نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٣ - اثر بخشي حضور در مراسم دهة اول محرم بر سطح دينداري عزاداران

سال هفتم، شماره چهارم، پياپي ٢٨، زمستان ١٣٩٣

محمد حسين خاني / دانشجوي دكتري علوم اجتماعي آكادمي علوم تاجيكستان           Hossein٨٦@gmail.com

محمد يكه فلاح / كارشناسي ارشد روان شناسي عمومي دانشگاه آزاد اسلامي اراك

دريافت: ٠٤/٠٨/١٣٩٢- پذيرش: ٢٠/١٢/١٣٩٢

عزاداري محرم نوعي احياي نهضت عاشورا و ترويج روحيه آزادگي و جوانمردي است كه در بين  مسلمانان، به ويژه شيعيان مرسوم است.  اين يك رفتار فرهنگي است كه بر ديگر رفتارها ازجمله دينداري به عنوان مقوله اجتماعي تأثير دارد. هدف اين پژوهش، بررسي ميزان اثربخشي عزاداري محرم در سطح دينداري دانشجويان دختر و پسر دانشگاه آزاد اسلامي  واحد نظرآباد، سال تحصيلي ٩٢-٩١ با استفاده از روش نيمه تجربي مي باشد. گروه نمونه اين پژوهش، ٩٠ نفر (٥٢ مرد، ٣٨ زن) به صورت نمونه گيري تصادفي ساده انتخاب شدند. ابزار پژوهش، پرسش نامه جهت گيري مذهبي آذربايجاني بود که در دو مرحله، به فاصله يک ماه اجرا شد. داده ها به روش آماري t مستقل و وابسته، تحليل واريانس يک طرفه تجزيه و تحليل شدند. نتايج نشان دادند که نمره دينداري دانشجويان در پس آزمون نسبت، به  نمره پيش آزمون به طور معنادار بيشتر بود.  اين تفاوت معنادار در خرده آزمون هاي جهت گيري مذهبي نيز مشاهده گرديد. همچنين نمره آزمودني هاي مؤنث بيشتر از آزمودني هاي مذکر بود. مي توان گفت مناسك در دينداري دانشجويان، به ويژه دانشجويان دختر تأثير داشته است.

كليد واژه ها: اسلام، اخلاق، دينداري، عزاداري محرم، عقايد، مناسک.

دين به شكل خاصي در هر فرهنگ شناخته شده اي وجود دارد. فرد ديندار، به نوعي با يك منبع آفرينش، كه بر زندگي بشر و امور طبيعي تأثير دارد، ارتباط برقرار مي كند. ويليام جيمز در كتاب دين و روان مي گويد:

دين عبارت است از: اعتقاد به اينكه نظم نامرئي در اشيا و موجودات اين جهان است و بهترين كار اين است كه خود را با اين نظم هماهنگ كنيم. يا احساسات و اعمال و تجارب انسان در خلوت با آنچه كه آن را خدا مي داند مطابق مي باشد. پژوهش ها، دينداري و معنويت را به گونه مناسبي با يكديگر تركيب نكرده اند. در ادبيات اين حوزه، دينداري و معنويت غالباً به جاي يگديگر به كارگرفته شده است. در حالي كه دينداري به طور عمده با رفتارهاي آشكاري مانند حضور در اماكن مذهبي و برگزاري مراسم مذهبي و همچنين باورهاي شخصي افراد دربارة دين مشخص مي شود. اما معنويت يك تجربه دروني است كه شامل نوعي باور و يا رابطه با خدا يا يك نيروي ماورايي است (پارگامنت، ١٩٩٧، ص ٦٠، به نقل از راهبرد فرهنگ، ١٣٨٩).

كراس (Krause) دينداري را مفهومي مركب از سه جزء دينداري سازماني، دينداري ذهني و باورهاي ديني تعريف مي كند (كراس، ١٩٩٣). دينداري سازماني، عبارت است از: مشاركت در مراسم مذهبي، حضور در اماكن مذهبي و عضويت در اين گونه اماكن. دينداري ذهني، شامل تعهد و اهميتي است كه افراد براي دين به عنوان بخشي از زندگي قائل هستند. باورهاي ديني در بر دارنده عقايد افراد دربارة دين و رابطه با خداست. پژوهش هايي كه با توجه به تعريف چند بعدي از دينداري صورت گرفته، نشانگر آن است كه دينداري با جنبه هاي گوناگون زندگي، سلامت جسماني و روحي در ارتباط مثبت مي باشد.

پژوهش هاي متعدد به وجود رابطة مستقيم ميان باورها و اعتقادات مذهبي با سلامت جسمي و رواني (كامپتون (Compton)، ٢٠٠٥)، شادماني (قمري، ١٣٨٩)، بهداشت رواني و پايداري عاطفي (كوئنيك (Koeing)، ١٩٩٥)، اعتماد بين فردي (بگيو (Begue)، ٢٠٠٢)، نوع دوستي (لوفر و والد (Lupfer & wald)، ١٩٨٥)، سازگاري فردي و اجتماعي (سراتون و ريد (Sratton & Reid) ،٢٠٠٣)، رضايت از زندگي، بهكامي روان شناختي و سبك زندگي (بالتر (Boulter)، ٢٠٠٢، ص ٢٣٤)، همسازي اجتماعي (شورتز و همكاران (Shortz)، ١٩٩٤)، برقراري ارتباط مؤثر با ديگران و اعضاي خانواده (تامپسون (Thompson)، ١٩٩٩)، ابعاد سازش يافتگي زناشويي (تورنتون و همكاران (Thronton)، ١٩٩٢)، جلوگيري از گرايش به سوي بزهكاري (چادويك و تاپ (Chadwick & Top)، ١٩٩٣)، جمع گرايي اشاره دارد.

دين اسلام داراي پايه ها و اركاني است كه بر آنها بنا شده و بدان ها قوام يافته است. يكي از اين اركان، عزاداري محرم است. آن گونه كه امام خميني ره گفته است: اين محرم و صفر است كه اسلام را زنده نگه داشته است (موسوي خميني، ١٣٧٣، ص ٣٣١). از امام صادق عليه السلام نقل شده است كه به فضيل فرمودند:

آيا با هم مي نشينيد و حديث مي گوييد؟ او در پاسخ گفت: بلي. امام فرمودند: همانا من اين مجالس را دوست دارم، پس امر مرا احيا كنيد. خدا رحمت كند كسي را كه امر ما را احيا كند. يا فضيل! كسي كه ما را ياد كند، يا در نزد او ما ياد شويم و از دو چشم او به اندازه بال مگسي اشك بيرون آيد خداوند گناهانش را مي آمرزد، هرچند بيشتر از كف آب دريا باشد (مجلسي، ١٤٠٣ق، ج ٤٣، ص ٢٨٢).

از امام باقر عليه السلام نيز روايت شده است: گرد هم آييد و ما را ياد كنيد، فرشتگان اطراف شما جمع مي گردند. خدا رحمت كند كسي را كه امر ما را احيا كند (حرعاملي، ١٤٠٣ق، باب ٦٦، ص ٢٦). در آية ٣٢ سورة مباركه حج، برپاداشتن شعائر ديني، نشانة تقواي دل به شمار مي آيد: ذلِكَ وَ مَنْ يُعَظِّمْ شَعائِرَ اللَّهِ فَإِنَّها مِنْ تَقْوَي الْقُلُوبِ. شعائر جمع شعيره، به معناي علامت است. منظور از شعائرالله، نشانه هايي است كه خداوند براي اطاعتش نصب كرده است. تمام عبادت هاي گروهي، مانند نماز جمعه و مراسم هاي مذهبي جز شعائر الهي محسوب مي شود. با توجه به مفهوم شعائرالله و جايگاه عزاداري در ميان شيعيان، اين مراسم نيز از شعائر الهي و ديني به شمار مي آيد. بزرگداشت آن نيز شركت در مجالس عزاداري، برگزاري باشكوه و رعايت آداب آن است. برخي بر اين باورند كه شركت در مراسم هاي سوگواري به تزكيه معنوي و رشد بعد الهي و انساني افراد مي انجامد. در تعريف دوركيمي از دين، دو عنصر بنيادين وجود دارند كه تشكيل دهنده دين هستند: باورها و مناسك. دوركيم با تأكيد بر اينكه تقليل دين به مجموعه اي صرف از باورها كاري نادرست است، به اهميت مناسك در حيات ديني اشاره مي كند و آن را مجراي اصلي تجربه ديني و كسب ايمان ديني و بروز پيامدهاي حيات ديني براي مؤمنان مي داند. كيش عبادي يا مناسك، مجموعه اعمال منظم تكراري شده است كه فقط دستگاهي متشكل از علائم، كه ايمان از راه آنها ترجمان بيروني پيدا مي كند، نيست، بلكه مجموعه وسايلي است كه ايمان و احساس ديني از طريق آنها ايجاد و دوره به دوره تكرار مي شود. دوركيم (Dourkim) در مباحث مربوط به مناسك، بيش از همه بر مناسك جمعي و مشترك و نظريه پردازي بر مبناي آنها تأكيد دارد و چندان به مناسك فردي و منفرد اشاره نمي كند (دوركيم، ١٣٨٣، ص ٨٥).

مهم ترين مخاطب مناسك درون افراد است. تصوراتي كه در طي مناسك در درون فرد برانگيخته مي شود، آنهايي هستند كه براي كاركرد نيكوي حيات اخلاقي مؤمنان ضروري هستند (همان). ايمان مذهبي در جريان مناسك مذهبي ايجاد مي شود (رهبري، ١٣٨٠، ص ٩٣).

هيئت هاي عزاداري، يكي از مهم ترين عرصه هاي دين ورزي مؤمنان است. در مراسم و آيين هاي ديني است كه آميختگي نمادين روحيات معنوي و جهان بيني به وجود مي آيد و آگاهي هاي معنوي مردم را شكل مي دهد. آيين يا مناسك، با ايجاد مجموعه اي از حالات معنوي و انگيزه ها و نيز ارائه تصويري از نظم جهان هستي، به وسيله مجموعه واحدي از نمادها، همراه با اجراي آيين هاي ديني، باورها و عقايد ديني را جايگزين منحصر به فرد يكديگر مي كنند. به عقيده گيرتز، سازوكار ايجاد كننده ايمان، مناسك است. ايمان مذهبي در جريان مناسك ايجاد مي شود. براي نمونه، او مي گويد: پذيرش مرجعيتي كه حاكم بر چشم انداز مناسك مذهبي است، از خود مناسك سرچشمه مي گيرد (گيرتز، ١٩٧٣، ص ١٥). مناسك هم مفاهيم كلي مذهبي را صورت بندي كرده و هم تكليف مرجعيتي را مشخص مي سازد كه پذيرش و حتي التزام به پذيرش اين مفاهيم مذهبي را توجيه مي كند. تحقيقات ثابت نموده اند كه نكته اصلي در باب مناسك ديني، رابطه آنها با تجربه هاي ديني مؤمنان است (دوركيم، ١٣٨٣، ص ٨٥). مسئله تجربه ديني، ناشي از حضور در مناسك براي مؤمنان، به سبب آنكه تجربه ديني امري دروني و فردي است، دشواري هايي بسيار در حوزه پژوهش خود دارد.

مجالس عزاداري از چند جهت در تقويت و دينداري و معنويت تأثيرگذار است. از يك سو، با ايجاد همبستگي اجتماعي، ايجاد فضاي معنوي، شكل دهي به مراكز ديني– فرهنگي و تقويت عواطف و احساسات ديني و از سوي ديگر، با نشر معارف الهي، فرهنگ ديني را استمرار مي بخشد (عابديني، ١٣٨٩).

همچنين مراسم عزاداري، موجب تقويت روحيه ديني در جامعه و ارتباط افراد با مراكز مذهبي و عالمان ديني مي گردد. در اين فضاي معنوي، نور ايمان و عشق حسيني بر قلب ها مي تابد و افراد بيشتري با معارف اهل بيت‰ آشنا مي شوند. در نتيجه، در دينداري خود پايدارتر مي شوند. همچنين اين فضا موجب مي گردد افراد بسياري دست از انحرافات عملي و عقيدتي خود بردارند. به همين دليل ارتكاب جرايم و انحرافات در جامعه كاهش مي يابد. در ايام عزاداري حضور روحانيان، و مبلغان، كه نماد دين و دينداري اند، در شهر و روستا پر رنگ مي شود. پس از دوره كاهش نسبي ارتباط ميان مردم و روحانيت، دوباره آنها در ارتباط بيشتر و چهره به چهره قرار مي گيرند (فياض و رحماني، ١٣٨٥). يكي از مهم ترين آثار برگزاري مجالس عزاداري اين است كه دست كم در زمان كوتاهي، جامعه را از زندگي روزمره و مشكلات و عادات آن رهايي بخشيده، در آن فضاي معنوي ايجاد مي كند. طبق آمارهاي رسمي نيروي انتظامي، ميزان كاهش جرم در ماه محرم، بين ٤٠ الي ٦٠ درصد مي باشد. دليل اين مسئله را همان مذهب و فضاي معنوي مي باشد از ديدگاه جامعه شناختي گفته مي شود خود كنترلي فرد در اين حالت بالا مي رود. در عين حال، فرد خود را در برابر ديگران مي بيند و احساس مي كند بيشتر در برابر ديد مردم است؛ زيرا همه مردم مشغول كاري خوب هستند با اين اقدام او بيشتر در معرض ديد قرار مي گيرد و به خاطر همراهي نكردن با مردم خود نيز عذاب وجدان مي گيرد (شريفي، ١٣٨١).

در مجالس عزاداري محرم، ارزش ها و پيام هاي ديني بسياري ترويج مي شود. اين پيام ها مكرر و به شيوه هاي گوناگون براي مردم القا مي شود كه در نهادينه شدن آن در جامعه و دل ها بسيار مؤثر است. اهميت امر به معروف و نهي از منكر، آزاد مردي، عزت نفس، شجاعت، غيرت ديني، رعايت اصول انساني، عشق به نماز، دعا و مناجات، نمونه اي از ارزش هاي ديني است كه در تابلوي عاشورا به بهترين شكل نقش بسته است. البته در اينجا منظور از عزاداري، آن عزاداري مي باشد كه با حضور قلب و توجه به ياد خداوند صورت گيرد. آيين ها و نماد هاي مذهبي نيز پژوهش هاي علمي متعددي را به خود اختصاص داده است (گريفيت و همكاران (Griffith)، ٢٠٠٨). برخي از پژوهش ها نشان داده اند كه مشاركت در مراسم مذهبي و عباداتي مثل نماز موجب كاهش تنش و رهايي از پريشاني هاي عاطفي مي گردد. با مرور جامعي از بررسي ها، دعا را يكي از رفتارهاي مذهبي مرتبط با سلامت و تندرستي گزارش مي دهد (شريفي، ١٣٨١، ص ٩٨).

عابديني (١٣٨٩) در پژوهش خود درباره نقش عزاداري محرم در خويشتن داري جنسي دانشجويان به اين نتيجه دست يافت كه ارتباط معني داري بين شركت در مجالس عزاداري و خويشتن داري جنسي وجود دارد. مجد تيموري (١٣٧٦) به نقش مراسم مذهبي، عبادات و مكان هاي ديني در بهداشت روان اشاره مي كند. وي با ارائه تحليلي در اين زمينه نتيجه مي گيرد: مراسم عبادي به شكل دسته جمعي در بهداشت رواني تأثير گذاشت و گذشته از احساس آرامشي كه حاصل كليه مراسم عبادي دسته جمعي است، همدلي را به وجود مي آورد. اين امر، حالت خلسه اي را به جمع مي بخشد كه ناشي از فراموش كردن خود و توجه به حق است و تسكين دهندة اختلالات جسمي و رواني مي باشد.

توجه به آثار مناسك و آيين عزاداري محرم، توصيف، تحليل و تبيين روان شناختي آن، از اين جهت كه آثار دينداري مورد بررسي قرار مي گيرد، از اهميت و ارزش زيادي برخوردار است؛ زيرا برخي روان شناسان دين آثار دينداري را ملاك داوري و معياري براي حقانيت آن مي دانند.

ويليام جيمز (١٣٧٢)، كه ملاك حقانيت هر چيزي را پيامدهاي عملي مفيد آن مي دانند، براي اثبات حقانيت دين به آثار و نتايج مثبت و مفيد آن روي آورده است. هر چند عمدتاً اين شيوه تفكر، دين و آموزه هاي ديني را به يك فعاليت بشري تقليل مي دهد و فايده عملي دين، درستي اعتقاد به آن را اثبات نمي كند، ولي نمي توان انكار كرد كه كاركردگرايي ما را به واقعيت هاي زميني باز مي گرداند. ما را وادار مي كند تجارب عيني و عملي را لحاظ، واقعيت ها را لمس و پيامدهاي عملي واقعيت ها را ملاحضه كنيم. زمينة نظري اين بحث، ديدگاه كاركردگرايي است. كانون توجه و هدف اين پژوهش، بررسي تأثير ظرفيت هاي بالقوه و بالفعل عزاداري و كاركردهايي است كه عزاداري ها در خود دارند. همچنين توجه به كاركرد هاي پنهان عزاداري: نشر آموزه هاي ديني و احياي ارزش هاي ديني و بررسي ميزان تأثيرگذاري عزاداري محرم، به عنوان يك نوع از مناسك رفتاري در شيعه و تأثير آشكار و پنهان آن در فرد، بخصوص در بعد دينداري مي باشد.

اين پژوهش تحليلي و توصيفي و از نوع مقطعي است كه بر روي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد نظرآباد انجام شده است. در اين پژوهش، پرسش نامه جهت گيري مذهبي آذربايجاني براي سنجش ميزان دينداري در دو مرحله به فاصله يك ماه (ده روز قبل از ماه محرم و بيستم محرم) روي ٩٠ نفر از دانشجويان اجرا شد. اين تعداد از افراد آزمودني هايي هستند كه داوطلبانه در هر دو مرحله پژوهش با پژوهشگر همكاري كرده و پرسش نامه ها را در هر دو مرحله پيش و پس آزمون اجرا كرده اند.

آزمودني ها افرادي بودند كه تصميم به شركت در مراسم عزاداري ماه محرم را داشتند. اين عمل را سال قبل نيز انجام داده بودند. منظور از شركت در مراسم عزاداري در اين پژوهش، حضور دست كم هفت جلسه در مساجد و هيئت هاي عزاداري بود. براي دقت بيشتر تحقيق در متن پرسش نامه، سؤالي براي حذف افرادي كه به هر دليلي موفق به شركت در مراسم نشده بودند و همچنين حذف افرادي كه برخلاف انتظار در مراسم شركت كرده بودند، در نظر گرفته شد. براي دستيابي مجدد در مرحله دوم، به افراد آزمودني و جهت ترغيب آنان به دادن پاسخ صحيح، از شماره رمز انتخاب شده توسط خود داوطلبانه در هر مرحله استفاده شد.

در اين پژوهش جامعة آماري شامل تمامي دانشجويان دانشگاه آزاد اسلامي واحد نظرآباد كه تعداد آنها حدود ٧٠٠ نفر بودند در سال تحصيلي ٩١-٩٢ استفاده شد. بر همين اساس در اين پژوهش، از جامعه آماري مزبور تعداد ٩٠ نفر به تصادفي ساده انتخاب شدند.

مقياس جهت گيري مذهبي اسلامي: اين مقياس با تكيه بر اسلام، توسط آذربايجاني (١٣٨٢) تهيه شده است. پرسش نامه نهايي آن، مشتمل بر هفتاد سؤال و داراي دو زير مقياس عقايد- مناسك و اخلاق است.

الف. خرده مقياس عقايد- مناسك(١R): زير مقياس نخست، مشتمل بر ٤٣ ماده، داراي ضريب آلفاي ٩٤٧/٠ به وسيله ٣٠٢ نفر آزمودني پاسخ داده شده و عامل عقايد – مناسك (١R) را مي سنجد.

ب. خرده مقياس اخلاق(٢R): زيرمقياس دو، مشتمل بر ٢٧ ماده با ضريب آلفاي ٧٩٣/٠، به وسيله ٣٢١ نفر آزمودني پاسخ داده شده و عامل اخلاق (٢R) را مي سنجد.

اعتبار پرسش نامه: آذربايجاني (١٣٨٢) در گزارش خود دربارة سنجش اعتبار دو زير مقياس عقايد مناسك (١R) و اخلاق (٢R)، ضريب آلفاي كرونباخ، اعتبار (١R) معادل ٩٤٧/٠ و اعتبار (٢R) معادل ٧٩٣/٠ گزارش نموده است. گزارش وي در مجموع ضريب آلفاي كرونباخ جهت گيري مذهبي كل (R)، در سه حوزه عقايد – مناسك و اخلاق را معادل ٩٣٦/٠ نشان مي دهد.

براساس نتايج به دست آمده، در مورد عامل (١R)، هر سه گروه دو به دو تفاوت معنادار دارند (در سطح معناداري ٠٠٠١/٠=a). در مورد عامل (١R) (عقايد – مناسك)، ميان هر سه گره دو به دو تفاوت معنادار وجود دارد (در سطح معناداري ضريب آلفاي معادل٠٠٠١/٠ و ضريب آلفا معادل ٠٤٤/٠). در مورد زيرمقياس اخلاق (٢R)، هيچ گونه تفاوت معناداري مشاهده نمي شود (ضريب آلفا بزرگ تر از ٠٥/٠). در مورد (R) (جهت گيري مذهبي اسلامي ) در ميان گروه هاي ١ و ٢ (حوزه و دانشگاه تهران)، گروه هاي ٢ و ٣ (دانشگاه تهران و دانشگاه آزاد)، تفاوت معنادار وجود دارد: اما ميان گروه هاي ٢ و ٣ (دانشگاه تهران و دانشگاه آزاد) تفاوت معناداري مشاهده نمي شود (ضريب آلفا بزرگ تر از ٠٥/٠). همچنين در بررسي اعتبار محتوايي مقياس، از راه جمع آوري نظرات كارشناسان اسلامي، ميزان آن ٧٧٥/٠ به دست آمد (آذربايجاني، ١٣٨٢، ص ١٨).

جدول ١: شاخص هاي مركزي و آماره در مراحل پيش آزمون و پس آزمون دينداري