نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٤ - نقش باور به مقدس بودن ازدواج در شادكامي

ازدواج در اسلام نه تنها به عنوان يک قرارداد حقوقي، بلکه پيماني مقدس (ماهوني و همكاران، ٢٠٠٣) و مستحکم (نساء: ٢١) مي باشد. جلوه هاي اين تقدس بخشي را مي توان در مباني ديني و فرهنگي بسياري از ملت ها مشاهده کرد (پين، ٢٠١٠، ص ٣٠). اما گمان نمى‌رود از بين مكاتب و مذاهب، هيچ مذهبى به اندازه اسلام درباره ازدواج بحث كرده باشد (بحريني، ١٣٨٧). همچنان که در آيات و روايات اسلامي،  بارها مقدس و الهي بودن اين رابطه مورد اشاره قرار گرفته است. ازدواج در اين مکتب، به عنوان بهترين بنا از نظر خداوند، عامل آرامش، محبت و رحمت (روم: ٢١)، موجب نزول رحمت خداوند (مجلسي، ١٣٨٥، ج ١٠٠، ص ٢٢١)، عامل حفظ دين و نيز طهارت معنوي (حر عاملي، ١٣٦٧، ج ٢٠، ص ١٧) در نظر گرفته مي شود.

در تعاليم اسلام به افراد توصيه مي شود پيش از اقدام به ازدواج، در گزينش همسر و انجام مراسم در مراحل بعدي، رفتارهاي خود را با نماز، دعا و توکل بر خداوند همراه کنند، بدين جهت که ازدواج را با معنويت همراه کرده و به آن تقدس بخشند. باور به اينکه يک نقش يا رابطه، ويژگي هاي معنوي دارد، موجب مي شود که آن، صفاتي متعالي به خود گرفته و به عنوان جلوه‌اي از ذات باري تعالي ديده شود، و مقدس خوانده شود (ماهوني و همكاران، ٢٠٠١؛ موري- اسوانك، ٢٠٠٥).

اليس و دريدن (١٩٩٧)، لازاروس (٢٠٠١)، بک (١٣٨٢)، از اثرگذاري باورها در رابطه زوجي خبر داده اند. به همين ترتيب، پژوهشگران معتقدند که باور به مقدس بودن ازدواج در سه حيطه بر رابطه زوجي اثر مي گذارد: حيطه فردي (ازدواج شاهراهي است که افراد از آن طريق مي توانند شادکامي  و خشنودي فردي برسند)، ارتباطي (به عنوان تقدس بخش ازدواج ديده مي شود به گونه اي که در آن ازدواج به عنوان يک شيوه ايده آل براي مردان و زنان ديده شده تا با هم مرتبط، متعهد و مراقب يکديگر باشند) (صيدي و همکاران، ١٣٩٠ ب) و معنوي (به عنوان شيوه اي که افراد مي توانند از طريق آن به تکامل و تماميت دست يابند) (حرعاملى، ١٣٦٧، ج ٢٠، ص ١٧) در نظر گرفته مي شود (گودمن و دولهايت، ٢٠٠٦).

نتايج برخي مطالعات، حاکي از اين هستند که زوج هايي که ازدواج خود را مقدس و موهبتي از جانب باري تعالي مي بينند، ارتباطي باکيفيت را در زندگي مشترک خود تجربه کرده و از راهبردهايي براي مديريت تنش ها و مشکلات استفاده خواهند کرد (پين، ٢٠١٠، ص ١١٩؛ ماهوني و همكاران، ٢٠٠٣؛ صيدي و همکاران، ١٣٩٠ الف). اما اينکه اين زوج ها از چه راهبردهايي استفاده مي کنند؟ سؤالي است که هنوز بدان پاسخ داده نشده است.

استفورد و کانري، پنج راهبرد را براي حفظ رابطه مشخص کردند: مثبت گرايي (که به اتخاذ رويکردي مثبت به رابطه، مثل ابراز خوشحالي و اميد، و حمايت از طرف ديگر و نيز به حداقل رساندن تعابير منفي و خصم آلود بر مي گردد)، باز و راحت بودن (گفت وگوي مستقيم در مورد طبيعت رابطه)، اطمينان و دلگرمي  دادن (تأکيد بر پذيرش، عشق، و تعهد به همسر)، و شبکه هاي اجتماعي (استفاده از خانواده، دوستان و ساير اعضاي شبکه هاي اجتماعي براي تثبت رابطه)، و تقسيم وظايف (تأکيد بر انجام وظايف و رضايت فرد از مسئوليت هايي که بر عهده اوست) (استفورد و كانري، ١٩٩١). استفورد و همكاران، دو راهبرد ديگر ارائه نمودند که شامل نصيحت، و مديريت تعارض مي باشد (استفورد و همكاران، ٢٠٠٠). اين راهبردها، فعاليت هايي هستند که افراد هشيارانه به عهده مي گيرند تا رابطه شان را با هم حفظ کنند.

مفروضه زيربنايي رويکرد کانري و استفورد (١٩٩٢) بيان مي کند که رفتارهاي نگه دارنده ارتباط در افراد، بر ادراکات همسرشان از رابطه و نيز مؤلفه هايي که کيفيت رابطه را تعيين مي کنند، اثر دارد. از جمله اين مؤلفه ها مي توان به تعهد (راميرز، ٢٠٠٨؛ بالارد- ريچ و همكاران، ١٩٩٩، ص ٤٢٠)، رضايت مندي از رابطه و دوست داشتن (استفورد و كانري، ١٩٩١؛ دينتون و همكاران، ١٩٩٤)، رضايت مندي از رابطه جنسي اشاره کرد (جانسون، ٢٠٠٩، ص ٤٣).

زوج هايي  که راهبردهاي مثبت حفظ رابطه را به خوبي به کار نمي گيرند و در ارتباطي مخرب و ويرانگر درگير هستند، طبيعتاً به احتمال زياد ازدواج ناموفقي خواهند داشت (استنلي، ٢٠٠٣؛ گاتمن و نوتاريوس، ٢٠٠٠؛ گاتمن، ١٣٧٧، ص ١٥؛ فينچام و بيچ، ١٩٩٩). بنابراين، در شرايط بروز مشکل وجود فضاي ارتباطي مثبت، که در آن امکان بروز گفت و شنود مثبت داده شود، ضروري به نظر مي رسد (باس، ١٩٩٩، ص ٤٩). الگوهاي مخرب ارتباطي از قبيل سرزنش، کناره گيري، تحقير و توهين با مقدار بالاي آمادگي براي طلاق و نرخ پايين عوامل مؤثر در کيفيت ازدواج (شادکامي ، رضايت مندي، تعهد، صميميت، و اطمينان در ازدواج) ارتباط دارد (استنلي، ٢٠٠٥، ص ١١).

اين پژوهش به دنبال پاسخ گويي به اين سؤال است که آيا باور به مقدس بودن ازدواج در استفاده از راهبردهاي حفظ رابطه و نيز ارتباط حل مسئله، نقش دارد؟ آيا باور به تقدس ازدواج، شادکامي در پي دارد؟ آيا راهبردهاي حفظ رابطه و همچنين ارتباط معطوف به حل مسئله، مي توانند نقش واسطه اي را در رابطه بين باور به تقدس ازدواج و شادکامي  زناشويي ايفا کنند؟

روش تحقيق حاضر توصيفي است. شرکت کنندگان در اين پژوهش، ٣٥٨ نفر از افراد متأهل شهرستان مريوان مي باشد که با روش نمونه گيري از جامعه در دسترس انتخاب شدند. براي کاهش هرچه بيشتر واريانس هاي خطا، سعي شد تا نمونه گيري، در گسترة وسيعي از شهرستان انجام گيرد. نحوه انتخاب افراد به اين صورت بود که ابتدا شهرستان مريوان به ٤ نقطه شهري مجزا تقسيم، سپس در هر نقطه شهري، تعداد ١٠٠ نفر (٥٠ زوج) از مراکز اداري، بازار سطح شهر و منازل، به روش نمونه گيري در دسترس گزينش شدند. لازم به يادآوري است که پرسش نامه ها در اختيار يکي از زوجين قرار داده مي شد و پس از پاسخ گويي در مدت زمان معين عودت داده مي‌شدند. از ميان پرسش نامه هاي جمع آوري شده، تعداد ٤٢ پرسش نامه به دلايلي موجه از جمله ناقص پرشدن و نداشتن اطلاعات دموگرافيک، از تحليل آماري کنار گذاشته شدند.

ابزار پژوهش؛ در اين پژوهش، براي سنجش باور به مقدس بودن ازدواج از مقياس تقدس ازدواج استفاده شد. از ابزارهاي حفظ رابطه براي به دست آوردن ارتباط حل مسئله خانواده و راهبردهاي حفظ رابطه شادکامي  زناشويي استفاده شد.

مقياس تقدس ازدواج: مقياس تقدس ازدواج يک مقياس ١٤ متغيري  است که توسط ماهوني و همکاران (١٩٩٩) ساخته شد. اين مقياس داراي گزاره هايي مثل «به نظرم ازدواج ما يک پيمان مقدس است» مي باشد. پاسخ دهندگان براي هر گزاره گزينه هاي انتخابي از به شدت مخالف (١) تا به شدت موافق (٧) پيش روي دارند. در بررسي که توسط ماهوني و همکاران (١٩٩٩) بر روي ٩٧ زوج، که به صورت تصادفي انتخاب شده بودند، صورت گرفت آلفاي کرونباخ ٨٨/. به دست آمد. پايايي با روش آلفاي کرونباخ براي اين مقياس در مطالعة دي مريس و همكاران (٢٠١٠)، ٩٨ درصد براي هر دو همسر، و در مطالعه صيدي و همکاران (١٣٩٠ ب) ٩٦/٠ محاسبه شد گزارش شد.

ابزار راهبردهاي حفظ رابطه: اين ابزار به منظور سنجش کمي  راهبردهاي حفظ رابطه اولين  بار توسط استافورد و کانري (١٩٩١) ساخته شد و بعد کانري و استافورد (١٩٩٢) آن را اصلاح کردند. نسخه اصليRMSM  از ٢٩ گويه تشکيل شده بود که فعاليت هاي محافظت کننده از رابطه را که افراد انجام مي دادند، اندازه مي گرفت. مثبت گرايي، باز و راحت بودن، اطمينان و دلگرمي  دادن، و شبکه هاي اجتماعي، و تقسيم وظايف، پنج راهبرد حفظ رابطه اي بود که اين ابزار اندازه مي گرفت. در نسخه تصحيح شده اين ابزار، که توسط استافورد و همکاران (٢٠٠٠) تهيه شد، دو راهبرد نصيحت کردن و مديريت تعارض به ابزار اضافه گرديد و جمع گويه ها به ٣٣ رسيد.

روايي صوري، روايي پيش بين، و روايي سازه در مطالعات مختلف به تأييد محققان رسيده اند (كانري و همكاران، ٢٠٠٢). ميانگين ضريب پايايي در ١٢ مطالعه انجام شده براي خرده مقياس هاي اين ابزار و مطالعه حاضر به ترتيب اين چنين به دست آمده است: مثبت گرايي (٨٤/٠، ٨٠/٠)، باز و راحت بودن (٨٦/٠، ٨٦/٠)؛ اطمينان و دلگرمي  دادن (٨١/٠، ٨٧/٠)؛ شبکه هاي اجتماعي (٨٣/٠، ٧٣/٠)؛ تقسيم وظايف (٨١/٠، ٦٠/٠)؛ نصيحت کردن (٧٠/٠، ٧٤/٠)؛ مديريت تعارض (٨١/٠، ٧١/٠) (همان).

شاخص ارتباط حل مسئله خانواده: اين ابزار که توسط مک کوبين و همكاران (١٩٩٦) ساخته شد، از ١٠ گزاره تشکيل شده که دو خرده مقياس ارتباط تصديقي و ارتباط آتش افروز را اندازه مي گيرد. اين دو خرده مقياس، در واقع الگوهاي مثبت و منفي ارتباطي را نشان مي دهند. پاسخ دهندگان بايد به مقياسي چهار درجه اي (غلط (٣)؛ تقريباً غلط (٢)؛ تقريباً درست (١)؛ درست (٠)) پاسخ دهند و نمره هاي بالاتر بيانگر الگوهاي ارتباطي مثبت تر براي حل مسائل خانواده مي باشد. مک کوبين و همکاران (١٩٩٦)، انسجام دروني (آلفاي کرونباخ ٨٩/٠ براي کل مقياس) و پايايي بازآزمايي آن را (٨٦/٠) اين ابزار را عالي توصيف کردند. در اين پژوهش نيز آلفاي کرونباخ ٦٧/٠ به دست آمد.

خرسندي زناشويي:  اين ابزار از هفت گزاره درباره ازدواج افراد تشکيل شده است که در يک طيف ليکرتي ٧ درجه اي مقياس بندي شده است. اين ابزار، از گزاره هايي مثل «اگر بار ديگر زندگي ام تکرار شود، باز با همين شخص ازدواج مي کنم» تشکيل شده است. نمره بالاتر در اين مقياس، بيانگر اين است که افراد خرسندي و شادکامي  بيشتري را در ازدواجشان تجربه مي کنند. در پژوهش لورنز پايايي با روش آلفاي کرونباخ ٩٥/٠ (لورنز، ٢٠٠٨، ص ٣٢) و در اين پژوهش نيز ضريب براي آلفاي کرونباخ ٨٤/٠ به دست آمد.

برخي ويژگي هاي جمعيت شناختي نمونة حاضر به شرح ذيل مي باشد: ميانگين سني شرکت کنندگان ٣٠ سال و کمينه و بيشينه آن ١٥ و ٥٦؛ تعداد زن و مرد مساوي و هر کدام ١٧٨ نفر، ميانگين مدت ازدواج، ٧ سال و سطح تحصيلات براي ١٥٤ نفر (٤٣/٠) زير ديپلم، ١٠١ نفر (٢٨/٠) ديپلم، ٩٦ نفر (٢٧/٠) فوق ديپلم و ليسانس، و ٧ نفر (٠٢/٠) کارشناسي ارشد و دکترا بود.

جدول ١: تحليل واريانس يک طرفه راهبردهاي حفظ رابطه، ارتباط حل مسئله و شادکامي زناشويي