نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٢ - اثربخشي آموزش گروهي به شيوه يكپارچه توحيدي بر سطح پرخاشگري

پرخاشگري در جوامع بشري در حال گسترش است و جامعه ما مستثنا از اين موضوع نيست. ٤٢ درصد معاينات پزشكي قانوني مربوط به صدمات و جراحات ناشي از نزاع است و بيشترين دستگير شدگان، مربوط به جرائم ضرب و شتم، ارعاب، قتل عمد، تهديد و چاقوكشي هستند (پزشكي قانوني، ١٣٨٨). پرخاشگري در زندان ها، به دليل ويژگي هاي خاص زندان حائز اهميت است، به طوري كه اين ويژگي ها آن را از ساير محيط هاي اجتماعي و اصلاحي متمايز مي كند. نام زندان، تداعي كنندة وضعيت دشوار و سختي است تا حدي كه براي بيشتر مردم يادآور محيطي استرس آور و وحشت زاست كه البته چندان هم دور از واقعيت نيست (ورتلي، ٢٠٠٣، ص ١٢١). همچنين محيط زندان و از دست دادن آزادي سبب ضربه ها و آسيب هاي عميق روان شناختي (ناشي از عواملي چون تجاوز جنسي و سوء استفاده رواني واقع شدن يا دوري طولاني مدت از جامعه و خانواده)، كه موجب افزايش خشونت مي شود. نتيجه اين وضعيت، چنان مي شود كه زندانيان حساسيت خود را نسبت به ميزان معين و خاصي از رفتارهاي پرخاشگرانه كه در اطراف خود مشاهده مي كنند از دست مي دهند (همان).

تحقيقات اخير تأييد كرده اند كه الگوي مهار و كنترل پرخاشگري در زندان براي كنترل و مهار اخلال و بي نظمي ، با قوانين خشك و قهري از تأثيرگذاري كمتري برخوردار است (كوهن، ٢٠٠٦، ص ١٣٤). از اين رو، رويكردهاي روان شناختي بيشتر مورد توجه قرار گرفته است. اما در اين خصوص هم مشكلاتي ديده مي شود. از جمله اينكه درمان هاي روان شناختي براي همگان در دسترس نيستند. همچنين افراد كم درآمد توان پرداخت هزينه هاي درمان را ندارند. از سوي ديگر، تعداد افراد آموزش ديده متخصص در مقايسه با تعداد افرادي كه به درمان نياز دارند، بسيار كم است. يك راهبرد اصلي براي رفع اين مشكل، ارائه درمان در گروه است كه امروزه در مؤثر بودن آن ترديدي وجود ندارد (فري، ١٩٩٨، ص ١٧).

از سوي ديگر، انجمن روان شناسي امريكا در آخرين طبقه بندي كه از اختلالات رواني دارد، توجه روان شناسان و روان پزشكان را جلب مي كند و از آنها مي خواهد در بررسي اختلالات رواني، به عامل مذهب توجه باليني ويژه اي داشته باشند؛ چرا كه بعد معنوي در كنار ديگر ابعاد زيستي، رواني و اجتماعي قابل اهميت است (لوين، ٢٠١٠، ص ١٠٨). متناسب با سبب شناسي مشكلات رواني، شيوه هاي گروه درماني گوناگوني پيشنهاد مي شود: يكي از اين رويكردها، گروه درماني يكپارچه توحيدي است. درمان يكپارچه توحيدي، كه تلفيقي از آخرين يافته هاي روان درماني در حوزه هاي مختلف، به ويژه درمانگري هاي انسان گرا و وجودي از يك سو، و آموزه هاي اخلاقي و عرفاني دين اسلام از سوي ديگر، مي باشد، ابتدا تحت عنوان توحيد درماني توسط جلالي تهراني (١٣٨٣) به وجود آمد. اين رويكرد، كه از ادغام و يكپارچه سازي نگرش اسلام نسبت به سرشت و فطرت انسان و نظريه و روش درمان انسان گرا به وجود آمده، براي اولين بار اسلام را به عنوان يك شيوة درماني مطرح نموده است. پس از آن، توحيد درماني با تغييرات صورت گرفته توسط شريفي نيا (١٣٨٧) به صورت درماني يكپارچه و التقاطي و با عنوان درمان يكپارچه توحيدي مطرح شد. در اين درمان، كه تلفيقي از آخرين يافته هاي روان درماني در حوزه هاي مختلف روان شناسي از يك سو، و آموزه هاي ديني از سوي ديگر مي باشد، اولاً، بر وحدت و يكپارچگي شخصيت انسان با بهره گيري از تمامي رويكردهاي روان شناختي تأكيد مي گردد. ثانياً، استفاده از عنصر توحيد و ايجاد ارتباط خالصانه با خداوند را در انسجام بخشي به مؤلفه هاي گوناگون شخصيت و دستيابي به يكپارچگي ساختار يافته وجود انسان ضروري مي شمارد. ثالثاً، دستيابي به نتايج درماني عميق تر، مؤثرتر و پايدارتر را در گرو ادغام يافته هاي همه مكاتب روان شناسي با آموزه هاي توحيدي- عرفاني اديان الهي مي داند. اين روش درمـاني، جامع و چند وجهي است كه فعلاً براي بازپروري و اصلاح رفتار مجرمين زنداني شده و آماده سازي آنها براي بازگشت سعادتمندانه به جامعه تهيه و تدوين شده است (كرسيني، ٢٠٠١، ص ٣٠١؛ شريفي نيا، ١٣٨٩؛ چوپاني، ١٣٨٨؛ كهريزي، ١٣٨٨، ص ٧٢). پيش فرض بنيادين روش مذكور اين است كه ضمن كاربرد فنون مختلف درمان روان شناختي، از قبيل پذيرش مثبت غيرمشروط، همدلي، شكل دهي رفتار، اصلاح باورهاي معيوب و ناكارآمد، تخليه هيجاني و آموزشي مهارت هاي حل مسئله، ابراز وجود، خود آرام سازي، مهار خويشتن، مراجع را با مبدأ هستي پيوند زده و روح وي را از طريق برقراري ارتباط صميمانه با خدا اشباع مي كند. در اين صورت، اثربخشي درمان افزايش يافته و پايداري بهبودي تأمين خواهد شد (شريفي نيا، ١٣٨٩، ص ٩٧).

از نظر درمان يكپارچه توحيدي، عامل اساسي سلامت رواني، انسجام و توحيد يافتگي شخصيت است. بهترين راه دستيابي به آن تمركز و تأكيد بر اهداف متعالي و ارزش هاي ديني و معنوي است (شريفي نيا، ١٣٨٦). مفهوم توحيد در اين روش، اشاره به يك سيستم ارزشي وحدت بخش است كه براي حركت زندگي انسان را مشخص مي كند و او را از چندگانگي شخصيت و گم گشتگي در مسير حيات نجات مي دهد (يوسف: ٢٩). آموزه هاي ديني نشان مي دهند كه اگر افراد پايبند دين و معنويت باشند، كمتر دچار جرم و انحراف مي شوند. همه اديان، به ويژه دين اسلام از يك سو، مهار نفس و رعايت عدل و انصاف و عدم تجاوز به حقوق ديگران را واجب مي داند (مائده: ٨) و از سوي ديگر، رفتار مجرمانه را تقبيح كرده (بقره: ٢٦٨) و نماز و ياد خدا را مانع روي آوردن انسان ها به رفتار هاي زشت و ناپسند تلقي مي كنند (عنكبوت: ٤٥). همچنين بيشتر انحرافات اجتماعي ناشي از غرايز و تمايلات مهار نشده اي از جمله پرخاشگري است كه ايمان به خدا نقش مؤثري در مهار آن دارد (شريفي نيا، ١٣٨٦).

پيشينه پژوهش نشان مي دهد كه نگرش مثبت باور به وجود خدا و انجام مناسك ديني در سلامت رواني و درمان اختلالات رواني مؤثر است (ويليامز و استرهال، ٢٠٠٧؛ يحيا و دوتا، ٢٠١٠؛ زنگ و همكاران، ٢٠١١). تروينو و همكاران (٢٠٠٧)، طي پژوهشي نشان داده اند كه نگرش مذهبي با افسردگي، اضطراب، پرخاشگري و خود بيمار انگاري رابطه منفي دارد. بنابراين، به طور كلي پيشينه تحقيقات مختلف حاكي از تأثير مداخلات درماني به شيوه يكپارچه توحيدي در كاهش فشار رواني (طيبي و قنبري هاشم آبادي، ١٣٩٠)، افسردگي (جلالي تهراني، ١٩٩٦؛ كهريزي، ١٣٨٨) كاهش مصرف مواد مخدر، رفتارهاي همايند (قنبري هاشم آبادي، ١٣٨٣) و رفتارهاي مجرمانه (شريفي نيا، ١٣٨٦) مي باشد.

از آنجايي كه به نظر بزرگان از جمله امام خميني€ (١٣٧٣)، تبديل شدن زندان ها به مكاني براي تهذيب و اصلاح همواره از مهم ترين دغدغه هاي مسئولان بوده است و همان طور كه پژوهش ها نشان مي دهند، معمولاً افراد براي مقابله با انواع ناراحتي هاي خود مثل مقابله با بيماري، مرگ عزيزان و كاهش رفتارهاي مخرب، از مذهب و دين كمك گرفته اند، كاهش خطرات احتمالي پرخاشگري در بين زندانيان، اجراي برنامه هاي درماني در پرتو دين ضروري به نظر مي رسد. ازاين رو، اين پژوهش سعي دارد به اين سؤال اساسي بپردازد كه آيا آموزش گروهي به شيوه يكپارچه توحيدي بر كاهش پرخاشگري و همچنين بر كاهش مؤلفه هاي آن (خشم، تهاجم و كينه توزي) در زندانيان مرد زندان مركزي شهركرد مؤثر است؟ آيا اثرات گروه درماني به شيوه يكپارچه توحيدي تا زمان پيگيري پايدار است؟

اين پژوهش، از نوع آزمايشي (پيش آزمون، پس آزمون با گروه آزمايش و كنترل) و جامعه آماري اين پژوهش را زندانيان مرد مستقر در زندان مركزي شهركرد در سال ١٣٩١ تشكيل داده اند. روش نمونه گيري، به صورت تصادفي ساده چند مرحله اي مي باشد؛ به اين طريق كه از بين بندهاي چهارگانه زندان مركزي شهركرد يك بند انتخاب و سپس از بين ده اتاق موجود در اين بند، چهار اتاق به صورت تصادفي انتخاب شدند. بين زندانيان چهار اتاق (١٢٧ نفر)، آزمون پرخاشگري (AGQ) اجرا و از بين آزمودني هاي با نمره پرخاشگري بالاتر از نمره برش، به روش تصادفي تعداد ٤٠ نفر به عنوان نمونه انتخاب شده و ٢٠ نفر در گروه آزمايش و ٢٠ نفر در گروه كنترل جايگزين گرديدند. در مورد متغيرهاي جمعيت شناختي گروه نمونه، مي توان گفت: ٥/٣٧ درصد مجرد و ٥/٦٢ درصد متأهل، ٣٥ درصد داراي جرم خفيف و ٥/٦٧ درصد جرم شديد، ٤٠ درصد داراي سطح تحصيلي دبستان، ٣٠ درصد راهنمايي، ٢٠ درصد متوسطه و ١٠ درصد داراي مدرك دانشگاهي بوده اند. ميانگين سن آزمودني ها ١٦٦/٣٢ و انحراف معيار ٣٣/٩ و بالاترين و پايين ترين سن در بين آزمودني ها به ترتيب، ٥١ و ٢١ سال مي باشد. ميانگين تعداد افراد خانواده ٧/٨ و انحراف معيار ٦١/٩ و بالاترين و پايين ترين ١٢ و ٣ بوده است.

ابزار اندازه گيري: در اين پژوهش، براي اندازه گيري ميزان پرخاشگري شركت كنندگان در پيش آ زمون، پس آزمون و پيگيري از پرسش نامه پرخاشگري (AGQ) استفاده شد. اين آزمون، در سال ١٣٧٩ توسط نجاريان در دانشگاه شهيد چمران اهواز ساخته و اعتباريابي گرديد. اين پرسش نامه، شامل ٣٠ ماده است؛ چهارده سؤال آن خشم هشت سؤال تهاجم و هشت سؤال عامل كينه توزي را مي سنجد. اين پرسش نامه، براساس مقياس ليكرت تنظيم و نمره گذاري شده است. سؤال ١٨ پرسش نامه داراي بار منفي است و به صورت برعكس نمره گزاري مي شود؛ هر چه نمره فرد در اين آزمون بالاتر از ميانگين باشد، ميزان پرخاشگري او بيشتر است. پيشينه پژوهش نشان از اعتبار اين پرسش نامه مي دهد. به گونه اي كه نجاريان و همكاران (١٣٧٩) پايايي اين آزمون را ٧٤/٠ گزارش كرده اند و نعمتي (١٣٨٨) ضريب آلفاي كرونباخ ٨٦/٠ را گزارش كرده است. همچنين روايي اين پرسش نامه، به وسيله پرسش نامه هاي ملاك شامل پرسش نامه شخصيتي ايزينك و پرسش نامه شخصيتي چند وجهي مينوسوتا ارزيابي شده است و ضرايب همبستگي حكايت از رضايت بخش بودن روايي اين پرسش نامه دارد (زاهدي فر و ديگران، ١٣٧٩).

شيوه اجرا: براي كنترل متغيرهاي مزاحم (عوامل مشتبه كننده روايي دروني)، با هماهنگي مسئولان زندان قرار شد كه هدف مداخله بر آنها پوشيده باشد و هيچ گونه آموزشي براي افزايش رفتار سازگارانه زندانيان داده نشود. پس از اجراي پيش آزمون و انتخاب و جايگزين كردن آزمودني ها در گروهاي آزمايش و كنترل، درمان گروهي به شيوه يكپارچه توحيدي براي گروه آزمايش در دوازده جلسة يك و نيم ساعته در يك ماه (چهار هفته) صورت گرفت. گروه كنترل به برنامه روزمره خود (كاربندي عادي) ادامه داده و هيچ گونه برنامه درماني دريافت نكردند و از آنها فقط پيش آزمون، پس آزمون و آزمون پيگيري به عمل آمد.

در اين پژوهش، از برنامه گروه درماني يكپارچه توحيدي كه فعلاً براي بازپروري و اصلاح رفتار مجرمان زنداني شده و آماده سازي آنها براي بازگشت سعادتمندانه به جامعه تهيه و تدوين شده است، استفاده گرديد (شريفي نيا، ١٣٨٩، ص ١٠٦). اين روش، تلفيقي از آخرين يافته هاي روان درماني در حوزه هاي گوناگون، به ويژه درمان هاي انسان گرا از يك سو، آموزه هاي اخلاقي و عرفاني دين اسلام از سوي ديگر مي باشد. اولين بار اين پژوهش توسط سيدمحمد محسن جلالي تهراني معرفي و در سال ١٣٧١ در شهر مشهد اجرا شد و سپس توسط محمدحسين شريفي نيا بازنگري و نسل نوي از اين شيوه با عنوان درمان يكپارچة توحيدي در سال ١٣٨٣ در زندان مركزي قم آغاز و تاكنون ادامه دارد. در اين روش، كه به عنوان درمان كليت فرد توصيف شده است، ابعاد چهارگانة زيستي– روان شناختي– اجتماعي و معنوي مورد توجه قرار گرفته و هرگاه يكي از اين ابعاد، دچار اختلال و نارسايي گردد، فرد دچار بيماري رواني و نابهنجاري هاي رفتاري خواهد شد (شريفي نيا، ١٣٨٦).

گروه درماني به روش يكپارچه توحيدي، شامل ١٢ جلسه گروه درماني دوبار در هفته جهت آموزش و افزايش شناخت زندانيان و همراه با تمرين هاي رفتاري است كه عناوين جلسات آن به صورت زير است؛

١. معارفه و آشنايي با مقررات گروه درماني و هدف از تشكيل آن و تعريف پرخاشگري و رفتارهاي پرخاشگرانه؛ ٢. نقش خود انسان در سعادت فردي و اجتماعي و خانوادگي خود؛ ٣. كرامت ذاتي انسان در دين اسلام؛ ٤. تأثير نظافت و سلامت جسماني در افزايش سلامت روان از ديدگاه اسلام؛ ٥. شناسايي علل گرايش اعضا به جرم؛ ٦. ارائه راهكارهاي متعدد براي نجات از جرم؛ ٧. توبه يا بازگشت به خدا؛ ٨. مثبت نگري در اسلام؛ ٩. تفاوت بين رفتار پرخاشگرانه و غير پرخاشگرانه از ديدگاه روان شناسي و اسلام؛ ١٠. احساس انسان تابعي از افكار اوست؛ ١١. عود طبيعي است؛ ١٢. جمع بندي و نتيجه گيري.

روش تجزيه و تحليل داده ها: در اين پژوهش، از روش هاي آمار توصيفي (ميانگين و انحراف معيار) و استنباطي (تحليل اندازه هاي مكرر) استفاده شده است و داده ها با استفاده از نرم افزار SPSS نسخه ١٦ تجزيه و تحليل شده اند.

جدول ١، ميانگين و انحراف استاندارد نمرات پرخاشگري، خشم، تهاجم و كينه ورزي دو گروه آزمودني ها در پيش آزمون، پس آزمون و پيگيري را نشان مي دهد.

جدول ١: ميانگين و انحراف استاندارد نمرات پرخاشگري و مؤلفه هاي آن در دو گروه آزمودني ها در مراحل مختلف