نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٦ - اثربخشي آموزش طرح اميد در ميزان بهزيستي فاعلي زندانيان

سال هفتم، شماره اول، پياپي ٢٥، بهار ١٣٩٣، ص ٧١ ـ ٨٠

 حسين رادي / كارشناسي ارشد دانشگاه آزاد اسلامي، واحد علوم و تحقيقات اراک، گروه روان ‌شناسي باليني، اراک، ايران  

[email protected]

شهرام وزيري / استاديار دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن

فرح لطفي كاشاني / دانشيار دانشگاه آزاد اسلامي واحد رودهن     

دريافت: ٢٩/ ٧/ ١٣٩٢- پذيرش: ٢٥/ ١٢/ ١٣٩٢

هدف اين پژوهش، شناسايي اثربخشي آموزش طرح اميد در ميزان بهزيستي فاعلي مددجويان زنداني بود. بدين منظور، از بين مددجويان زندان قم، ٣٢ نفر به‌صورت در دسترس انتخاب و به‌طور تصادفي در دو گروه آزمايش (١٦نفر) و شاهد (١٦نفر) جايگزين شدند. آزمودني‌ها پيش و پس از مداخله، با مقياس رضايت از زندگي و مقياس شادي فاعلي مورد آزمون قرار گرفتند. طرح اميد بر روي گروه آزمايش در ١٢ جلسه انجام شد. تحليل کوواريانس داده‌ها نشان داد که آموزش طرح اميد در افزايش سازه‌هاي بهزيستي فاعلي نظير رضايت از زندگي و شادي فاعلي مددجويان مؤثر است؛ به‌گونه‌اي که پس از تعديل نمرات پيش‌آزمون، بين دو گروه پس از مداخله، در عامل رضايت از زندگي و شادي فاعلي، تفاوت معنادار مشاهده مي‌شود. همچنين طرح اميد به ترتيب موجب ٦٠ و ٤٨ درصد تغييرات در افزايش رضايت از زندگي و شادي فاعلي شده است.

کليد‌واژه‌ها: اميد، رضايت از زندگي، شادي فاعلي.

بيش از ١/١٠ ميليون نفر در سراسر دنيا (والمسلي، ٢٠١١، ص ٢) و ٢٠٠٠٠ نفر در ايران در زندان به سر مي برند (آلبوكردي و همكاران، ١٣٩١) كه بررسي بهزيستي فاعلي آنها از اهميت ويژه اي برخوردار است. «بهزيستي فاعلي مفهوم گسترده اي است كه شامل تجربه كردن هيجان هاي دلپذير، سطح پايين خلق منفي، و رضايت از زندگي بالاست (دينر و همكاران، ٢٠٠٩، ص ٦٩). به طور خلاصه، بهزيستي فاعلي، دو مؤلفه عاطفي و شناختي دارد؛ مؤلفه هاي عاطفي يا هيجاني مشتمل بر تعادل عاطفه مثبت (شادي) و عاطفه منفي است. مؤلّفه شناختي (رضايت از زندگي) نيز ارزيابي شناختي است كه هر فرد از كيفيت زندگي كلي يا حيطه هاي اختصاصي آن به عمل مي آورد (سپاه منصور و مظاهري، ١٣٩٠).

ليوبومرسكي و توكر (١٩٩٨) معتقدند: افراد شادكام وقايع زندگي و مشكلات را به صورت مطلوب تري مورد تفسير قرار مي دهند و رويارويي مؤثري دارند. از نظر آنان، اين افراد موقعيت ها را به شكل مثبت تري در مي آورند و كمتر به صورت منفي واكنش نشان مي دهند و از سلامت روان بيشتري برخوردارند (صالحي و همكاران، ١٣٩٠). همچنين مطالعات نشان مي دهد كه استفاده از مواد مخدر، مصرف مشروبات الكلي و استفاده از مواد تزريقي و استروئيد، همگي با كاهش رضايت از زندگي رابطه معنادار دارد (زوليگ و همكاران، ٢٠٠١). مردم همة فرهنگ ها، بهزيستي فاعلي را مهم ترين عنصر زندگي شان گزارش مي كنند. ازاين رو، روان شناسان مي كوشند تا عامل هاي پرورش سطوح بالاتر بهزيستي را شناسايي كنند (لوكاس و دانلان، ٢٠٠٧). در اين ميان، مطالعات بسياري نشان دهندة ضرورت افزايش بهزيستي تعداد بسياري از زندانيان است (هرمان و همكاران، ١٩٩١؛ ميلز و كرنر، ٢٠٠٥، ص ١؛ كهريزي و همكاران، ١٣٩٠). اين مسئله موجب ترغيب تعدادي از روان شناسان شد تا برنامه هاي توانبخشي بر اساس اصول روان شناختي، كه بتواند ميزان جرايم را كاهش دهد، ارائه دهند (پوت واين و سامونز، ١٣٨٦، ص ٢٠١). بدين ترتيب، اقدامات مشاوره و روان درماني در زندان موجب مي شد تا از شكل گيري مشكلات شديدتر در داخل زندان پيش گيري شود و محيط زندان را به يك محيط مؤثر تبديل كند. همچنين روشن است با انجام روان درماني مناسب، سلامت روان زندانيان تأمين، زمينه وقوع مجدد جرم از بين رفته و زنداني پس از آزادي از زندان، به سمت زندگي سالم و بهنجار سوق داده مي شود (خادمي، ١٣٨٩، ص ٢٨٠).

از آنجاكه شواهد در مورد درمان گري هاي انفرادي زندانيان معمولاً مساعد نيست، به طوري كه اغلب روان درمان گران بر اين باورند كه گروه درمان گري بهترين روش براي درمان زندانيان است (دادستان، ١٣٨٩، ص ٣٠٢)؛ و با توجه به جمعيت زندان و جهت رشدشناختي، عاطفي و رواني، كه خود رشد ارتباطات بين فردي را به دنبال خواهد داشت، كلاس هايي با عنوان كلاس هاي آموزشي- روان شناختي به صورت گروهي در هر بند تشكيل مي شود (خادمي، ١٣٨٩، ص ٢٩٠). به اعتقاد برخي، اين نوع مداخله ها، كه با هدف تغيير رفتار جمعي انجام مي شود، اميد بخش تر به نظر مي رسند؛ زيرا وقتي محيط زندگي و فرايندهاي آموزشي افراد مشابه است، احتمال تعميم مهارت ها هم افزايش مي يابد. اين روش ها با بهره گيري از تأثير الگوهاي بهنجار (غيرمنحرف)، بهتر مي تواند شرايط محيط طبيعي زندگي زندانيان را مهار كنند (دادستان، ١٣٨٩، ص ٣٠٨). همچنين از طريق اين كلاس ها، زندانيان متوجه مشكلات رواني خويش مي شوند و انگيزه اقدام براي درمان و رفع مشكلات در آنها به وجود مي آيد؛ زيرا موضوعات طرح شده در كلاس ها، به طور طبيعي حكم معيار را داشته و زنداني در مقايسه خود با آنها مشكلات خويش را در مي يابد (خادمي، ١٣٨٩، ص ٢٩٠).

بر اين اساس، معاونت اجتماعي و پيش گيري از وقوع جرم قوه قضائيه با برگزاري دوره طرح اميد (دوره انگيزش و مهندسي فطري دانش و مهارت ها) درصدد دستيابي به اهداف ذيل است:

١. ارتقاء بهداشت رواني و ايجاد و افزايش درون زاي نشاط فردي و اجتماعي؛ ٢. مثبت نگري، خودباوري واعتماد به نفس، توسّل و توكّل؛ ٣. دستيابي به حل مسئله و برخورد مثبت و رشدآفرين با تعارض ها؛ ٤. توانمندسازي به منظور مديريت ضعف ها و قوّت ها در راستاي تعالي فردي و اجتماعي؛ ٥. تصحيح و تقويت روابط بين فردي و گروهي؛ ٦. بازيابي و ارتقاي سلامت فردي و اجتماعي و بهبود كيفيت زندگي؛ ٧. ايجاد احساس نياز به تحصيل و فراگيري مشتاقانه ومجدانه دانش و مهارت؛ ٨. پذيرش اينكه نشاط، اشتغال و كار، امنيت و آرامش رواني و اجتماعي، رهايي از مشكلات، خلاصي از ناملايمات و رسيدن به حيات طيبه و دستيابي به رضايت از زندگي را بايد از خويش و نه از جامعه و ديگران انتظار داشت؛ ٩. تقويت فطريات، از ايمان به خداوند و آموزه هاي وحياني تا اقامه نماز و انجام مبرّات، حسنات و كارهاي خيرخواهانه زندانيان.

اين طرح اقتباسي از روش هاي روان درماني و گروه درماني در زندان ها و تلفيقي از برنامه هاي معنوي، تربيتي و روان شناسي است. ازآنجا كه در اين طرح، از برنامه هاي معنوي فراواني بهره برده شده است، اين طرح بي شباهت به مداخله هاي معنوي نيست. معنويت، از جمله متغيرهايي است كه پژوهشگران رشته هاي مختلف به رابطه آن با بهزيستي توجه نشان داده اند (مك نايت، ٢٠٠٦، ص ١١٥). كياركي و دنكه، رابطه دين و معنويت را با شادي و رضايت مندي توسط مقياس چند وجهي دين و معنويت و مقياس عاطفه مثبت و منفي و مقياس رضايت از زندگي بررسي كردند (كياركي و دنكه، ٢٠٠٥، ص ٢٠٩). آنان معنويت و اعمال ديني را پيش گويي كننده بهزيستي فاعلي يافتند. به گفتة مايرز: «تحقيقات مكرر در ميان مردم آمريكاي شمالي و اروپا نشان مي دهد كه مردم ديندار، بيش از بي دين ها احساس شادي و رضايت از زندگي را تجربه مي كنند (مايرز، ١٩٩٢، ص ١٨٣). يافته هاي آقابابايي و همكاران (١٣٩٠)، نشان داد كه توانايي هاي ذهني مرتبط با دينداري و معنويت، نقش مثبتي در بهزيستي فاعلي افراد دارند. كمبود شواهد پژوهشي داخلي در حيطة مداخلات آموزشي در زندان، بيانگر ضرورت انجام اين پژوهش است. بنابراين، اين مطالعه به تعيين ميزان تأثير آموزش طرح اميد زندان هاي كشور در افزايش بهزيستي فاعلي مددجويان زندان قم مي پردازد.

طرح پژوهش شبه تجربي با دو گروه آزمايش و گواه با پيش آزمون و پس آزمون بود. جامعة آماري شامل كليه مردان جوان زنداني در زندان قم در سال ١٣٩٢ بودند كه شرايطي كه گذشت از بين آنها، ٣٢ نفر به صورت در دسترس انتخاب و در دو گروه آزمايش و گواه به طور تصادفي گمارش شدند.

ابزار پژوهش؛ در اين پژوهش از دو ابزار زير استفاده شده است:

١. مقياس رضايت از زندگي (SWLS): اين مقياس براي اندازه گيري رضايت از زندگي در بعد شناختي بهزيستي فاعلي به كار گرفته شده (دينر و همكاران، ١٩٨٥) و از پركاربردترين ابزارها در زمينه رضايت از زندگي است (دينر، ٢٠٠٩، ص ٢٥). مقياس داراي پنج ماده و تك عاملي است. هر ماده هفت گزينه دارد كه پاسخ دهندگان ميزان رضايت مندي خود از يك (كاملاً مخالفم) تا هفت (كاملاً موافقم) نشان مي دهند. ميانگين يك، به معني عدم رضايت از زندگي و ميانگين هفت، بيانگر رضايت كامل از زندگي است. اعتبار آزمون با روش دونيمه كردن ٨٧/٠ و با روش بازآزمايي ٨٢/٠ گزارش شده است. همچنين اعتبار قابل قبولي با بهره گيري از مقياس خودگزارشي و ملاك هاي خارجي، مانند گزارش همسالان، مقياس حافظه و درجه بندي هاي باليني گزارش شده است (پي وت، ١٩٩١). اين مقياس در ايران، توسط بياني و همكاران (١٣٨٦) اعتباريابي شده است. اين پژوهشگران، اعتبار مقياس را با روش آلفاي كرونباخ ٨٣/٠ و با روش بازآزمايي ٦٩/٠ گزارش كرده اند. غضنفري (١٣٨٢) نيز با اجراي اين مقياس بر روي ١٤٧ دانشجوي پسر و دختر ايراني و ١٢١ دانشجويي پسر و دختر كانادايي، آلفاي كرونباخ ٨٨/٠ را گزارش كرده است.

٢. مقياس شادي فاعلي: اين مقياس توسط ليوبومرسكي و لپر (١٩٩٩) ساخته شده و داراي ٤ ماده است. دو ماده نخست آن، از پاسخ دهنده مي خواهد شادي خود را به ترتيب به صورت مستقل و در مقايسه با همگنان خود درجه بندي كند. ماده هاي سه و چهار، به ترتيب افراد شاد و غمگين را توصيف مي كند و از پاسخ دهنده مي پرسد كه اين اوصاف چقدر در مورد آنان درست اند. هولدر، كولمن و واليس، ضرايت آلفاي كرونباخ اين مقياس را از ٧٩/٠ تا ٩٤/٠ گزارش كرده اند (آقابابايي و فراهاني، ١٣٩٠). نسخة فارسي مقياس در نمونه هاي دانشجويي و غيردانشجويي اجرا و اعتباريابي شده است. ضريب آلفاي كرونباخ نسخه فارسي ٧٦/٠ و همبستگي آن با مقياس رضايت از زندگي ٤٣/٠ تا ٤٧/٠ گزارش شده است (آقابابايي و همكاران، ١٣٨٨). آزمودني ها به يك مقياس هفت درجه اي ليكرت پاسخ مي دهند. به گفته كاشدان مقياس شادي فاعلي و رضايت از ازندگي، از مناسب ترين مقياس ها براي سنجش بهزيستي فاعلي هستند؛ زيرا كوتاه، مبتني بر نظريه و فارغ از فشار زماني اند و ويژگي هاي روان سنجي خوبي دارند (كاشدان، ٢٠٠٤).

طرح مداخله اي: طرح مداخله اي اين پژوهش، طرح اميد زندان هاي كشور بود. مراحل طرح اميد بدين شرح بود: ١. انتخاب و تشكيل گروه هاي ١٦ نفره رهيار؛ ٢. پركردن برگه عضويت توسط اعضاء در اولين جلسه؛ ٣. تقسيم هر گروه ١٦ نفره به گروه هاي ٨ نفره با نام هميار؛ ٤. اجراي عقد اخوت بين اعضاء گروه هاي هميار؛ ٥. تعيين يك نفر رابط براي هر گروه هميار به عنوان هميار؛ ٦. تقسيم گروه هميار به دو دسته ٤ نفره؛ ٧. تعيين اسم براي هر يك از دسته ها و گروه هاي هميار؛ ٨. اجراي دوره انگيزش و مهندسي فطري دانش و مهارت ها براساس كتابچه آموزشي طرح و با سرفصل هاي مندرج در جدول ١.

جدول ١: سرفصل هاي طرح اميد زندان هاي كشور