نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٧ - رابطه جهتگيري مذهبي، خوشبيني و هوش معنوي با سلامت معنوي مربيان قرآن

سال هفتم، شماره دوم، پياپي ٢٥، تابستان١٣٩٣

جمال عاشوري / دانشجوي دكتراي روان‌شناسي تربيتي دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم و تحقيقات اصفهان  [email protected]

محمدرضا صفاريان / استاديار گروه روان‌شناسي دانشگاه آزاد اسلامي مشهد.
نورالله يوسفي / كارشناس ارشد روان‌شناسي تربيتي دانشگاه آزاد اسلامي واحد تهران مركز
دريافت: ٢٨/٦/١٣٩٢- پذيرش:٢٠/١١/١٣٩٢
چکيده
اين پژوهش با هدف بررسي ارتباط جهت‌گيري مذهبي، خوش‌بيني و هوش معنوي با سلامت معنوي انجام شد. جامعه آماري، همه مربيان قرآن شهر ري بودند. براي انجام اين پژوهش، ١٢٠ مربي به روش تصادفي ساده انتخاب شدند. همه آنها پرسش‌نامه‌هاي جهت‌گيري مذهبي، خوش‌بيني، هوش معنوي و سلامت معنوي را تکميل کردند. داده‌ها به روش رگرسيون گام به گام تحليل شدند. يافته‌ها نشان داد که جهت‌گيري مذهبي دروني، خوش‌بيني و هوش معنوي، با سلامت معنوي رابطه مثبت و معنادار داشتند (p<٠/٠١). در يک مدل پيش‌بين صرفاً هوش معنوي، جهت‌گيري مذهبي دروني و خوش‌بيني توانستند ٥٩ درصد از واريانس سلامت معنوي را پيش‌بيني کنند. بنابراين، براي افزايش سلامت معنوي نخست بايد به آموزش هوش معنوي، سپس به آموزش جهت‌گيري مذهبي دروني و در نهايت، به آموزش خوش‌بيني اقدام کرد.
کليدواژها: جهت‌گيري مذهبي، خوش‌بيني، هوش معنوي، سلامت معنوي، مربيان قرآن.
 

سلامت معنوي يكي از ابعاد مهم سلامت محسوب مي شود. سلامت معنوي، ارتباط هماهنگ و يكپارچه را بين نيروهاي داخلي فراهم مي كند و با ويژگي هاي ثبات در زندگي، تناسب و هماهنگي، احساس ارتباط نزديك با خود، خدا، جامعه و محيط مشخص مي شود؛ نيروي يگانه اي است كه ابعاد جسماني، رواني و اجتماعي را هماهنگ مي كند (فرنسلر، ١٩٩٩). وقتي سلامت معنوي به طور جدي به خطر بيفتد، ممكن است فرد دچار اختلالات روحي مثل تنهايي، افسردگي و از دست دادن معنا در زندگي شود. سلامت معنوي، بعد مهم و برجسته يك زندگي سالم است كه موجب ايجاد زندگي هدف دار و معنادار مي شود و زندگي افراد از يك زندگي مادي به يك زندگي معنوي تبديل مي شود (لين و همكاران، ٢٠٠٣). با توجه به مطالعه پيشينه پژوهشي درباره سلامت معنوي، از متغيرهاي مهم و مؤثر در سلامت معنوي مي توان جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي را نام برد كه در اين پژوهش به بررسي آنها مي پردازيم.

يكي از عوامل مؤثر در سلامت معنوي جهت گيري مذهبي است. براساس نظريه آلپورت و راس، منظور از جهت گيري مذهبي» گرايش به انجام اعمال و تفكرات مذهبي است كه داراي دو بعد جهت گيري دروني و بيروني مي باشد (آلپورت و راس، ١٩٦٧). در حالي كه جهت گيري مذهبي دروني، فراگير و داراي اصول سازمان يافته و دروني شده است، جهت گيري مذهبي بيروني امري خارجي و ابزاري است كه براي ارضاي نيازهاي فردي از قبيل مقام و امنيت مورد استفاده قرار مي گيرد. پژوهش هاي فراواني نشان داده اند كه مذهب داراي يك ارتباط مثبت با سلامت معنوي است و افراد با جهت گيري مذهبي دروني به دين و دينداري، به يك عامل اصلي براي احساس معنا در زندگي رسيده اند. همان طور كه آذربايجاني مطرح مي كند: وقتي فرد ديندار و مذهبي محسوب مي شود كه از درون يك احساس تعهد براي انجام اعمال مذهبي مي كند و هدف او از انجام اعمال مذهبي، رضايت پروردگار مي باشد (آذربايجاني، ١٣٨٥، ص ٤٧). از جمله پژوهش ها مي توان به پژوهش مك فارلند (٢٠٠٩) اشاره كرد كه به اين نتيجه رسيد افرادي كه به مراسم مذهبي مقيدند، سلامت معنوي بالاتري دارند. به طور خلاصه، پژوهش ها گزارش كردند افراد با جهت گيري دروني نسبت به افراد با جهت گيري بيروني، از سلامت معنوي بالاتري برخوردارند (المر و همكاران، ٢٠٠٣؛ گبلر، ٢٠٠٤، ص ٩٧؛ مك فارلند، ٢٠٠٩، ص ١٣٥؛ ويليامز، ٢٠١٠؛ كانست و همكاران، ٢٠١٢؛ چو و همكاران، ٢٠١٣؛ بهرامي و حسني، ١٣٨٤؛ جان بزرگي، ١٣٨٦؛ پاكيزه، ١٣٨٧، ص ١٤٥؛ عسگري و همكاران، ١٣٨٨؛ عارفي و محسن زاده، ١٣٩٠).

يكي ديگر از عوامل مؤثر بر سلامت معنوي، خوش بيني است. روان شناسي نوين سعي دارد تا علاوه بر مشكلات رواني بر جنبه هاي مثبت زندگي تأكيد كند. بر اين اساس، هدف روان شناسي مثبت علاوه بر ترميم و مداوي بيماري ها، ايجاد و بهبود كيفيت زندگي مثبت است (سليگمن و سيكزنتميهالي، ٢٠٠٠). خوش بيني به جهت گيري اي اشاره دارد كه در آن پيامدهاي مثبت در انتظارند. اين پيامدها به عنوان نتايج عوامل ثابت، كلي و دروني در نظر گرفته مي شوند. اگر ادراك انسان با يك مفهوم مثبت از خود، جهان و آينده همراه باشد، نه تنها در اداره رخدادهاي زندگي، بلكه در كنار آمدن با حوادث استرس زا نيز به افراد كمك مي كند. خوش بيني با پشتكار، موفقيت تحصيلي، سلامتي و كاهش ضربه هاي عاطفي، رابطه مثبت دارد (پترسون، ٢٠٠٠). به طور خلاصه، پژوهش ها به رابطه مثبتي ميان خوش بيني و سلامت معنوي دست يافته اند (گبلر، ٢٠٤٤، ص ٩٩؛ مورگان و همكاران، ٢٠٦٦؛ مك فارلند، ٢٠٠٩، ص ١٣٦؛ برگ، ٢٠١١؛ چن و يان، ٢٠١٣؛ شهني ييلاق و همكاران، ١٣٨٣؛ عطاري و همكاران، ١٣٨٥؛ عسگري و همكاران، ١٣٨٨؛ پورسردار و همكاران، ١٣٩٢).

هوش معنوي اخيراً نظر بسياري از پژوهشگران را به خود جلب كرده است. اين هوش مي تواند احساس ارتباط با يك قدرت برتر يا يك وجود مقدس را تسهيل كند (سيسك و تورنس، ٢٠٠١، ص ٣٣). سازه هوش معنوي به طور گسترده توسط زوهار و مارشال (٢٠٠٠) مورد بحث و بررسي قرار گرفته است. به نظر آنان، معنويت به معناي اجتناب از زندگي و مشكلات و بلاتكليفي نيست، بلكه ما به كمك معنويت نيازهايمان را شناسايي و بيان و مشكلاتمان را حل مي كنيم و با استفاده از آن مي توان حوادث و رخدادهاي زندگي را از لحاظ معنادهي غني تر كرد. آنان بيان كردند با استفاده از هوش معنوي، مي توان ميل و قابليت فرد را براي رسيدن به هدف رشد داد. آنان هوش معنوي را حل كردن مسائلي دانسته اند كه ماهيتي منطقي، معنايي و ارزشي دارد. آنان با تأييد وجود هوش معنوي، آن را استعدادي مي دانند كه انسان در حل مسائل معنوي و ارزشي خود به كار مي گيرد و زندگي خود را در حالتي گسترده از وسعت، غنا و معنا قرار مي دهد. به طور خلاصه، پژوهش ها نشان دادند كه هوش معنوي با سلامت معنوي رابطه مثبت و معناداري دارند (زوهار و مارشال، ٢٠٠٠، ص ٩٧؛ موس و دابسون، ٢٠٠٦، ص ٢٨؛ كينگ، ٢٠٠٨، ص ١٦١؛ محمدياري، ٢٠١٢؛ كدخدا و جهاني، ٢٠١٢؛ ابراهيمي كوهبناني و همكاران، ٢٠١٣؛ معلمي و همكاران، ١٣٨٩).

گرچه مطالعات پيشين به بررسي ارتباط جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي با سلامت معنوي اشاره داشته اند، ولي يكي از نارسايي هاي اصلي اين مطالعات، عدم توجه به نقش همزمان اين متغيرها در پيش بيني سلامت معنوي است. هنگامي كه همه اين متغيرها در يك مدل پيش بين همزمان در نظر گرفته شوند، كدام يك آگاهي بيشتري از سلامت معنوي خواهد داد؟ افزون بر اين، با توجه به نقش و اهميت سلامت معنوي مربيان، هدف اين پژوهش بررسي ارتباط همزمان جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي با سلامت معنوي مربيان است. بنابراين، فرضيه و سؤال هاي پژوهش عبارتند از:

متغيرهاي جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي با سلامت معنوي مربيان قرآن رابطه دارند.

سهم هر يك از متغيرهاي جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي در پيش بيني سلامت معنوي مربيان چقدر است؟

كدام يك از متغيرهاي جهت گيري مذهبي، خوش بيني و هوش معنوي مي توانند پيش بيني كننده قوي تري در پيش بيني سلامت معنوي مربيان است؟

طرح پژوهش در اين مطالعه، توصيفي تحليلي و از نوع همبستگي مي باشد. جامعه اين پژوهش را كليه مربيان قرآن آموزش و پرورش شهر ري تشكيل دادند. براي انتخاب نمونه، از روش نمونه گيري تصادفي ساده استفاده شد. براساس فرمول پيشنهادي تاباخنيك و فيدل (٢٠٠٧) حداقل حجم نمونه لازم در مطالعات همبستگي از رابطه N ≥ ٥٠ + ٨ M محاسبه مي شود. N حجم نمونه و M تعداد متغيرهاي پيش بين (مستقل) مي باشد. در اين مطالعه، تعداد متغيرهاي پيش بين ٤ متغير است، ازاين رو، براي اطمينان از حجم نمونه در اين مطالعه ١٢٠ مربي قرآن انتخاب شدند. همچنين براي جمع آوري داده ها از چهار پرسش نامه زير استفاده شد.

١. پرسش نامه جهت گيري مذهبي: اين پرسش نامه توسط آلپورت و راس طراحي شده كه شامل ٢١ گويه است. در اين مقياس، پاسخ هر گويه با استفاده از مقياس درجه اي ليكرت نمره گذاري مي شود (آلپورت و راس، ١٩٦٧، ص ١٣٨). نمره هر مقياس با جمع كردن نمره گويه هاي سازنده آن مقياس به دست مي آيد. هر چه نمره آزمودني در يك مقياس بيشتر باشد، به ميزان بيشتري داراي آن ويژگي است. اين ابزار در سال ١٣٧٨ ترجمه و هنجاريابي شده است. اعتبار آن با روش آلفاي كرونباخ ٧١/٠ و با روش بازآزمايي ٧٤/٠ به دست آمد (مختاري و همكاران، ١٣٨٠). در اين مقياس، ٢١ سؤالي عبارات ١ تا ١٢ براي سنجش جهت گيري بيروني مذهبي و عبارات ١٣ تا ٢١ جهت گيري دروني مذهبي را مي سنجد. در اين مطالعه، ضرايب اعتبار جهت گيري مذهبي دروني و جهت گيري مذهبي بيروني با روش آلفاي كرونباخ به ترتيب ٧٧/٠ و ٧٩/٠ محاسبه شد.

٢. پرسش نامه خوش بيني: اين پرسش نامه توسط پترسون و همكاران (١٩٨٨) طراحي و اولين بار توسط شهني ييلاق و همكاران (١٣٨٢) ترجمه و تعيين اعتبار شده است. اين ابزار، متشكل از دوازده موقعيت فرضي شامل شش موقعيت مثبت و شش موقعيت بد مي باشد كه آزمودني بايد خود را در تك تك اين موقعيت ها فرض كرده و سپس به سؤالات مربوط به هر موقعيت پاسخ دهند. پترسون و همكاران (١٩٨٢)، اعتبار كل پرسش نامه را ٦٩/٠ و شهني ييلاق و همكاران (١٣٨٢) اعتبار كل پرسش نامه را ٦٧/٠ گزارش كردند (عسگري و همكاران، ١٣٨٨). در اين مطالعه، ضريب اعتبار خوش بيني با روش آلفاي كرونباخ ٧١/٠ محاسبه شد.

٣. پرسش نامه هوش معنوي: اين پرسش نامه توسط عبداله زاده و همكاران (١٣٨٨) ساخته شد كه داراي ٢٩ گويه است. در اين مقياس، پاسخ هر گويه با استفاده از مقياس پنج درجه اي ليكرت نمره گذاري مي شود. نمره هر مقياس با جمع كردن نمره گويه هاي سازنده آن مقياس به دست مي آيد، هر چه نمره آزمودني در يك مقياس بيشتر باشد، به ميزان بيشتري داراي آن ويژگي است. عبداله زاده و همكاران (١٣٨٨) اعتبار كل پرسش نامه را با روش آلفاي كرونباخ ٨٩/٠ گزارش كردند. همچنين علاوه بر روايي صوري، كه با نظر متخصصان تأييد شد، همبستگي همه سؤال ها بالاي ٣/٠ بودند. در اين مطالعه، ضريب اعتبار هوش معنوي با روش آلفاي كرونباخ ٨٧/٠ محاسبه شد.

٤. پرسش نامه سلامت معنوي: اين پرسش نامه توسط پولوتزين و اليسون (١٩٨٢) طراحي شده است. اين ابزار شامل ٢٠ گويه است كه ١٠ گويه مربوط به سلامت مذهبي و ١٠ گويه مربوط به سلامت وجودي است. گويه ها به صورت مقياس شش درجه اي ليكرت نمره گذاري مي شوند. دامنه نمرات بين ١٢٠-٢٠ است، كه افراد از لحاظ معنوي داراي سه سطح پايين (٤٠-٢٠)، متوسط (٩٩-٤١) و بالا (١٢٠-١٠٠) تقسيم بندي مي شوند. همچنين رضايي (١٣٨٥) اعتبار آن را با روش آلفاي كرونباخ ٨٢/٠ گزارش كرد (شريف نيا و همكاران، ١٣٩١). در اين مطالعه، ضريب اعتبار سلامت معنوي با روش آلفاي كرونباخ ٨٣/٠ محاسبه شد.

لازم به يادآوري است كه از روش هاي آمار توصيفي، يعني شاخص هاي گرايش مركزي و پراكندگي براي توصيف توزيع متغيرها و از ضريب همبستگي پيرسون و رگرسيون گام به گام براي آزمون فرض هاي آماري استفاده شد. همچنين براي تحليل داده ها از نرم افزار SPSS-١٩ استفاده شد.

شركت كنندگان اين پژوهش، ١٢٠ مربي قرآن با ميانگين سني ٢/٣٧ سال بودند. مربيان از طبقه اجتماعي اقتصادي متوسط انتخاب شدند. براي بررسي روابط ميان متغيرها از جدول ضرايب همبستگي پيرسون استفاده شد.

جدول ١: ميانگين و انحراف استاندارد، ضرايب همبستگي و اعتبار متغيرهاي پژوهش (n=١٢٠)