نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٥ - بررسي رابطة ابعاد چهارگانة هويت و جهتگيري مذهبي دروني و بيروني

سال پنجم، شماره چهارم، زمستان ١٣٩١، ص ٦٩ ـ ٨٤

Ravanshenasi-va ـ Din, Vol.٥. No.٤, Winter ٢٠١٣

هاجر مساح* / حميد كاظمي** / مريم قرباني***

چكيده

در اين پژوهش، رابطة بين ابعاد چهارگانة هويت (هويت شخصي، هويت ارتباطي، هويت اجتماعي و هويت جمعي) با جهت گيري مذهبي (دروني و بيروني) بررسي شده است. روش تحقيق، توصيفي و از نوع همبستگي بوده است. تعداد ١٥٠ نفر از نوجوانان پسر و دختر با دامنة سني ١٦ـ ١٨ سال در مقطع تحصيلي دبيرستان به روش تصادفي ساده انتخاب و  توسط نسخة چهارم پرسش نامة جنبه  هاي هويت (AIQ- IV) و پرسش نامة جهت گيري مذهبي (آلپورت و راس، ١٩٥٠) ارزيابي شدند. از همبستگي و تحليل رگرسيون، به منظور بررسي ارتباطات متغيرها و تأثير ابعاد هويت بر جهت گيري مذهبي بيروني و دروني استفاده شد.

نتايج تحليل رگرسيون بر روي هر دو جنس نشان مي دهد كه ابعاد هويت فردي، هويت جمعي و هويت اجتماعي، پيش بيني كنندة جهت گيري مذهبي دروني است (٥٦٨/٠ = R، ٠١/٠ >P) و از ميان ابعاد هويت، تنها هويت فردي، پيش بيني كنندة جهت گيري مذهبي بيروني است (٢٧٣/٠=R، ٠٥/٠ >P ).

كليدواژه ها: ابعاد هويت، جهت گيري مذهبي دروني، جهت گيري مذهبي بيروني.

*دانشجوي دکتراي روانشناسي عمومي دانشگاه اصفهان                                                        [email protected]

** استاديار گروه روانشناسي باليني، دانشگاه اصفهان

*** استاديار گروه روانشناسي. دانشگاه پيام نور

دريافت: ٢٠/٣/١٣٩١ـ پذيرش: ٣/٨/١٣٩١

تغييرات جسماني، روان شناختي و اجتماعي اي كه نوجوانان تجربه مي كنند، چنان زياد است كه روان شناسان معمولاً نوجواني را دوره اي بحراني براي رشد خود و هويت يابي مي دانند(Erikson, ١٩٦٨). اريكسون معتقد است كه نوجواني، دورة تعارض رواني ـ اجتماعي است و تكليف فرد در اين دوره، حل بحران «هويت در برابر سردرگمي نقش»است. اشتغال فكري فرد، با سؤال «من كيستم؟» در اين دوران پديد مي آيد در اين ديدگاه، رشد بهنجار نوجواني، از دستيابي به هويت منسجم و پاسخ به اين پرسش حاصل مي شود.

خودتوصيفي هاي سازمان يافتة نوجوانان و افزايش عزت نفس آنها، شالودة شناختي را براي پرورش هويت فراهم مي كند. پژوهشگران با استفاده از روش مصاحبة باليني، نوجوانان را به چهار طبقه تقسيم مي كنند كه پيشرفت آنها را در تشكيل هويت پخته نشان مي دهد(Marcia, ١٩٨٠): ١. كسب هويت: اين افراد قبلاً گزينه ها را بررسي كرده اند و به يك رشته ارزش ها و اهدافي كه خودشان آنها را برگزيده  اند، پايبندند؛ ٢. وقفه: اين افراد سرگرم فرايند كاوش اند و هنوز تعهدات قطعي براي خود ايجاد نكرده اند؛ ٣. ضبط هويت: اين افراد بدون اينكه گزينه هاي ديگر را بررسي كرده باشند، خود را به ارزش ها و اهدافي متعهد ساخته اند؛ ٤. پراكندگي هويت: اين افراد فاقد جهت اند و به ارزش ها و اهداف خاصي پايبند نيستند. به اين صورت، هويت شكل مي گيرد(برك، ١٣٨٦، ج ٢، ص ٦٥). افزون بر اين نظريه، نظرية ديگري به نام نظرية هويت اجتماعي(Turner, ١٩٨٥, p. ٧٧ ١٢١) مطرح شده است كه بر اساس آن، هويت داراي دو بعد فردي و اجتماعي است(بارون و همكاران، ١٣٨٨، ص ٢٥٢). تاجفل و ترنر(Tajfel, & Turner, ١٩٨٦, p. ١١) هويت فردي را نشان دهندة تفاوت هاي فردي، و هويت اجتماعي را نشان دهندة شباهت هاي فردي (شامل خودپنداره و عزت نفس) مي دانند. در اين ديدگاه، هويت اجتماعي شامل دانش افراد از تعلق به گروه اجتماعي خاص است. نمودهاي اين هويت را مي توان در تعلقات قومي، مذهبي و نژادي مشاهده كرد. بر همين اساس، پيوستار هويت شخصي ـ اجتماعي مطرح مي گردد. يك شخص مي تواند از خود ادراك متفاوتي داشته باشد و اين پيوستار نشان مي دهد كه يك شخص در زمان معين در كجا قرار دارد. در انتهاي هويت شخصي، انديشيدن دربارة خود به عنوان يك فرد وجود دارد؛ و در انتهاي ديگر در هويت اجتماعي، انديشيدن دربارة خود به عنوان عضوي از يك گروه وجود دارد(بارون و همكاران، ١٣٨٨، ص ٢٥٢). (مراجعه به شكل ١).

شكل١: پيوستار هويت فردي ـ اجتماعي

چيك و ديگران،(Cheek, Et al, ١٩٩٤) با اقتباس از نظريه هاي موجود، مقياسي را براي ارزيابي ابعاد هويت فردي، اجتماعي و جمعي تهيه كردند. در اين مقياس، هويت فردي گوياي نقش هنجارها، ارزش ها و باورهاي فردي در شكل گيري هويت وي است. هويت اجتماعي، معادل خود وابسته اي است كه ماركوس و كيتاياما(Markus & Kitayama,١٩٩١, p.٢٢٤- ٢٥٣.) عنوان كرده اند و ارتباطات فرد را در هويت يابي وي تبيين مي كند. هويت جمعي نيز معادل هويت اجتماعي تاجفل و ترنر است و تشابهات فردي با اعضاي گروه را مي رساند و فرد خود را بر مبناي تعلقات گروهي، از جمله وابستگي هاي نژادي، مذهبي و ملي توصيف مي كند. هويت جمعي، بخش شاخصي از هويت اجتماعي است كه از نظر چيك، به مذهب اختصاص دارد. هويت جمعي اشاره مي كند به اينكه آنها (اعضاي يك گروه) ـ آنجا كه مي گويند ما به هم وابسته ايم ـ چه كساني اند؟ مردم هويت جمعي شان را با نمادهايي فرهنگي ابراز مي كنند. اين نمادها و نشانه ها، نگرش ها، اعتقادات، احساسات، رفتارها، زبان و يا گويش هاي اعضا را منعكس مي كنند. اين هويت، به نيروهاي شكل دهندة بيروني، از جمله تاريخچه و ساختار گروه، وابسته اند. در حقيقت، هويت جمعي و اجتماعي، در ابتدا به عنوان هويت اجتماعي ناميده شد؛ اما تحليل هاي روان  سنجي نشان دادند كه برخي از مقوله ها در هويت اجتماعي، نشانگر مقولة سومي است كه نمايندة عضويت گروه خاص است. اين مقوله را هويت جمعي يا اشتراكي ناميدند(Cheek, et al, ١٩٨٥). بنابراين مي توان گفت: هويت جمعي، به احساس حاصل از تعلق گروهي اطلاق مي شود (مثلاً عضوي از يك فاميل بودن)؛ درحالي كه در هويت اجتماعي، گروه مطرح نيست، بلكه ديگران كه فرد در ارتباط با آنها قرار دارد، مبنايي براي تعريف خود هستند. بر همين اساس، در هويت جمعي، فرد خود را بر اساس وابستگي هاي گروهي معرفي مي كند و احساس تعلق گروهي بر هويت مؤثر است؛ درحالي كه در هويت اجتماعي، ارتباطات با ديگران، تعريف فرد از خود را مي آفريند(DeVos, ١٩٩٥).

جهت گيري ارتباطي را كوشش كردن و ارزش گذاري براي پذيرا بودن و صداقت در ارتباطات نزديك دانسته اند(Reis & Patrick, ١٩٩٦). اسلاس و آزفورث(Sluss & Ashforth, ٢٠٠٧, p. ٣١)، هويت ارتباطي را ماهيت ارتباط ـ نقش مي دانند (براي مثال، ارتباطات زيردست ـ سرپرست، و ارتباطات همكار ـ همكار). آنها معتقدند هويت ارتباطي نشان مي دهد كه يك نقش چگونه خود را در ارتباطات با افراد ديگر به نمايش مي گذارد. اين هويت، به حوزه اي كه يك فرد در ارتباط وابسته به نقش قرار مي گيرد، تعريف مي شود.

در گفتار امام خميني(ره) نيز مي توان سطوح مختلفي از هويت را مشاهده كرد و صرف  نظر از هويت فردي، اشاراتي به هويت هاي گروهي، قومي، ملي و فراملي در آثار ايشان ديده مي شود. در كلام ايشان، از واژة خود يا انسان استفاده شده است(امام خميني (ره)، ١٣٧٩، ج ١١، ص ٢٩١). اين واژه با توجه به تعريف هويت فردي(بارون و همكاران، ١٣٨٨، ص ٢٥٢)، ناظر به هويت فردي است. ايشان در بيانات خويش، صريحاً اقوام مختلف ايران، همچون كرد، لر، ترك و بلوچ را نام مي برد(امام خميني، ١٣٧٩، ص ٢٩٠). بنابراين، هويت از جمله مباحث مهمي است كه در روان شناسي مطرح است؛ به ويژه اهميت آن در دوران نوجواني بسيار بيشتر است(برك، ١٣٨٦، ص ٦١). از سويي، يكي از متغيرهاي مرتبط با هويت، جهت گيري مذهبي است(رضايي فرح آبادي و حقر، ١٣٨٩). نگرش هاي مذهبي، بر جهت گيري مذهبي تأثيرگذار است. امروزه در پژوهش ها به اهميت نگرش هاي مذهبي، به ويژه در حوزة سلامت روان، بسيار توجه شده است (براي مثال، آبورايا و آبورايا(Abu-Rayya, & HAbu-Rayya, ٢٠٠٩, ٣٣, p. ٣٢٥, ٣٢٩)؛ بهرامي مشعوف(١٣٧٣)، بيرشك و همكاران(١٣٨٠)، گله دار و ساكي(١٣٨٠)، تبرائي و همكاران(١٣٨٧)؛ رضايي فرح آبادي و احقر(١٣٨٩)) از جمله، لوريك و فلر به بيان اهميت جهت گيري مذهبي دروني پرداخته و نشان داده اند كه جهت گيري مذهبي دروني و پاداش هاي مذهبي ادراك شده، به يك سازة يك بعدي گرايش دارند(Lavric & Flere, ٢٠١١, p. ٢١٧, ٢٢٢). يكي از پادش هاي مذهبي ادراك شده در اين پژوهش، انتظار زندگي جاودانه در بهشت يا ادراك كمك هاي خدايي در زندگي روزمره بوده است. اين پژوهش با روش آماري نشان داده است كه بين جهت گيري مذهبي و پاداش هاي مذهبي ادراك شده، ارتباطي نزديك وجود دارد. بنابراين، به علت هم پوشي هايي كه بين اين دو سازه وجود دارد، محققان در اين پژوهش، اين دو سازه را مستقل از هم ندانسته و پيشنهاد داده اند كه سازه اي يك بعدي تلقي شود. يكي از موضوعات مذهبي كه به عنوان شاخص تمايل به آموزه هاي ديني در پيشينة پژوهش ها مورد توجه پژوهشگران قرار گرفته، شاخص جهت گيري مذهبي است. در حوزة روان شناسي، آلپورت در سال١٩٥٠، نخستين بار جهت گيري مذهبي را به دو صورت دروني و بيروني مطرح كرد. جهت گيري مذهبي دروني در كساني ديده مي شود كه به امور مذهبي اساساً به دليل كسب لذت و رضايت دروني و بر مبناي ارتباطي كاملاً شناختي و خصوصي با خداوند گرايش دارند. همچنين، جهت گيري مذهبي بيروني، در افرادي ديده  مي شود كه بيشتر به دستاوردهاي اجتماعي و شخصي گرايش دارند(Tiliopoulos et al, ١٩٦٧, p. ١٦٠٩).

از سوي ديگر، آلپورت، جهت گيري مذهبي دروني و بيروني را نظرية نيت دروني نيز ناميده است. در اين نظريه، جهت گيري دروني با نيت مذهبي رابطه دارد و به شكل انگيزة غالب و راهنمايي براي سبك زندگي فرد عمل مي كند. اما افراد داراي جهت گيري بيروني، مذهب را وسيله اي براي اهداف شخصي خود مي دانند(Ting Toomey, et al, ٢٠٠٠,p. ٤٧, ٧٩). هويت مذهبي، جزئي از هويت اجتماعي است. به عبارت ديگر، هويت ديني پس از تحكيم ارتباط آدمي با خداوند متعال، در وجود انسان و جامعه پديد مي آيد. بنابراين، هويت ديني انسان از درون انسان و آفرينش او سرچشمه مي گيرد و چيزي بجز حس مذهبي يا حس خداجويي نيست. از اين رو، پس از تثبيت هويت ديني، رفتارهاي فردي و اجتماعي (هويت اجتماعي) بر اساس آرمان ها و اهداف دين شكل مي گيرد(نگارش، ١٣٨٠، ص ٢٣).

پژوهش هاي انجام شده در زمينة هويت نشان داده اند كه به طور تجربي و نظري، عنصر تشكيل دهندة هويت اجتماعي، متمايز از هويت فردي است و يكي از عناصر مهم در هر دو، احترام به خود است. بر طبق نظر جامعه شناساني چون ترنر، هويت ديني، هويت اجتماعي را در سه حيطه تبيين مي كند: ١. مؤلفة معرفتي: شناخت خود؛ ٢) مؤلفة ارزشي: ارزشي كه فرد براي عضويت گروهي قائل است؛ ٣. مولفة عاطفي: ميزان احساسات فرد نسبت به گروهي كه عضو آن است و افراد ديگري كه با آن گروه در ارتباط اند(Turner, ١٩٨٥, p. ٧٧-١٢١). بنابراين، از نظر جامعه شناسان، يك فرد بايد در مولفه هاي معرفتي، ارزشي و عاطفي ، ملاك هاي ديني را براي رسيدن به هويت اجتماعي لحاظ كند.

با توجه به شدت يافتن فرايندهاي توسعه و نوسازي در جوامع كنوني، مذهب همچنان در تمام ابعاد، به مثابة منبعي مهم براي هويت و معنابخشي در جهان متجدد و آشفتة كنوني به كار مي رود(اخترشهر، ١٣٨٦). بنابراين، با توجه به اهميت جهت گيري مذهبي و هويت در پژوهش ها، پژوهش حاضر به منظور بررسي رابطة بين ابعاد هويت و جهت گيري مذهبي انجام شده است و بر اساس آنچه گفته شد، الگوي زير ارائه مي شود:

شكل٢: الگوي مفهومي پژوهش

بر اساس آنچه در الگوي مفهومي (شكل ٢) ارائه شده است، در اين پژوهش، اهداف زير بررسي مي شوند:

تعيين رابطة بين ابعاد چهارگانة هويت (فردي، اجتماعي، جمعي و ارتباطي) و جهت گيري مذهبي دروني؛

تعيين رابطة بين ابعاد چهارگانة هويت (فردي، اجتماعي، جمعي و ارتباطي) و جهت گيري مذهبي بيروني.

ازاين رو، فرضيه هاي مورد بررسي عبارت اند از:

بين ابعاد چهارگانة هويت (فردي، اجتماعي، جمعي و ارتباطي) و جهت گيري مذهبي دروني، رابطة معناداري وجود دارد؛

بين ابعاد چهارگانة هويت (فردي، اجتماعي، جمعي و ارتباطي) و جهت گيري مذهبي بيروني، رابطة معناداري وجود دارد.

جامعة آماري و حجم نمونه: به منظور بررسي ارتباط بين ابعاد هويت و جهت گيري مذهبي بيروني و دروني، از بين دانش آموزان دبيرستاني هر سه مقطع شهر اصفهان، تعداد ١٥٠ نفر با دامنة سني شانزده تا هجده سال، به روش تصادفي ساده(SRS) انتخاب شدند. توان آماري و كفايت حجم نمونه، گوياي مناسب بودن اندازة نمونه بود و بنابراين، كفايت حجم نمونه، احراز شد (٠.٨ Power Observation). شركت كنندگان در پژوهش، به تكميل پرسش نامة جنبه هاي هويت (چهارمين فرم تجديدنظرشدة گرايش هاي هويت، AIQ- IV) و پرسش نامة جهت گيري مذهبي اقدام كردند. از بين نمونه هاي انتخابي، در نهايت تعداد ١١٦ پرسش نامه (٥٧ دختر و ٥٩ پسر) بازگشت داده شد. به منظور رعايت اصول اخلاقي در پژوهش، به ويژه اصل احترام به شركت كنندگان، عدالت و برابري در پژوهش(عريضي و فراهاني، ١٣٨٨)، شرايط يك سان و دستورالعمل واحد به شركت كنندگان ارائه گرديد. به منظور تحليل داده ها، از نرم افزارSPSS-١٩  استفاده شد. در بخش آمار توصيفي، به منظور بررسي شاخص گرايش مركزي، ميانگين، و براي بررسي شاخص پراكندگي، انحراف معيار گزارش شد. در قسمت آمار استنباطي نيز، براي بررسي قابليت پيش بيني و ميزان كمّي تأثيرگذاري متغيرهاي پيش بين، از تحليل رگرسيون گام به گام استفاده شد. در پايان، با توجه به ميزان كمّي گزارش شده در تحليل رگرسيون، معادلة رگرسيوني پژوهش ارائه گرديد.

١. پرسش نامة ابعاد هويت- نسخة چهارم (AIQ- IV): گرايش هاي هويتي به اين معناست كه افراد هنگام معرفي خودشان، چه مشخصه هاي مختلفي را به خود نسبت مي دهند(Cheek, ١٩٨٩, p. ٢٧٥- ٢٨٥). تهية پرسش نامة جنبه هاي هويت، با انتخاب موادي از فهرست ويژگي هاي هويت سمپسون انجام شده است(Sampson, ١٩٧٨, ٤٦, p. ٥٥٢- ٥٦٨). سپس برخي از ماده ها بازنويسي و برخي ديگر حذف شدند و براي اصلاح پايايي و اعتبار محتواي پرسش نامه، ماده  هاي جديدي تهيه شد(Hogan, & Cheek, ١٩٨٣, p.٣٣٩-٣٥٧). تحليل هاي روان سنجي نشان داد، برخي از مقوله هايي كه در هويت اجتماعي قرار گرفته بود (براي نمونه، عضوي از فاميل بودن)، نشانگر عامل سومي بود كه آن، هويت اشتراكي يا جمعي است و به اين صورت، مقياس سوم براي اين قلمرو تهيه(Cheek, et al ١٩٨٥) و در حال حاضر توسعه داده شده است(Cheek, et al,١٩٩٤). نه مقياس اجتماعي و نه مقياس جمعي يا اشتراكي در برگيرنده روابط با دوستان صميمي يا رابطه با همسر نبوده، بنابراين، مقياس چهارمي با گرايش هويت ارتباطي (يك دوست خوب بودن براي كساني كه واقعاً به آنان ابراز علاقه مي كنم)، به نسخة چهارم پرسش نامة جنبه هاي مختلف هويت (AIQ-IV) افزوده شد(Cheek. et al, ٢٠٠٢). بنا بر آنچه گفته شد، اين پرسش نامه چهار نوع هويت را مي سنجد: گرايش هويت فردي؛ گرايش هويت ارتباطي؛ گرايش هويت اجتماعي و گرايش هويت جمعي. اين پرسش نامه ٤٥ ماده به  شرح زير دارد: ده ماده، گرايش هويت شخصي؛ ده ماده، گرايش هويت ارتباطي؛ هفت ماده، گرايش هويت اجتماعي؛ و هشت ماده گرايش هويت جمعي. به مواد ديگر، امتياز خاصي تعلق نمي گيرد. هريك از مقياس هاي يادشده، از مجموع نمرات (١-٥) به دست مي آيد كه شامل اين مواردند: برايم مهم نيست (١)؛ كمي برايم مهم است (٢)؛ تا حدودي برايم مهم است (٣)؛ برايم خيلي مهم است (٤)؛ و فوق العاده برايم مهم است (٥). دل پرادو، كورچ، كاتيج بك و ميرامونتز(Del prado, et al.,٢٠٠٧, p. ١١٢٨)، پايايي ابزار ياد شده را (در چهار فرهنگ آمريكايي، استراليايي، مكزيكي و فليپيني) به اين صورت گزارش داده اند: هويت فردي(٨/٠-٨٣/٠)، هويت ارتباطي (٨٢/٠-٩١/٠)؛ هويت اجتماعي (٨/٠-٨٢/٠)؛ و هويت جمعي (٦٧/٠-٧٧/٠). پايايي (AIQ-IV) در اين پژوهش به روش آلفاي كرونباخ، به اين شرح است: هويت فردي (٨١/٠)؛ هويت ارتباطي (٧٣/٠)؛ هويت اجتماعي (٧٥/٠)؛ و هويت جمعي (٧٧/٠).

٢. مقياس جهت گيري مذهبي آلپورت و راس: مقياس آلپورت و راس، جهت گيري مذهبي دروني و بيروني را بررسي قرار مي كند(Allport, & Ross,١٩٦٧, p. ٤٣٢)، كه شامل ٢١ ماده است. از اين ميان، يازده ماده به ارزيابي جهت گيري بيروني و ده ماده به ارزيابي جهت گيري دروني مي  پردازد. در اين آزمون، پرسش هاي يك تا دوازده براي ارزيابي جهت گيري مذهبي بيروني، و بقيه براي ارزيابي جهت گيري دروني به كار مي روند. اين مقياس به روش ليكرت نمره گذاري مي شود كه دامنة آن از «كاملاً مخالفم» تا «كاملاً موافقم» است و به پاسخ ها نمرة ١ تا ٥ تعلق مي گيرد. هم ساني دروني آن توسط مختاري و همكاران(مختارى و همكاران، ١٣٨٠)، به روش ضريب آلفاي كرونباخ، ٧١/٠، و توسط جان بزرگي، ٧٤/٠ محاسبه شده و پايايي بازآزمايي آن ٧٤/٠ است(جان بزرگي، ١٣٨٦). پايايي مقياس جهت گيري مذهبي در اين پژوهش، از روش آلفاي كرونباخ ٧١/٠ به دست آمده است.

در جدول ١، ميانگين و انحراف استاندارد متغيرهاي ابعاد هويت (هويت فردي، اجتماعي، جمعي و ارتباطي) و جهت گيري مذهبي (دروني و بيروني) ارائه شده است.

جدول ١: يافته هاي توصيفي متغيرهاي ابعاد هويت و جهت گيري مذهبي

همان گونه كه در جدول ١ نمايش داده شده است، از بين ابعاد هويت، بالاترين ميزان ميانگين متعلق به هويت فردي است. از بين انواع جهت گيري مذهبي نيز جهت گيري مذهبي بيروني بالاترين ميانگين را داراست. در شاخص پراكندگي انحراف استاندارد نيز بالاترين ميزان پراكندگي، در هويت فردي و جهت گيري مذهبي بيروني ديده مي شود.

در جدول ٢، به منظور بررسي ارتباط بين متغير هاي پژوهش، با استفاده از روش همبستگي پيرسون، مقادير همبستگي بين ابعاد هويت و مؤلفه هاي جهت گيري مذهبي و سطح معناداري آنان ارائه شده است.

جدول ٢: بررسي ضرايب همبستگي و سطح معناداري ابعاد هويت و مؤلفه هاي جهت گيري مذهبي

٠/٠٥>P<٠/٠٠١*    P **

چنانكه در جدول ٢ نشان داده شد، بين جهت گيري مذهبي دروني و بيروني با تمام ابعاد هويت، همبستگي مثبت و معناداري وجود دارد. از بين ابعاد هويت و انواع جهت گيري مذهبي، هويت فردي و جهت گيري مذهبي دروني، بالاترين ضريب همبستگي را دارند. در اين جدول، ضريب همبستگي جهت گيري مذهبي در كل و هويت كلي ٦٢/٠ است كه ميزان قابل توجهي را داراست (٠٠١/٠ p ).

در ادامه، به منظور بررسي تأثير ابعاد چهارگانة هويت بر جهت گيري مذهبي دروني و بيروني، از تحليل رگرسيون گام به گام استفاده شد. نتايج اين تحليل در جدول ٣ و ٤ ارائه شده است.

جدول ٣: تحليل رگرسيون مربوط به ابعاد هويت به عنوان متغير پيش بين، و جهت گيري مذهبي دروني به عنوان متغير ملاك

جدول ٤: تحليل رگرسيون مربوط به ابعاد هويت به عنوان متغير پيش بين و جهت گيري مذهبي بيروني به عنوان متغير ملاك

در جدول ٣، تحليل رگرسيون نشان مي دهد كه متغيرهاي شناسايي شده در پيش بيني جهت گيري مذهبي دروني، به ترتيب اولويت عبارت اند از: هويت فردي، هويت جمعي و هويت اجتماعي. اين اولويت گذاري در قابليت پيش بيني متغير ملاك در تحليل رگرسيون، بر اساس ميزان ضريب  تأثير گزارش شده، مشخص گرديده است. در جدول ٤، تحليل رگرسيون، تنها هويت فردي را به عنوان متغير مؤثر در پيش بيني جهت گيري مذهبي بيروني مشخص كرده است و متغيرهاي ديگر قابليت پيش بيني جهت گيري مذهبي بيروني را ندارند و از معادلة رگرسيوني حذف شده اند.

به اين ترتيب، با توجه به جدول ٣ و ٤ مي توان معادله هاي زير را براي جهت گيري مذهبي دروني و بيروني، بر اساس ضرايب استاندارد ارائه داد:

جهت گيري مذهبي دروني = ٢٧/٠هويت فردي + ٢٤/٠هويت جمعي + ١٩/٠هويت اجتماعي

جهت گيري مذهبي بيروني = ٢٧/٠هويت فردي

جدول ٥ و٦ نيز ضريب همبستگي كلي را گزارش داده اند:

جدول ٥. ضريب همبستگي كلي در تحليل رگرسيون مربوط به ابعاد هويت فردي، جمعي و اجتماعي به عنوان متغير پيش بين، و جهت گيري مذهبي دروني به عنوان متغير ملاك

جدول ٦. ضريب همبستگي در تحليل رگرسيون مربوط به بعد هويت فردي به عنوان متغير پيش بين، و جهت گيري مذهبي بيروني به عنوان متغير ملاك

از حدود صد سال پيش كه ابتدايي ترين مطالعات در حوزة روا  ن شناسي مذهب آغاز شد، روزبه روز مطالعات در اين حوزه غني تر مي گردد. به ويژه در دهه هاي اخير، به اين مقوله بسيار توجه شده است. اين پژوهش ها، در دو حوزة بررسي اثرات مذهب بر شئون فردي و اجتماعي، و مطالعه در حوزة روش شناسي مطالعة باورها و رفتارهاي مذهبي جاي مي گيرند(خداياري فرد و همكاران، ١٣٨٠).

در اين حوزه، از جمله مهم ترين مباحث مورد توجه، جهت گيري مذهبي افراد است كه ارتباطات آن با متغيرهاي ديگر، در كانون توجه قرار گرفته است. از سوي ديگر، به مسئلة هويت نوجوانان و عوامل مؤثر بر آن نيز پرداخته شده است. در اين پژوهش، همچنين به بررسي ارتباط ابعاد چهارگانه هويت و جهت گيري مذهبي دروني و بيروني پرداخته شد. به اين منظور، ابتدا به بررسي ضرايب همبستگي بين جهت گيري مذهبي دروني و بيروني و ابعاد هويت پرداخته شد. ضرايب هم بستگي، حاكي از ارتباطات معنادار بين چهار بعد هويتي و جهت گيري مذهبي دروني و بيروني است. رضايي فرح آبادي و احقر(١٣٨٩)، ارتباط معناداري بين جهت گيري مذهبي و سبك هاي هويتي به دست آوردند. نتايج اين پژوهش نيز مهر تأييد ديگري بر حضور ارتباطات معنادار بين متغيرهاي ياد شده مي باشد. اين نتايج، لزوم توجه به نقش جهت گيري مذهبي و هويت را تأييد مي كند؛ به ويژه به اهميت توجه به هويت در ارتباط با جهت گيري مذهبي اشاره مي كند. هويت ها معاني كليدي اند كه ذهنيت افراد را شكل مي دهند. يك شخص به ديگران مي گويد كه چه كسي هستند و مهم تر از همه، به خود مي گويد كه چه كسي است(گل محمدي، ١٣٨١، ص ٢٢٦). به ويژه مسئلة هويت يابي در دوران نوجواني اهميتي دوچندان مي يابد(برك، ١٣٨٦، ص ٦٤). بر همين اساس، با توجه به اهميت هويت يابي در نوجوانان و از سوي ديگر، ماهيت و كيفيت انواع جهت گيري هاي مذهبي، بررسي ارتباط اين دو سازة موضوعي مهم مي نمايد. در حوزة جهت گيري مذهبي دروني، با توجه به اهميت جهت گيري دروني(Lavric & Flere,٢٠١١, p. ٢١٧, ٢٢٩)، مي توان ارتباط اين متغير را به لحاظ مفهومي، با انگيزش دروني بررسي كرد. در اسلام، انگيزش بر سه اصل ثواب، عقاب و محبت استوار است و اساس ايمان در اين سه اصل خلاصه مي شود(جمعي از نويسندگان، ١٣٧٢، ص ١٧٧). حضرت علي(ع) عشق را سه قسم مي دانند. ايشان در روايتي، عبادت كنندگان را به سه گروه تقسيم مي كنند: برخي به دليل ترس از جهنم، برخي به شوق بهشت، و گروهي نيز به علت عشق به خداوند، عبادت مي نمايند. آن حضرت، خود را از گروه سوم مي داند(مازندراني، ١٤٢١ق، ج ١، ص ٢٥٧). بنابراين، انگيزه ها مي توانند انگيزه هاي مادي، تلفيقي و معنوي و الهي باشند(ر ك: آقا پيروز و همكاران، ١٣٨٣).

گروهي خدا را  به خاطر رغبت به پاداش عبادت مي كنند؛ اين، عبادت تاجران است؛ گروهي از روي ترس خدا را عبادت مي كنند كه عبادتشان، عبادت بندگان است؛ و گروهي نيز براي شكر و سپاس از خدا او را عبادت مي كنند كه عبادت آنها، عبادت آزادگان است(شريف الرضي الموسي، ١٣٧٦، ح٢٧٣). بر اساس اين حديث، نيروي محركة رفتار و اطاعت پذيري، سه چيز است: تمايل به تشويق؛ ترس از تنبيه؛ و شكر و سپاس(عشق و محبت). بر همين اساس است كه مفهوم انگيزش دروني از ديدگاه اسلام را ناظر به عشق و محبت، ارادت قلبي به حق تعالي، و شكر و سپاس مي دانند. بر همين اساس است كه افراد داراي جهت گيري دروني مذهبي، بدون توجه به پاداش ها، از روي شناخت و رضايت دروني به سوي خدا گرايش دارند(Tiliopoulos et al,١٩٦٧, p. ١٦٠٩). اين نوع علاقه، بسيار داراي اهميت است. با توجه به اين امر، اين نكته بسيار مهم است كه چه متغيرهايي قابليت تبيين جهت گيري مذهبي را دارند. ازاين رو، از تحليل رگرسيون گام به گام، براي بررسي تاثير ابعاد هويت بر جهت گيري مذهبي دروني و بيروني استفاده شد. نتايج نشان دادند كه ابعاد هويت فردي، جمعي و اجتماعي، پيش بيني كنندة جهت گيري مذهبي دروني اند و از ميان تمام ابعاد هويت، تنها هويت فردي، پيش بيني كنندة جهت گيري مذهبي بيروني است. هويت فردي را شناخت فرد از ماهيت وجودي خود مي دانند. اين شناخت، اساسي ترين و مهم ترين مرحلة رشد به شمار مي آيد. به گونه اي كه حضرت علي(ع) لازمة شناخت خدا را خودشناسي مي دانند(مجلسي، ١٣٦٣، ج ٢، ص ٣٢). اين بعد بر جهت گيري مذهبي دروني و بيروني بسيار مؤثر است. با توجه به جدول هاي ٣ و ٤، براي بعد هويت فردي در پيش بيني جهت گيري مذهبي دروني، ضريب تأثير ٢٧/٠ با سطح خطاي كمتر از ٠١/٠، و در جهت گيري مذهبي بيروني، ضريب تأثير ٢٧/٠ با سطح خطاي كمتر از ٠٥/٠به دست آمده است. اين امر، اهميت هويت فردي و آگاهي و شناخت فرد از خود را نشان مي دهد؛ اين نتايج، به ويژه در ارتباط با نوجوانان كه در مرحلة سردرگمي هويت اند(برك، ١٣٨٦، ص ٦١)، لزوم هدايت صحيح آنها را براي پيدا كردن تعريفي از خود بيان مي كند. مارسيا در الگوي پايگاه هويت، بحران هويت را در دو مقوله مفهوم سازي كرده است: ١. ميزان كاوش فردي (كه همان بحران است) در مراحل شخصي يا موقعيتي (براي مثال، كاوش در باورهاي مذهبي)؛ ٢. ميزان تعهد فرد به اين مسائل (براي مثال، تعهد به مذهب خاص)(Marcia, ١٩٦٦, p. ٥٥١). وي معتقد است كه افراد با كاوش بالا، و تعهد بالا داراي هويت موفق اند. مي توان چنين گفت كه اين افراد، آگاهي و شناخت بيشتري به آنچه بدان معتقدند، به  دست آورده اند. در ادامة تحليل رگرسيون، بعد هويت جمعي و سپس هويت اجتماعي، به منزلة پيش بين هاي جهت گيري مذهبي دروني با ضرايب تأثير ٢٤/٠ و ١٩/٠ با سطح خطاي كمتر از ٠٥/٠، شناسايي شده اند. در جدول هاي ٥ و٦ نيز ضريب همبستگي كلي ارائه شده است كه نشان مي دهد در كل، ضريب همبستگي ابعاد هويت فردي، جمعي و اجتماعي در پيش بيني جهت گيري مذهبي دروني، ٥٦٨/٠ به دست آمده است. در جدول ٦ نيز نشان مي دهد كه ضريب همبستگي كلي بعد هويت فردي در پيش بيني جهت گيري مذهبي بيروني، ٢٧٣/٠ محاسبه شده است.

دربارة هويت جمعي، به اهميت حضور تعلق با جمعي از افراد و داشتن احساسات مشترك اشاره مي شود(Ogbu, ٢٠٠٤) و اين حاكي از اهميت حضور گروه هاي مرجعي براي نوجوانان است كه مورد پذيرش آنان باشند. از سويي، هويت اجتماعي نيز در ارتباط با هويت جمعي است و حتي برخي، هويت جمعي را بخش شاخصي از هويت اجتماعي مي دانند و ازآن جاكه نقش خانواده و پس از آن مدرسه، در هويت يابي، بسيار اساسي به شمار مي آيد(برك، ١٣٨٦، ص ٧٩)، اين دو نهاد در امر تعلق به گروه هاي ويژه، نقش اساسي ايفا مي كنند. اخترشهر، به اهميت ترسيم هويت جديد در دانشجويان اشاره مي كند و معتقد است كه ترسيم هويت متناسب با نيازهاي نو، داراي اهميت است و از جملة اين نيازها، تقويت مذهبي و ديني است كه سازندة هويت اجتماعي افراد است(اخترشهر، ١٣٨٦، ص ١٢١- ١٢٣). در نهايت مي توان گفت: گذرِ با موفقيت از دورة بحران هويت يابي، و كسب هويت فردي، جمعي و اجتماعي مناسب، بر جهت گيري مذهبي دروني تأثيرگذار است و اين امر بر اهميت سرمايه گذاري در دوران هويت يابي نوجوانان تأكيد مي كند.

از جمله محدوديت هاي پژوهش حاضر، مي توان به محدوديت سني اشاره كرد. اين پژوهش با لحاظ اهميت دوران نوجواني در هويت يابي، نمونه هاي خود را از مقطع دبيرستان برگزيده است؛ اما با توجه به حضور گروه هاي سني ديگر، به ويژة دورةجواني، پيشنهاد مي شود با انتخاب گروه هاي سني از ديگر مقاطع، به بررسي اثر سن بر روي هويت پرداخته شود. اين موضوع دربارة جهت گيري مذهبي نيز مطرح است. با توجه به اهميت دوران دانشجويي در تغيير نگرش ها(كريمي، ١٣٨٧، ص ٣٩-٤٠)، پيشنهاد مي شود كه پژوهشگران، هم اثر سن را لحاظ كنند و هم به متغيرهايي همچون نگرش هاي افراد بيشتر توجه نمايند.

اخترشهر، علي، «ابعاد هويت اجتماعي- ديني دانشجو» (١٣٨٦)، دانشگاه اسلامي، ش ١١(٣)، ص ٩٦- ١٢٤.

امام خميني، سيدروح الله (١٣٧٩)، صحيفة امام، تهران، مؤسسه تنظيم و نشر آثار امام خميني.

آقا پيروز، علي و همكاران (١٣٨٣)، مديريت در اسلام، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه.

بارون، رابرت و همكاران (١٣٨٨)، روان شناسي اجتماعي، ترجمة يوسف كريمي، تهران، روان.

برك، لورا (١٣٨٦)، روان شناسي رشد، ترجمة يحيي سيدمحمدي، تهران، ارسباران.

بهرامي مشعوف، عباس (١٣٧٣)، بررسي رابطه بين ميزان عبادت و سلامت روان در دانشجويان پسر مركز تربيت معلم همدان، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشكده روان شناسي و علوم تربيتي دانشگاه تربيت معلم.

بيرشك، بهروز و همكاران، «بررسي نقش مذهب در تجربه و رتبه بندي استرس هاي زندگي، افسردگي و اضطراب» (١٣٨٠) در: چكيده مقالات اولين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان،٥(١٩).

تبرائي، رامين و همكاران، «بررسي سهم جهت گيري مذهبي در مقايسه با عوامل جمعيت شناختي» (١٣٨٧)، روان شناسي و دين، ش ١(٣)، ص ٣٧- ٦٢.

جان بزرگي، مسعود (١٣٧٨)، بررسي اثر بخش درمان گري كوتاه مدت با و بدون جهت گيري مذهبي بر مهار اضطراب و تنيدگي، پايان نامه دكتري، تهران، دانشگاه تربيت  مدرس.

ـــــ، «جهت گيري مذهبي و سلامت روان» (١٣٨٦)، پژوهش در پزشكي، ش ٣١(٤)، ص ٣٤٥-٣٥٠.

جمعي از نويسندگان، «نگرشي بر مديريت در اسلام» (١٣٧٢) در مجموعه مقالات، تهران، مركز آموزش دولتي.

خداياري فرد، محمد و همكاران، «گستره پژوهش هاي روان شناختي در حوزه دين» (١٣٨٠)، انديشه و رفتار، ش ٦(٤)، ص ٤٥- ٥٣.

رضايي فرح آبادي، سمانه و احقر، قدس، «بررسي رابطه بين جهت گيري مذهبي و سبك هاي هويت و مقايسه آنها در دانش آموزان دوره متوسطه شهر تهران» (١٣٨٩)، مطالعات ملي، ش ١١(٣)، ص ٢٥- ٤٩.

شريف الرضي الموسوي، محمدبن الحسين (١٣٧٦)، نهج البلاغه، ترجمة سيد علي نقي فيض الاسلام، تهران، فقيه.

عريضي، حميدرضا؛ فراهاني، حجت الله (١٣٨٨)، روش هاي كاربردي پژوهش در روان شناسي باليني و مشاوره، تهران، دانژه.

كريمي، يوسف (١٣٨٧)، نگرش و تغيير نگرش، تهران، ويرايش.

گل محمدي، احمد (١٣٨١)، جهاني شدن، فرهنگ، هويت، تهران، ني.

گله دار، مزين و ساكي، ماندانا، «تاثير قرآن بر كاهش اضطراب پيش از آزمون دانشجويان» (١٣٨٠) در: چكيده مقالات اولين همايش بين المللي نقش دين در بهداشت روان، ش ٥(١٩).

مازندراني، محمد صالح (١٤٢١ق)، شرح اصول كافي، تحقيق ابوالحسن شعراني، بيروت، دار احياء التراث العربي.

مجلسي، محمدباقر (١٣٦٣)، بحارالانوار، ج ٢، تهران، دارالكتب الاسلاميه.

مختارى، عباس و همكاران، «رابطه جهت گيرى مذهبى با ميزان تنيدگى» (١٣٨٠)، روان شناسى، ش ٥(١٧)، ص ٥٦- ٦٧.

نگارش، حميد (١٣٨٠)، هويت ديني و انقطاع فرهنگي، قم، نمايندگي ولي فقيه در سپاه.

Abu-Rayya, H.M & Abu-Rayya, M.H, (٢٠٠٩), Acculturation, religious identity, and psychological well-being among Palestinians in Israel, International Journal of Intercultural Relations, ٣٣, p. ٣٢٥– ٣٣١.

Allport, G.W. , The individual and his religion. New York: Mac Millan. Atkins,١٩٥٠.

Allport, G.W., & Ross, JM.,(١٩٦٧), "Personal religious orientation and prejudice". Journal of Personality and Social Psychology, p. ٤٣٢- ٤٤٣.

Cheek, J. M., Identity orientations and self-interpretation. In D. M. Buss & N. Cantor (Eds.), Personality Psychology: Recent Trends and Emerging Directions (pp. ٢٧٥-٢٨٥). New York: Springer-Verlag,١٩٨٩.

Cheek, J. M., et al, Relational identity orientation: A fourth scale for the AIQ. Paper presented at the meeting of the Society for Personality and Social Psychology, Savannah, GA, ٢٠٠٢.

Cheek, J. M., et al., Identity Orientation: Personal, Social, Collective Aspects of Identity. Paper presented at the meeting of the American Association, Los Angeles, ١٩٩٤.

Cheek, J. M., et al., The Aspects of Identity Questionnaire (III). Unpublished manuscript, Wellesley College,١٩٨٥.

Del prado, A.M., et al, (٢٠٠٧), Testing Trait, Individu l-Self-Primacy, and Cultural Psychology Perspectives. J Res Pers.; ٤١(٦), p. ١١١٩– ١١٦٠.

DeVos, G. A., Ethnic pluralism: conflicts and accommodation. In L. Romanucci-Ross and G. A. DeVos (Eds.), Ethnic Identity: Creation, Conflict, and Accommodation : ١٥–٤١. Walnut Creek, CA: Altimira Press, ١٩٩٥.

Erikson, E. H.  Identity: Youth and crisis. New York: Norton,١٩٦٨ .

Hogan, R. & Cheek, J. M.,(١٩٨٣), Identity, authenticity, and maturity. In T. R. Sarbin & K. E. Scheibe (Eds.), Studies in Social Identity. New York: Praeger,  Journal of Personality and Social Psychology, ٥, p. ٣٣٩- ٣٥٧.

Lavric. M, Flere. S.,(٢٠١١), Intrinsic religious orientation andreligious rewards: An empirical evaluation of two approaches to religious motivation. Rationality and Society. ٢٣(٢), p. ٢١٧– ٢٣٣.

Marcia, J. E.,(١٩٦٦), Development and validation of ego identity statuses. Journal of Personality and Social Psychology, ٣, p. ٥٥١- ٥٥٨.

Marcia, J.E., Identity in adolescence, In: handbook of adolescent psychology, Adelson J. (Eds.), New york, wiley,١٩٨٠.

Markus, H., and S. Kitayama., Culture and the self:(١٩٩١), Implications for cognition, emotion, and motivation. Psychological Review. ٩٨ (٢), p. ٢٢٤- ٢٥٣.

Ogbu. J.U., Collective Identity and the Burden Of ‘‘Acting White’’ in Black History, Community, and Education. The Urban Review, ٣٦(١),٢٠٠٤.

Reis, H. T., & Patrick, B. C., Attachment and intimacy: Component processes, In E. T. Higgins & A. W. Kruglanski (Eds.), Social psychology: Handbook of basic principles (pp. ٥٢٣–٥٦٣). New York: Guilford Press, ١٩٩٦.

Sampson, E. E.,(١٩٧٨), Personality and the location of identity. Journal of Personality, ٤٦, p. ٥٥٢- ٥٦٨.

Sluss. D.M & Ashforth.B.E.,(٢٠٠٧), Relational identity and identification defining ourselves throught work relationship,  Academy of Management Review, ٣٢(١), p. ٩- ٣٢.

Tajfel, H., Social Identity and Inter group Relations. in: Worchel, S., Morales, J. F., Paez, D. and Deschamps, J. C. (Eds.). Social Identity International Perspectives. London: Sage, ١٩٩٨.

Tajfel, H., & Turner, J. C. The social identity theory of intergroup behaviour. In S. Worchel & W. G. Austin (Eds.), Psychology of intergroup relations . Chicago, IL: Nelson-Hall:٧-٢٤, ١٩٨٦.

Tanti, Ch; Stukas, A.A;(٢٠١٠) Halloran,M.J & Foddy, M.,  Social identity change: Shifts in social identity during adolescence. Journal of Adolescence.

Tiliopoulos N et aL,(١٩٦٧),"The means and ends of religiosity: A fresh look at Gordon Allport's religious orientation dimensions", Personality and Individual Differences, ٤٢ (٨), p. ١٦٠٩- ١٦٢٠.

Ting Toomey,S et al,(٢٠٠٠), Ethnic/cultural identity salience and convict styles in four US ethnic groups. International Journal of Intercultural Relations. ٢٤, p. ٤٧- ٨١.

Turner, J. C., Social categorization and the self-concept: A social cognitive theory of group behavior. In E.J. Lawler (Ed.), Advances in group processes: Theory and research. vol. ٢, pp. ٧٧-١٢١. Greenwich, CT: JAI Press, ١٩٨٥.

Turner, J.C., ‘Henri Tajfel: An Introduction’, in W.P. Robinson (ed.), Social Groups and Identities. Developing the Legacy of Henri Tajfel, International Series in Social Psychology, Butterworth, Heinemann, Oxford, ١٩٩٦, p. ١- ٢٣.