نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٥ - بررسي تأثير زوجدرماني اسلامي بر صميميت زناشويي

صميمي نبودن همسران و احساس كمبود صميميت در روابط زناشويي، يكي از شاخص هاي آشفتگي در روابط زناشويي محسوب مي شود (هالفورد، ١٣٨٤، ص ٣٦). مفهوم صميميت و نزديكي از نظر بيشتر درمانگران، اساس چالش در روابط زناشويي و از پيش بيني كننده هاي عمده موفقيت در درمان هاي زناشويي مي باشد (كرو و ريدلي، ١٣٨٤، ص ٢٢). صميميت در ازدواج با ارزش است؛ زيرا تعهد همسران به پايداري رابطه را افزايش داده و به طور مثبتي با سازگاري و رضايت زناشويي همراه است (اعتمادي و همكاران، ١٣٨٥ الف). از نظر هالفورد، صميميت به تعامل بين همسران، كه به احساس نزديكي، عشق و توجه در ميان آنها مي انجامد، اشاره مي كند. صميميت براي هر يك از همسران مي تواند مفهوم ويژه اي داشته باشد. براي برخي افراد، صميميت به معناي داشتن احساسات صميمي خودافشا كننده نسبت به طرف مقابل مي باشد. برخي صميميت را داشتن تجربه هاي مثبت مشترك و برخي صميميت را داشتن رابطة جنسي مي دانند (هالفورد، ١٣٨٤، ص ٣٧). نكتة مشترك در بيشتر روابط زناشويي آشفته اين است كه همسران نيازهاي صميميت يكديگر را برآورده نمي كنند (كرو و ريدلي، ١٣٨٤، ص ٢٢).

به نظر هات فيلد (١٩٨٨)، صميميت فرايندي است كه در آن افراد تلاش مي كنند به يكديگر نزديك شوند و شباهت ها و تفاوت هايشان را در احساسات، افكار و رفتارها را كشف كنند. استرنبرگ (١٩٨٧)، صميميت را احساساتي مي داند كه موجب تعلق، نزديكي و تماس مي شود. اسچافر و اولسون (١٩٨٧) صميميت را فرايند و تجربه اي مي دانند كه نتيجه افشاي مسائل صميمانه و در ميان گذاشتن تجارب صميمانه است. از نظر باگاروزي (٢٠٠١)، صميميت يك نزديكي، تشابه و روابط شخصي عاشقانه يا هيجاني با شخص ديگر است كه مستلزم شناخت، پذيرش، درك عميق و همدلي با فرد ديگر است. بينر و مورنن (١٩٨٨) معتقدند كه تشابه يك مسئله مهم در حفظ روابط صميمانه است. اسچنايدر (١٩٨٩) معتقد است كه تشابه همسران به ايشان كمك مي كند، تا حس كنند به وسيله همسرشان درك مي شوند. وين صميميت را به عنوان يك تجربه و ارتباط ذهني تعريف مي كند كه پديده اصلي آن خودافشايي، پاسخ امن و همدلي است (اعتمادي، ١٣٨٧). از نظر باگاروزي (٢٠٠١)، صميميت يك فرايند تعاملي چندبعدي و شامل مؤلفه هايي است كه با يكديگر ارتباط دارند. براي صميميت ٩ بعد در نظر گرفته مي شود. ١. صميميت هيجاني؛ ٢- صميميت روان شناختي؛ ٣. صميميت فكري؛ ٤. صميميت جنسي؛ ٥. صميميت جسماني؛ ٦. صميميت معنوي؛ ٧. صميميت زيبايي شناختي؛ ٨. صميميت اجتماعي- تفريحي؛ ٩. صميميت در گذراندن وقت (رضازاده و پورنقاش تهراني، ١٣٨٦، ص ٥).

در زمينه افزايش صميميت زناشويي، پژوهش هاي اندكي در ايران انجام شده است. اعتمادي و همكاران به بررسـي تأثير زوج درماني به شيـوه ايماگوتـراپي (Imago therapy) بر افزايش صميمت همسران پرداختند. نتايج نشان داد كه كاربرد فنون رواني- آموزشي مبتني بر نظريه ايماگوتراپي، ميزان صميميت و صميميت هيجاني، عقلاني، جنسي و جسمي را افزايش داده است (اعتمادي و همكاران، ١٣٨٥ الف). اعتمادي و همكاران در پژوهشي ديگر، اثربخشي زوج درماني شناختي- رفتاري بر صميميت همسران را مورد بررسي قرار دادند. گروه آزمايشي در ده جلسة زوج درماني با رويكرد شناختي- رفتاري، شامل كسب مهارت هاي شناختي، مهارت هاي ارتباطي، مهارت هاي رفتاري و مهارت هاي حل تعارض شركت كردند. نتايج نشان داد كه كاربرد تكنيك هاي مبتني بر نظريه شناختي- رفتاري، ميزان صميميت و صميميت عاطفي و جنسي همسران را افزايش داده است (اعتمادي و همكاران، ١٣٨٥ ب). اعتمادي و همكاران، در مقاله اي مروري، هفت رويكرد مربوط به صميميت شامل مدل چندبعدي وارينگ، مدل رشدي فارمن، مدل دلبستگي جانسون و ويفن، مدل تعاملي با گاروزي، مدل تركيبي جسلسن، مدل تكاملي شارپ و مدل برابري والستر را بررسي كرده، سپس يك مدل تلفيقي براي مفهوم سازي و افزايش صميميت زناشويي معرفي كردند (اعتمادي، ١٣٨٧).

آنچه مسلم است در فهم مشكلات خانوادگي و ارزيابي و حل آنها، توجه به بافت فرهنگي- اجتماعي، كه فرايند درماني در آن صورت مي گيرد، از اهميت ويژه اي برخوردار است، به گونه اي كه بي توجهي به آن مي تواند درمانگران را از نيل به اهداف نهايي خود بازدارد (سالاري فر، ١٣٧٩، ص ٣). ازآنجاكه فرهنگ اسلامي و رهنمودهاي اخلاقي، اجتماعي و خانوادگي آن سال هاست كه در خانواده هاي ايراني ريشه دار است، توجه به آموزه هاي اين دين آسماني در درمان ناسازگاري هاي زناشويي و تهيه برنامه هاي آموزشي در اين زمينه، لازم و ضروري به نظر مي رسد. چنانچه براساس پژوهش لطف آبادي نيز ٣/٩٠ درصد از مردم تهران داراي هويت ديني بسيار نيرومند هستند (خداياري فرد و همكاران، ١٣٨٦).

در زمينه بررسي تأثير آموزش هاي اسلامي در روابط همسران نيز پژوهش هايي در ايران انجام شده است. دانش طي ده جلسة دو ساعته تأثير خودشناسي اسلامي را در افزايش ميزان سازگاري زناشويي مورد بررسي قرار داد. نتايج اين پژوهش نشان داد كه افزايش خودشناسي اسلامي، به طور معنا داري سبب افزايش سازگاري زناشويي شده است (دانش، ١٣٨٥). سالاري فر در پژوهشي به مقايسه نظريه خانواده درماني مينوچين و ديدگاه اسلام در مورد خانواده پرداخت. اين پژوهش، با روش توصيفي- تاريخي براساس بررسي محتوا انجام شده و داده هاي آن با روش پژوهش تاريخي جمع آوري شده است. براساس نتيجه اين پژوهش، ديدگاه اسلام بيشتر بر باورهاي ديني و اصول اخلاقي تأكيد دارد و نقش اين دو را در كارايي و تعالي خانواده بسيار مؤثر مي داند (سالاري فر، ١٣٧٩، ص ٣).

احمدي و همكاران، در پژوهشي به بررسي رابطه بين تقيدات مذهبي و سازگاري زناشويي پرداخته اند. بنابر نتايج اين پژوهش، ميزان سازگاري زناشويي در بين افرادي با تقيدات مذهبي بيشتر، به طور معنا داري بيش از كساني است كه داراي تقيدات مذهبي كمتري هستند (احمدي و همكاران، ١٣٨٥). فقيهي در يك آموزش شش جلسه اي، به بررسي تأثير آموزش هاي روان شناختي مبتني بر قرآن و حديث و بررسي تأثيرات رواني و تربيتي آن در روابط همسران پرداخته است. اين آموزش ها، در چهار محور انگيزه هاي تشكيل زندگي مشترك، مهارت هاي شناختي و نگرشي، مهارت هاي اخلاقي و ارتباطي و مسائل جنسي ارائه شده است. نتايج پژوهش وي نشان مي دهد كه اين آموزش ها بر كاهش تنش بين همسران مؤثر بوده است (فقيهي، ١٣٨٦). خداياري فرد و همكاران، رابطه نگرش مذهبي با رضايت مندي زناشويي را بررسي كرده اند. نتايج اين پژوهش نشان مي دهد كه بين نگرش مذهبي و سازگاري زناشويي رابطه مثبت وجود دارد (خداياري فرد و همكاران، ١٣٨٦). سيف و نيكويي، به بررسي رابطه بين جهت گيري ديني و عمل به باورهاي ديني و رضايت مندي زناشويي پرداخته اند. بنا بر نتايج اين پژوهش، همبستگي معناداري بين جهت گيري ديني دروني و عمل به باورهاي ديني با رضايت مندي زناشويي وجود دارد. ولي بين جهت گيري ديني بروني و رضايت مندي زناشويي همبستگي معنا داري وجود ندارد. متغير جنسيت نيز بر جهت گيري ديني و عمل به باورهاي ديني تأثير معناداري نداشته است (سيف و نيكويي، ١٣٨٤).

بررسي اجمالي پژوهش هاي پيشين انجام شده در زمينه صميميت زناشويي نشان مي دهد كه با توجه به فرهنگ بومي كشور ما، استفاده از آموزه هاي جامع، اصيل و مطمئن دين اسلام، هنوز به طور جدي و بخصوص به صورت طرح هاي آزمايشي هنوز مورد توجه خانواده درمانگران و پژوهشگران قرار نگرفته است. از اين رو، آموزش آموزه هاي شناختي- رفتاري، با ديدگاه اسلامي امري مطلوب به نظر مي رسد. اين پژوهش، با ارائه اين آموزه ها و آموزش آنها به همسران، تأثير آنها را بر صميميت آنان مورد بررسي قرار مي دهد. دو فرضيه اين پژوهش عبارتند از: ١. زوج درماني اسلامي صميميت زناشويي را افزايش مي دهد. ٢. ميزان تأثير زوج درماني اسلامي بر صميميت زناشويي زنان و مردان يكسان است.

اين پژوهش نيمه تجربي از نوع پيش آزمون- پس آزمون، با گروه آزمايش و كنترل است. جامعة آماري اين پژوهش، كليه همسراني بوده اند كه به دليل مشكلات زناشويي به مراكز مشاورة شهر اصفهان در سال ١٣٨٨ مراجعه كرده اند. براي نمونه گيري، ابتدا اطلاعيه هاي مربوط به تشكيل جلسات آموزشي مرتبط با اين پژوهش در مراكز مشاوره شهر اصفهان و ساير مراكز مرتبط نصب شده و از داوطلبان ثبت نام به عمل آمد. سپس بيست زوج (٤٠ زن و شوهر) داوطلب به شركت در اين كارگاه آموزشي، به طور تصادفي، به دو گروه آزمايش و كنترل تقسيم شده و ده زوج در گروه آزمايش و ده زوج در گروه كنترل جاي گرفتند. در نهايت، جلسات آموزشي برگزار شد. داشتن حداقل تحصيلات ابتدايي و حضور هر دو همسر در جلسه هاي كارگاه الزامي بود. عدم اعتياد و عدم مصرف داروهاي روان پزشكي، جزء شرايط خروج از نمونة پژوهش در نظر گرفته شد. پس از انتخاب نمونه و گمارش تصادفي آزمودني ها در دو گروه آزمايش و كنترل، پرسش نامه صميميت زناشويي به عنوان پيش آزمون در اين دو گروه اجرا شده، سپس براي زوجين گروه آزمايش جلسات آموزش هاي اسلامي اجرا شد. پس از اتمام اين جلسات، پرسش نامه صميميت زناشويي به طور مجدد در دو گروه آزمايش و كنترل اجرا شد. تعداد جلسات آموزشي نه جلسه بوده است. اين جلسات هر هفته يك بار و هر بار به مدت دو ساعت تشكيل شده است. در طي اين مدت، گروه كنترل هيچ آموزش و درماني دريافت نكرد.

ابزار پژوهش؛ ابزار پژوهش، پرسش نامه صميميت زناشويي اوليا بوده است (اوليا، ١٣٨٥، ص ١٠٢). اين پرسش نامه، ٨٧ سؤال دارد. سؤالات اين پرسش نامه صميمت زناشويي را در نه بعد صميمت هيجاني (١١ گزاره)، صميميت عقلاني (٨ گزاره)، صميميت فيزيكي (٦ گزاره)، صميميت اجتماعي- تفريحي (٨ گزاره) و صميميت ارتباطي (١١ گزاره)، صميميت مذهبي (٩ گزاره)، صميميت روان شناختي (١١ گزاره)، صميميت جنسي (٨ گزاره) و صميميت كلي (١٥ گزاره) مورد بررسي قرار مي دهد. نمره هر فرد، از طريق جمع نمره گزاره ها به دست آمده است. گزينه سؤال ها به صورت هميشه، گاهي اوقات، به ندرت و هرگز مي باشد. نمرة بالاتر به معناي صميميت بيشتر است. در مطالعة مقدماتي، كه بر روي سي نفر از والدين دانش آموزان يكي از دبستان هاي دخترانة اصفهان انجام شده است، به منظور بررسي روايي، همزمان پرسش نامة صميميت زناشويي از مقياس صميميت واكر و تامپسون (١٩٨٣) استفاده شده است. نتايج نشان داده است كه همبستگي بين نمرات اين آزمون و مقياس واكر و تامپسون ٩١/٠ است. براي تعيين پايايي آزمون نيز از آلفاي كرونباخ استفاده شده است كه ميزان آن ٩٨/٠ مي باشد. ضمنا ساختار جلسات آموزشي به شرح زير بوده است:

١. آشنايي گروه با يكديگر و بيان اهداف و قواعد گروه؛

٢. شناخت اهميت و اهداف ازدواج از ديدگاه اسلام و حقوق و مسئوليت هاي زن و مرد؛

٣. احترام متقابل در روابط همسران از ديدگاه اسلام و نمودهاي آن؛

٤. عفو و گذشت در روابط همسران از ديدگاه اسلام و نمودهاي آن؛

٥. مثبت انديشي و خوش بيني در روابط همسران از ديدگاه اسلام و نمودهاي آن؛

٦. پرخاشگري هاي كلامي و فيزيكي در روابط همسران از ديدگاه اسلام و نمودهاي آن؛

٧. خودبرتربيني در روابط همسران از ديدگاه اسلام و نمودهاي آن؛

٨. بهبود عملكرد جنسي همسران با آموزه هاي اسلامي؛

٩. جمع بندي و نتيجه گيري.

ميانگين و انحراف معيار نمرات پيش آزمون و پس آزمون نمرات صميميت زناشويي همسران در جدول ١ ارائه شده است.

جدول ١: ميانگين و انحراف معيار نمرات صميميت زناشويي در پيش آزمون و پس آزمون