساس مي كند كه در وجود او يك عيب و نقص بزرگي است كه موجب ناآرامي ها و مشكلات ماست و همچنين حس مي كنيم كه هرگاه با قدرتي مافوق خود ارتباط برقرار كنيم، مي توانيم خود را از ناآرامي ها و ناراحتي ها نجات دهيم (نوابخش و پور يوسفي، ١٣٨٥).

در مورد ضرورت اين پژوهش، مي توان گفت: با توجه به اينكه بيشتر گروه سني جمعيت كشور ما را جوانان تشكيل مي دهد، بررسي و شناسايي مشكلات آموزشي و روان شناختي جوانان از اهميت فراوان برخوردار است. در اين ميان، لازم است به مسائل و مشكلات مهمي كه به نحوي به پيشرفت تحصيلي آنان لطمه مي زند، توجه لازم مبذول گردد. دانش آموزي كه در عرصه هاي تحصيلي به فعاليت هاي متنوع آموزشي و مهارت آموزي مشغول است، بي شك با فشارهاي روز افزون هويتي به چالش مي افتد و چگونگي مواجه وي با اين تعارضات هويتي و از جمله هويت مذهبي، ممكن است فرايند فعاليت هاي تحصيلي او را تحت تأثير قرار دهد. هر يك از هويت ها (هويت شخصي، ديني، اجتماعي و مذهبي)، كه بتواند انسان را از بحران هاي زندگي نجات دهد و او را از سرگرداني برهاند تا او در وجودش اختلال هويت احساس نكند، بهترين هويت است. از اين رو، مهم ترين هويتي كه مورد تأييد انديشمندان است، هويت ديني است؛ زيرا كه هويت ديني، انسان را به منبع و پشتوانه اي متصل مي كند كه داراي بالا ترين ثبات است. علاوه بر اين، به جاودانه بودن انسان اشاره دارد، جلوه اي زيبا به او مي دهد و راه هاي رسيدن به كمال را براي او بيان مي كند. مطالعه منابع اسلامي اين نتيجه را به دست مي دهد كه التزام عملي به اعتقادات مذهبي، عامل بازدارنده بسياري از بيماري هاي رواني است (عابدي، ١٣٨٨).

نتايج پژوهش هاي گوناگون نيز حاكى از وجود تأثير مثبت دين بر سازگارى و بهداشت روانى افراد است. براي نمونه، پژوهش هاي گارتنر و همكاران ١٩٩١؛ ماتون و پارگامنت ١٩٨٧؛ پالوما و پندلتون، تأثير مثبت دين بر سلامت روانى، كاهش علايم بيمارى، كاهش ناراحتى و آشفتگى را گزارش داده و از وجود يك رابطه مثبت بين دين و بهداشت روانى حمايت كردند (شجاعيان و زماني منفرد، ١٣٨١).

همچنين تحقيقات نشان مي دهد كه ميزان شركت در مراسم مذهبي، با افسردگي رابطه منفي دارد، به گونه اي كه ميزان افسردگي در بين كساني كه در اين گونه مراسم شركت مي كنند، تقريباً نصف ميزان افرادي است كه به آنجا نمي روند (واحدي و غني زاده، ١٣٨٨). كاپلان و همكاران نيز دريافتند كه عبادت و انجام فرايض ديني، سپري ايمن در مقابل بسياري از مسائل و مشكلات و بيماري هاست (صادقي، ١٣٧٨). هاريسون (Harrison) (٢٠٠١) نيز اثر مثبت مذهب بر سلامت رواني را تأييد كرده اند. نتايج پژوهش روحى عزيزى و روحى عزيزى (١٣٨٠)، نشان داد كه تقريباً ١٠٠% نمازگزاران معتقد بودند كه پس از انجام اين فريضه الهى به حالت سكون و آرامش روحى مى رسند؛ سختى ها و شدايد زندگى را راحت تر تحمل كرده و نيروى مبارزه با مشكلات، اميد و ايمان در آنها تقويت مى گردد. با اين حال، برخي از تحقيقات نتايج فوق را تأييد ننموده اند. براي مثال، زهروى و پهلواني (١٣٨٠)، در بررسي نقش مراسم عبادى روزه دارى در سلامت روانى گزارش نمودند كه بين روزه دارى و سلامت روانى ارتباط معنى دارى وجود ندارد (واحدي و غني زاده، ١٣٨٨). بي ترديد مذهب، انسان را در مقابل هجوم اضطراب، ترديد و نااميدي نيرومند و آماده مي سازد. ارزش هر فرد مذهبي، به ميزان رشد آگاهي و بصيرت و دانايي وي بستگي دارد، و تا زماني كه شناخت اصولي از مذهب شكل نگرفته باشد، نمي تواند نقش تعيين كننده اي در زندگي روبه رشد فرد داشته باشد (نوابخش و پور يوسفي، ١٣٨٥). در اين صورت، هويت مذهبي در او شكل مي گيرد كه در واقع اتكاي فرد به يك نظام يا پايگاه اعتقادي است كه بر جهت گيري فرد در زمينه هاي مختلف تأثير مي گذارد. به عبارت ديگر، هويت مذهبي فلسفة زندگي و حيات يك فرد را تشكيل مي دهد. اهميت اين هويت از اين جهت است كه انسان از فطرت و سرشت خدا جويي برخوردار است؛ يعني گرايش به دين و مذهب در تمامي انسان ها وجود دارد. اگر اين گرايش در مسير خود با موانعي مواجه نشود، انسان در جهت شناخت صحيح دين حركت خواهد كرد و هويت مذهبي باثباتي را براي خود شكل خواهد داد. ولي اگر اين شكل از هويت، به درستي و با شناخت كافي شكل نگيرد، فرد را به انحراف و انحطاط و بحران مي كشاند و بر روند فعاليت هاي روزمره زندگي مثل سلامت رواني و تحصيل تأثير مي گذارد. برگين و همكاران در پژوهشي نشان دادند كه افراد داراي جهت گيرى مذهبى دروني يعني افرادي كه معتقدند مذهب در ذات آنها ريشه دارد و به صورت يك هويت در آمده، در مقايسه با افرادي كه جهت گيرى مذهبى بيروني دارند، يعني مذهب را وسيلة دستيابي به چيزهاي ديگر مي دانند، سلامت رواني مثبت تري دارند (برگين (Bergin)، ١٩٩١).

علاوه بر اين، برخي تحقيقات نشان دادند كه ميزان آثار و علائمِ شاخصِ مشكلِ روانى در ميان كسانى كه تدين بيرونى است، بيش از ساير افراد است. اما كسانى كه تدين درونى دارند، كمتر از ساير افراد مشكلات رواني داشتند. پس افراد متدين، به هر نسبت كه ايمان قوى و محكم داشته باشند، از بيمارى هاى روانى مصون تر هستند (واحدي و غني زاده، ١٣٨٨). برخي تحقيقات به بررسي رابطه بين هويت مذهبي و مشاركت در فعاليت هاي مذهبي پرداختند، براي نمونه، لوستون دريافت كه هويت مذهبي و مشاركت در فعاليت هاي مذهبي رابطه متقابل بالقوه و پويا دارند. اليسون (Ellison) (١٩٩١) نيز به اين نتيجه رسيد كه فعاليت هاي مذهبي و التزام عملي داشتن به اعتقادات مذهبي، مانند دعا كردن و قرائت كتاب مقدس با احساس آرامش بيشتري در افراد همراه است. تحقيق نوني و وودرام (Nooney & Woodrum) (٢٠٠٢) نيز نشان داد كه الزام رفتن به كليسا و انجام مراسم دعا، از عوامل مؤثر بر سلامت رواني هستند و با آن رابطه مثبت دارند. اما تحقيقات متضادي نيز در مورد نقش مذهب با سلامت رواني به دست آمده است. باتز و همكاران، در بررسي خود به اين نتيجه دست يافتند كه معنويت شخصي با نشانگان پايين افسردگي رابطه مستقيم دارد، اما تعداد دفعات دعا با ميزان نشانگان افسردگي رابطه معناداري ندارد (رجايي و همكاران، ١٣٨٨).

همچنين نتايج پژوهش اليسون و همكاران (٢٠٠١)، نشان دادند كه رفتن به كليسا با احساس بهزيستي رابطه مثبت و با درماندگي رابطه منفي دارد و تعداد انجام مراسم دعا با بهزيستي رابطه ضعيف معكوس و با مضطرب بودن رابطه مثبت اندكي دارد (رجايي و همكاران، ١٣٨٨). ولي بسياري از يافته ها حكايت از اين دارد كه اعمال و شعائر مذهبي با بهزيستي روان شناختي رابطه مثبت معني دار دارد (لوين و چترز، ١٩٩٨). ريف (Ryff) (١٩٨٩) بهزيستي روان شناختي را شامل استقلال، تسلط محيطي، رشد فردي، روابط مثبت با ديگران، هدف در زندگي و پذيرش خود مي دانند. به عبارت ديگر، تجربه استقلال، توانايي رويارويي در برابر فشارهاي اجتماعي، عمل براساس راه حل هاي فردي و ارزيابي خود از طريق معيارهاي شخصي و توانايي فرد در انتخاب يا ايجاد محيط هايي متناسب با شرايط رواني خود از ويژگي هاي مهم سلامت رواني است. از اين رو، ارائه خدماتي كه بهزيستي دانشجويان را تأمين مي كند، خودش ارزشمند است؛ زيرا دانشجويان دانشگاه بخش حياتي نيروي كار هر كشور است. ازاين رو، ارتقاي شرايطي كه بهزيستي آنها را بهبود بخشد، پيامدهاي مثبتي براي اجتماع در پي خواهد داشت. هدف اين تحقيق ارزيابي يك مدل مفهومي تركيبي است. در اين مدل، هويت مذهبي و فعاليت مذهبي به عنوان متغير پيش بين در ارتباط با بهزيستي روان شناختي (متغير وابسته درون زاد) در نظر گرفته شده است. با توجه به پژوهش هاي ياد شده، اكنون اين سؤال مطرح است كه آيا هويت مذهبي و مشاركت در فعاليت هاي مذهبي دانشجويان، در بهزيستي روان شناختي آنان تأثيري مثبتي دارد؟

شكل ١: مدل نظري رابطه بين سبك هاي هويت مذهبي و ابعاد دينداري با بهزيستي روان شناختي دانشجويان

براين اساس، سؤالات و فرضيه هاي پژوهش به شرح زير است:

١. دانشجوياني كه ابعاد دينداري بيشتري دارند، سطوح بالاتري از هويت مذهبي موفق را گزارش خواهند كرد.

٢. افرادي كه ابعاد دينداري بيشتري را گزارش مي كنند، سطوح بالاتري از بهزيستي روان شناختي برخوردارند.

٣. آيا ابعاد دينداري مستقيم و غيرمستقيم (سبك هاي هويت مذهبي)، بر بهزيستي روان شناختي تأثير دارد؟

٤. بين دانشجويان دختر و پسر از نظر بهزيستي روان شناختي، ابعاد دينداري و هويت مذهبي تفاوت وجود دارد.

با توجه به ماهيت موضوع و اهداف مورد نظر از نوع تحقيقات توصيفي- همبستگي است. در مطالعات همبستگي، علاوه بر تجزيه و تحليل توصيفي، رابطه بين متغيرها كشف و تبيين مي شود. جامعه آماري اين پژوهش كليه دانشجويان كارشناسي دانشگاه تبريز در سال تحصيلي ٩٠ تشكيل مي داد (١٥٠٠٠=N). پس از هماهنگي با معاونت پژوهشي دانشگاه تبريز، با استفاده از فرمول كوكران، تعداد ٦٦٧ نفر به روش خوشه اي تصادفي از ميان دانشجويان دانشگاه تبريز و دانشكده هاي علوم انساني، پايه، فني و مهندسي و دامپزشكي به عنوان خوشه ها انتخاب شد. پرسش نامه هاي هويت مذهبي، ابعاد دينداري و مقياس بهزيستي روان شناختي توسط دانشجويان داوطلب تكميل گرديد. سپس، براي گردآوري نهايي به كلاس ها مراجعه گرديد. در اين پژوهش، بهزيستي روان شناختي به عنوان متغير وابسته درون زاد، هويت مذهبي به صورت متغير مستقل درون زاد و فعاليت مذهبي متغير برون زاد در نظر گرفته شده است.

١. مقياس هويت مذهبي بل: اين مقياس ٢٨ سؤالي داراي طيف ليكرت ٦ درجه است. اين مقياس، مؤلفه هاي توجه و دلسوزي، ايمان، بر خورد دوستانه، بخشنده بودن، كمك كردن، سخت كوشي، صداقت و مهرباني را مي سنجد. روايي محتوايي اين مقياس از طريق مقايسه بين چهار وضعيت هويت مذهبي (دير رس؛ (جست وجوي صادقانه براي يافتن راه هاي مختلف و هدف وجود دارد و صرفاً گذشت زمان و اتلاف وقت مطرح نيست و فرد به بررسي و آزمون خود در تجارب مختلف مي پردازد)، زودرس؛ (مشخصه آن پرهيز كردن فرد از اكتشاف يا جست وجوگري فعال و انتخاب خود مختارانه است. فرد به وسيله ديگران و نه به وسيله خود هدايت مي شود)، موفق (افراد، دوره اي از جست وجوگري و اكتشاف فعال را پشت سر گذاشته و تعهدات روشني ايجاد كرده اند)و مغشوش؛ (اصطلاح پراكندگي هويت مترادف با مفهوم سردرگمي در هويت يابي اريكسون است)) در بين ٦٠٠ آزمودني به دست آمد. پايايي آن در اين پژوهش، ٨٠/٠ برآورد گرديد.

٢. پرسش نامه ابعاد دينداري: سراج زاده (٢٠٠٩) اين پرسش نامه را براساس مدل گلاك و استارك تهيه و با اسلام، به ويژه اسلام شيعي تطبيق داده است. اين پرسش نامه شامل ٢٨ سؤال است و ٥ بعد دينداري را مي سنجد كه به ترتيب عبارتند از: ١. بعد اعتقادي يا باورهاي ديني، ٢. بعد عواطف ديني، ٣. بعد پيامدي يا آثار ديني، ٤. بعد مناسكي يا اعمال ديني، ٥. بعد شناختي. كليه عبارات پرسش نامه، سؤالات نگرشي بوده و در طول يك طيف ٦ قسمتي از نوع طيف ليكرت ارزش گذاري شده اند. فقط عبارات معرف بُعد عملي دين، سؤالات مربوط به رفتار واقعي اند. وجود رابطه اي قوي تا متوسط بين ارزيابي افراد از ميزان دينداري خود و نمره آنان در مقياسي كه بر طبق مدل گلاك و استارك ساخته شده بود را مي توان نشان روايي مقياس دينداري دانست. در تحقيق شريفي، اعتبار اين آزمون از طريق همبسته كردن نمرات اين آزمون با آزمون نگرش سنج مذهبي خداياري فرد محاسبه شد. ضريب اعتبار محاسبه شده برابر بوده است با ٤٥/٠ كه در سطح ٠١/٠< Pمعني دار است. ضرايب آلفاي استاندارد چهار مقياس مربوط به چهار بُعد دينداري بين ٨٧/٠ تا ٩٢/٠ نوسان داشتند، به استثناي بُعد عواطف ديني، كه ضريب آلفاي آن ٥٦/٠ بود. سراج زاده، به منظور بررسي مقدماتي پايايي پرسش نامه از روش آلفاي كرونباخ و روش بازآزمايي، بر روي نمونه اي از دانش آموزان استفاده كرد. ضريب آلفاي استاندارد شده ٦٣/٠ و ضريب همبستگي نمرات نوبت اول و دوم ٨٠/٠ بوده است. در اجراي نهايي پرسش نامه، آلفاي ابعاد مختلف دينداري بين ٧٢/٠ تا ٨٣/٠ به دست آمد. همچنين آلفاي سنجه كلي دينداري، كه براساس نمره پاسخ گويان در چهار بعد فرعي دينداري محاسبه شد، ٨٣/٠ بود. ضريب اعتبار ابعاد اين آزمون، از طريق محاسبه آلفاي كرانباخ، در پژوهش شريفي به ترتيب زير است: بُعد اعتقادي (٦٢/٠= α)، بُعد عاطفي (٥٦/٠= α)، بُعد پيامدي (٦٦/٠= α)، بُعد مناسكي (٧٩/٠=α) و اعتبار كل (٧٨/٠= α) (خداياري فرد و همكاران، ١٣٧٧).

٣. مقياس بهزيستي روان شناختي: اين مقياس توسط ريف (١٩٨٩) طراحي شده است كه نسخه اصلي آن شامل ٦ بعد و هريك از ابعاد آن داراي ٢٠ گويه مي باشد. ابعاد بهزيستي روان شناختي ريف شامل مقياس هاي استقلال، تسلط محيطي، رشد فردي، روابط مثبت، هدف در زندگي و پذيرش خود مي باشد. پاسخ به هر پرسش، با ٦ گزينه از كاملاً مخالف تا كاملاً موافق مشخص مي شود. شكري و همكاران در سال ١٣٨٧، ضريب الفاي كرونباخ براي مقياس هاي سه سؤالي را ٢١/٠ تا ٣٥/٠ گزارش كردند. ونديرنداك (Van Dierendonck) (٢٠٠٥) نيز مقدار آلفا را به ترتيب ٦٨/٠، ٥٢/٠، ٦٤/٠، ٥٨/٠، ١٧/٠ و ٥٣/٠ برآورد كرد. در پژوهش واحدي و غني زاده، مقدار پايايي به روش دونيمه كردن و آلفاي كرونباخ به ترتيب٧٠/. و٧١/. محاسبه گرديد (واحدي و غني زاده، ١٣٨٨).

پس از جمع آوري داده ها و ورود آنها به رايانه، از نرم افزارهاي PASW١٨ و Amos ١٨ استفاده شد. از آنجا كه مدل يابي معادله ساختاري(SEM) به توزيع متغيرهاي غيرنرمال مي تواند حساس باشد، تحليل هاي تك متغيره و چند متغيره براي بررسي نرمال بودن داده ها، خطاهاي ورودي و داده هاي پرت اجرا گرديد. نتايج ارزيابي تحليل تك متغيره نشان داد كه كجي مؤلفه هاي هويت مذهبي به ترتيب از ٠٤/. تا١٤٣/. و كشيدگي از ٠٨/.- تا ٣٢٨/. متغير بود. همچنين كجي و كشيدگي براي متغير بهزيستي روان شناختي، به ترتيب ٠٦/. و ٠٩/.- بود. علاوه بر اين، كجي و كشيدگي متغيرهاي ابعاد دينداري نيز بين ٠٨/.- تا ٩٣٧/. در نوسان بود. كجي و كشيدگي هيچ يك از متغيرها، بيشتر از نقطه برش ١ نبودند (كلاين (Kline)، ١٩٩٨)، كه نشانگر نداشتن مشكلاتي در مورد غيرنرمال بودن تك متغيره مي باشد. در نهايت، نرمال بودن چند متغيره با استفاده از مقدار كشيدگي چندمتغيره نرمال شده مارديا بررسي شد. براساس نظر بنتلر و وو (Bentler & Wu) (١٩٩٥)، مقدار مارديا در اين مطالعه، بزرگتر از ٣ نبود. علاوه بر اين، از روش جايگزيني ميانگين براي داده هاي گمشده استفاده گرديد.

SEM در دو مرحله اجرا شد: در مرحله اول، ابتدا تحليل هاي عاملي تأييدي مورد استفاده قرار گرفت تا ميزاني كه هريك از پنج متغير نهفته كه به وسيله شاخص هايش در مدل هاي اندازه گيري پيشنهادي ما بازنمايي مي شود، ارزيابي شود. در مرحله دوم، وقتي مدل اندازه گيري پذيرفته شد، تحليل مسير براي آزمون مدل ساختاري به كار گرفته شد انجام شد.

در SEM از روش بيشترين احتمال براي برآورد الگو و از برخي شاخص هاي ديگر براي بررسي برازندگي الگو استفاده شد. رايج ترين شاخص هاي آماري برازش مدل برازش مطلق (آماره خي دو χ٢)، شاخص هاي تصحيح ايجازي (ريشه دوم برآورد واريانس خطاي تقريب يا RMSEA)، شاخص برازش تطبيقي (CFI) ارزيابي شده اند: اگر مجذور كاي از لحاظ آماري معني دار نباشد، بر برازندگي مناسب الگو دلالت مي كند. اما اين شاخص در نمونه هاي بزرگتر معمولاً معني دار است. از اين رو، شاخص مناسبي براي برازندگي الگو تلقي نمي گردد. بنابراين، براي كاهش حساسيت شاخص مجذور كاي به حجم نمونه، ما از مقدار χ٢/df بهره برديم كه مقادير كمتر از ٥ دال برازش مطلوب مي باشد (ويتون و همكاران، ١٩٩٧). مقدار نزديك به يك براي شاخص هايTLI ،IFI ، CFI و مقدار كوچك تر يا مساوي ٠٥/. براي شاخص هاي RMSEA بر برازندگي مناسب و مطلوب دلالت دارند (هارينگتون (Harrington)، ٢٠٠٩).

با استفاده از شاخص هاي اصلاح، تغييراتي در مدل ايجاد كرديم. بهره مندي از چنين شاخص ها براي تجديد مدل بايستي با احتياط انجام شود (لوهلين (Loehlin)، ١٩٩٢)، فقط تغييراتي كه در مدل ايجاد شد، داراي مفهوم است. شاخص هاي اصلاح نشان داد كه با همبسته كردن برخي از باقيمانده هاي بسته سؤالات درون مقياس هاي مدل، حداكثر دو مورد براي هر متغير، شاخص هاي برازش مدل به طور قابل توجهي بهبود خواهند يافت. ازآنجاكه باقيمانده ها تأثيراتي را بازنمايي مي كند كه در مدل قرار نگرفته است، پذيرفتني است كه گويه هاي درون يك عامل به شيوه مشابه تحت تأثير قرار گيرند (بروس و استونس (Bruce & Stevens)، ٢٠٠١).

٣٩٠ نفر از شركت كنندگان (٥/٥٨ درصد) دختر و ٢٧٣ نفر (٩/٤٠ درصد) دانشجويان پسر بودند. با توجه به جدول ١، ميانگين كلي نمرات دانشجويان دختر، در متغير هويت مذهبي بالاتر از ميانگين كلي نمرات دانشجويان پسر در همان متغير بود. ميانگين نمرات هويت مذهبي و بهزيستي روان شناختي و ابعاد دينداري دانشجويان دختر بالاتر از ميانگين نمرات هويت مذهبي و بهزيستي روان شناختي دانشجويان پسر مي باشد.

جدول ١: شاخص هاي توصيفي هويت مذهبي، ابعاد دينداري و بهزيستي روان شناختي بر حسب جنسيت