نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٣ - مقايسة احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي سالمندان با سطوح نگرش مذهبي متفاوت

سال پنجم، شماره چهارم، زمستان ١٣٩١، ص ٤١ _ ٥٢

Ravanshenasi-va ـ Din, Vol.٥. No.٤, Winter ٢٠١٣

اليكا پيمانفر* / مهناز علي اكبري دهكردي** / طيبه محتشمي***

چكيده

اين پژوهش با هدف بررسي نقش نگرش مذهبي در احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي سالمندان انجام شد. ٢٢١ نفر از سالمندان به پرسش نامة نگرش مذهبي خداياري فرد و همكاران، پرسش نامة احساس تنهايي راسل و پرسش نامة معنا بخش بودن صالحي پاسخ دادند. نتايجي كه از روش تحليل واريانس چند متغيري و روش پيگيري شفه به دست آمد، نشان داد كه هرچه سالمندان در سطح قوي تر نگرش مذهبي قرار داشته باشند، احساس معنا در زندگي در آنها نيز بيشتر است (٠٥/٠ p< ). همچنين سالمنداني كه در سطح نگرش مذهبي قوي قرار دارند، كمتر از سالمنداني كه سطوح نگرش مذهبي ضعيف و متوسط دارند، احساس تنهايي مي كنند. نگرش مذهبي، يك عامل پيشگيري كننده جهت كاهش مشكلات سالمندان به شمار مي رود و بر  اين اساس، مسئولان مربوط مي توانند با برنامه ريزي هاي مناسب، به تقويت باورهاي مذهبي سالمندان بپردازند و زمينه هاي لازم جهت شركت در فعاليت هاي مذهبي را براي سالمندان فراهم كنند؛ كه  اين موارد در بهبود وضعيت روان شناختي سالمندان مي تواند بسيار مؤثر باشد.

كليدواژه ها: نگرش مذهبي، احساس تنهايي، احساس معنا، سالمندي.

* كارشناس ارشد روان‌شناسي دانشگاه پيام نور

** دانشيار گروه روان‌شناسي دانشگاه پيام نور

*** كارشناس ارشد روان‌شناسي دانشگاه پيام نور تهران                                                   [email protected]

دريافت: ١١/٤/١٣٩١ ـ پذيرش: ٢٤/٨/١٣٩١

امروزه سالمندي به يك پديدة مهم جهاني تبديل شده است؛ زيرا به سبب افزايش اميد به زندگي و مسائل بهداشتي، طبق آمار سازمان بهداشت جهاني، جمعيت  اين گروه افزايش يافته است. بر اساس برآوردهاي انجام شده، سالانه حدود ٥/٢ درصد به طور متوسط به تعداد افراد ٦٥ ساله و بيشتر افزوده مي شود؛ اما به رغم رشد جمعيت سالمندان هنوز دربارة نيازهاي ايشان تمركز كافي نشده است. بنابراين، تأمين بهداشت رواني و جسماني سالمندان به عنوان يك گروه آسيب پذير جامعه، توجه ويژه اي را مي طلبد (همتي علمدارلو و همكاران، ١٣٨٧).

احساس تنهايي، انزوا و نااميدي، از مهم ترين و شايع ترين شكايات سالمندان هستند
(Shearer & Davidhizar, ١٩٩٩, p. ١٣).  اين مشكلات و فقدان هاي سالمندي و نزديك شدن به واقعيت مرگ، ممكن است آنها را به بي معنايي در زندگي هم سوق دهد. در پژوهشي كه بر روي سالمندان
در كشور فنلاند صورت گرفت، مهم ترين علل احساس تنهايي، شامل بيماري ٨١ درصد، مرگ همسر ٧١ درصد، و فقدان دوست ٦٧ درصد مي باشد. با  اين حال، فقدان معنا در زندگي يكي از رايج ترين دلايل در ميان افرادي بود كه اغلب يا هميشه، احساس تنهايي مي كردند (Saviko et al, ٢٠٠٥, p. ٢٢٨). احساس تنهايي، مجموعه اي پيچيده از احساس ها و شناخت ها، پريشاني ها و تجربه هيجان هاي
منفي است كه از كمبودهاي ادراك شدة فردي در روابط خصوصي و اجتماعي ناشي مي شود
(Wiseman et al., ٢٠٠٦, p. ٢٤٣). احساس تنهايي،به عنوان مشكلي رايج و تجربه اي منفي براي افراد مسن در جوامع علمي  و پژوهش هاي مربوط به تندرستي گزارش شده است. شواهد نشان مي دهد، احساس تنهايي پديده اي گسترده و فراگير است و ٢٥ تا ٥٠ درصد كل جمعيت بالاي ٦٥ سال را بر حسب سن و جنس تحت تأثير قرار مي دهد و سالمندان، در معرض خطر بالاتري از احساس تنهايي هستند (Vlaming et al., ٢٠١٠, p. ٥٥٦). در پژوهشي كه بر روي سالمندان  ايران انجام شد، مشخص گرديد كه ٧/٤٤ % سالمندان (شريفي، ١٣٨١، ص ٨١)، و در تحقيقي كه تك (Theeke, ٢٠١٠, p. ٩٩-١٠٣) انجام داد، ١٧ درصد سالمندان مورد پژوهش، احساس تنهايي را گزارش كرده اند.

پژوهشگران معتقدند عوامل بسياري، از جمله افسردگي، اضطراب، وضعيت سلامت رواني، افكار خودكشي، حمايت كم خانواده، درآمد پايين، عملكرد جسمي ضعيف و بيماري، با احساس تنهايي در ارتباط اند. (Tsai, ٢٠١٠, p. ٩٤٩) بنابراين، همان گونه كه يافته هاي پژوهشي نشان مي دهد، احساس تنهايي يك عامل سبب شناختي در سلامت و بهزيستي است و پيامدهاي آني و دراز مدت جدي در بهداشت رواني دارد و اگر سالمندي احساس تنهايي نداشته باشد، عملكرد جسماني و رواني بهتري خواهد داشت (Vlaming, ٢٠١٠, p. ٥٥٧). از سويي، بر اثر تحليل رفتن قواي جسماني و ذهني سالمندان، تنوع و كثرت مسائل در سالخوردگي، امري كاملاً طبيعي به نظر مي رسد. از اين رو، شايد هيچ دوره اي از زندگي مانند سالمندي، پرمسئله و نگران كننده نباشد. به همين دليل، سالمندان براي سالم زيستن، به سازگاري فراواني نياز دارند (مباشري و معزي، ١٣٨٩). در  اين شرايط، لزوم توجه به منابع دروني و روان شناختي جهت مقابله با شرايط سالمندي، به وضوح احساس مي شود.

در بين شيوه هاي مقابله اي سالمندان، مذهب نقش مهم و اساسي را مي تواند  ايفا كند؛ چرا كه مذهب مي تواند داراي ارزش مثبتي در پر كردن فضاي خالي زندگي، حمايت اجتماعي از سالمندان، مواجهه با استرس و سازگاري مناسب براي موقعيت و معنادهي زندگي و مرگ داشته باشد (McIntosh et al., ٢٠١٠, p. ٣٧). احساس تعلق مذهبي، انجام مناسك و اعمال مذهبي، و حضور در گروه هاي مذهبي، انرژي، آرامش دروني و احساس تعلق بي كران را براي سالمندان فراهم مي آورد (Rokach et al., ٢٠٠٣, p. ٢٧١). جيانبين و مهتا (Jianbin, Mehta, ٢٠٠٣, p. ٤٨٥- ٥٠٢) معتقدند كه مذهب مي تواند در فرايندهاي پير شدن، از جمله فرايند هاي فيزيكي، اجتماعي و وجودي، نقش مكمل را بازي كند و سازگاري با فرايند پيري را تسهيل بخشيد. همچنين نگرش هاي مذهبي به افراد كمك مي كند تا زندگي تحمل پذير تري داشته باشند و خود ارزشي آنها را مي افزايد (اميري، ١٣٨٤، ص ١٦١). به نظر مي رسد كه مذهب، منبع مهم و واحدي براي افراد در مقابله با استرس هاي سال هاي آخر زندگي باشد. پژوهش ها نشان داده اند كه نگرش هاي مذهبي با احساس تنهايي ارتباط دارند و مي توانند بر كاهش احساس تنهايي مؤثر باشند (Carone & Barone, ٢٠٠١, p. ١٠٠١). براي مثال، مك اينيس و وايت (McInnis, White, ٢٠٠١, p. ١٢٨- ١٣٩) در پژوهشي كه انجام دادند، بيان كردند كه سالمندان از ارتباط با خدا و عبادت، به مثابه يك شيوة رويارويي با احساس تنهايي استفاده مي كنند. همين طور تحقيقات نشان داده است كه بين نگرش مذهبي با عوامل مرتبط با احساس تنهايي، از جمله بهزيستي و سلامت رواني، اضطراب و افسردگي، ارتباط وجود دارد (et al, ٢٠١١, p. ٥٣  Zeng). از سويي مذهب به عنوان منبع مركزي معنا در زندگي، براي افراد اعتقادات، انتظارات و اهداف كليدي را فراهم مي آورد و زندگي آنان را درون يك زمينة وسيع قرار مي دهد. پژوهش ها نشان دهندة رابطة بين مذهب و احساس معنا در زندگي مي باشند و  اينكه مذهب و نگرش مذهبي، به نوعي احساس معنا دار بودن در زندگي مي انجامد (Levin, ٢٠١٠, p. ١٠٣).

سالمندان سرمايه اي براي ديگر افراد خانواده، اجتماع و اقتصاد به  شمار مي آيند. سرمايه گذاري در امر بهداشت آنها، فوايدي را براي هر جامعه اي دربر خواهد داشت. به همين دليل به نظر مي رسد بررسي و مطالعة بيشتر در  اين مقوله، جهت ارائة راهكارهاي مناسب به منظور تطابق با سالمندي و مشكلات ناشي از آن، امري ضروري باشد. با توجه به آنچه دربارة مشكلات سالمندان و نيازهاي آنها گفته شد، از چالش هاي مهم فراروي سالمندان در دنياي امروز، احساس تنهايي و فقدان معنا در زندگي است. بنابراين، بسيار مهم است كه پيش بيني كننده ها، هم بسته ها، متغيرها و عوامل مؤثر بر احساس تنهايي و معنا در زندگي سالمندان، شناسايي،  اندازه گيري و كنترل شوند تا در نتيجه به كاهش احساس تنهايي و افزايش معنا در زندگي سالمندان كمك شود و بر احساس مثبت آنها از زندگي افزوده شود. تاكنون پژوهش هايي دربارة احساس تنهايي در سالمندان صورت گرفته است؛ اما پژوهشي كه نقش نگرش مذهبي را در سالمندان از نظر احساس تنهايي و همين طور احساس معنا در  ايران بررسي كند، گزارش نشده است. بنابراين، پژوهش حاضر سعي دارد به  اين پرسش اساسي پاسخ دهد كه  آيا بين سطوح متفاوت نگرش مذهبي سالمندان، از لحاظ احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي تفاوت معنا داري وجود دارد؟

پژوهش حاضر از نوع مقايسه اي، و جامعة مورد پژوهش شامل همة سالمندان شهرستان اروميه بود. براي انجام پژوهش كل شهرستان اروميه به چهار ناحيه تقسيم شد و با استفاده از روش نمونه گيري طبقه اي، از هر ناحيه تعداد هفتاد خانه كه داراي سالمند بودند، انتخاب شد و پرسش نامه ها در اختيار آنها قرار گرفت. به دليل اينكه از سالمندان هر چهار ناحية شهر اروميه، هفتاد سالمند به عنوان نمونة مورد پژوهش انتخاب شده اند، نام گذاري اين روش طبقه اي بوده است. به عبارت ديگر، واحد نمونه فرد سالمند بوده است، نه گروه. همچنين نمونه ها به نسبت مساوي از هر ناحيه يا طبقه انتخاب شدند. البته لازم به ذكر است كه همة سالمندان تمايل به همكاري نداشتند؛ بنابراين، تعداد شركت كنندگان كمتر شد، همچنين بسياري از پرسش نامه ها هم بعد از جمع آوري، به دليل اينكه كامل به همة پرسش ها پاسخ داده نشده بود، حذف شدند. بنابراين تعداد نمونه از ٢٨٠ نفر كاهش يافت و ٢٢١ پرسش نامه مورد تجزيه و تحليل قرار گرفت. بنابراين، تعداد افراد نمونه در پژوهش حاضر ٢٢١ نفر از سالمندان بالاي ٦٠ سال (٨١ زن و ١٤٠ مرد) است. سالمنداني كه خود قادر به خواندن پرسش ها بودند، پرسش نامه ها را خودشان تكميل كردند؛ اما در خصوص سالمنداني كه سواد خواندن نداشتند، پرسش نامه ها در اختيار يكي از اعضاي خانواده شان قرار داده شد و توضيحات لازم دربارة نحوة پر كردن پرسش نامه به آنها ارائه شد. در  اين پژوهش، بيشترين درصد آزمودني ها كه شامل ٣/٤٦ درصد مي باشد، در سطح نگرش مذهبي متوسط، ٦/١٧ درصد در سطح نگرش مذهبي ضعيف، و ١/١٨ درصد در سطح نگرش مذهبي قوي قرار داشتند و زنان از ميانگين نگرش مذهبي بالاتري (٠١/١٦٦) نسبت به مردان (٢٤/١٦٣) برخوردار بودند.

ابزار: در  اين پژوهش از سه ابزار استفاده شد:

الف) پرسش نامة نگرش مذهبي:  اين پرسش نامه توسط خداياري فرد و همكاران ساخته شده است و داراي چهل پرسش و شامل شش بُعد عبادت، اخلاقيات و ارزش ها، اثرگذاري در رفتار و زندگي، عوامل اجتماعي، جهان بيني و باورها، و علم و دين مي باشد.  اين پرسش نامه بر اساس مقياس ليكرت و به صورت پنج گزينه اي در طيف كاملا ًموافقم تا كاملا ًمخالفم تنظيم و نمره گذاري شده است. نحوة نمره گذاري بدين صورت است كه براي هر پرسش بر روي پيوستار، نمره اي بين ١ تا ٥ تعلق مي گيرد؛ يعني به كاملا ًموافقم نمرة ٥ و به كاملاً مخالفم نمرة ١ تعلق مي گيرد كه البته در برخي پرسش ها نمره گذاري برعكس انجام مي شود. بنابراين، كمترين نمره ٤٠، بيشترين نمره ٢٠٠ و ميانگين آن ١٢٠ مي باشد. نمرات ١٨٨ و بالاتر، حد بالاي نمره را نشان مي دهند. ١٤٠ تا ١٨٨ حد متوسط، و ١٤٠ به پايين حد ضعيف را نشان مي دهند. ضريب پايايي پرسش نامه، با روش تنصيف و با استفاده از روش فرمول اسپيرمن، برابر ٩٣/٠، و به روش گاتمن برابر ٩٢/٠ گزارش شده است. ضريب آلفاي آن نيز ٩٥/٠ به دست آمده است (خداياري فرد و همكاران، ١٣٧٩). ضريب پايايي پرسش نامة نگرش مذهبي در پژوهش حاضر، با استفاده از فرمول آلفاي كرونباخ ٩٧/٠ به دست آمده است.

ب) پرسش نامة معنا بخش بودن زندگي:  اين پرسش نامه توسط صالحي با استخراج از نظريات فرانكل كه مبين وجود معنا در زندگي مي باشد، تنظيم و ساخته شده است.  اين آزمون شامل پنجاه پرسش در ارتباط با وجود معنا در زندگي مي باشد. هر پرسش هفت ارزش به خود مي گيرد؛ ارزش ١ نشانگر عدم توافق كامل با پرسش موردنظر مي باشد و به ترتيب هرچه ميزان توافق بيشتر باشد، ارزش هاي بيشتري مورد انتخاب قرار مي گيرد و ارزش ٧، در نهايت نمايانگر توافق كامل با متن مورد پرسش است. دامنة سني براي اجراي  اين پرسش نامه از نوجواني تا سالمندي است. جهت بررسي اعتبار پرسش نامه، از روش اعتبار صوري استفاده شده است. ضريب پايايي آن نيز با استفاده از فرمول آلفاي كرونباخ، ٩١/٠ به دست آمده است (جمالي، ١٣٨٢، ص ١٤١). ضريب پايايي پرسش نامة معنا در زندگي در پژوهش حاضر، با استفاده از فرمول آلفاي كرونباخ، ٨٩/٠ به دست آمده است.

ج) پرسش نامة تنهايي راسل: مقياس تنهايي UCLA (Russell, ١٩٦٦) داراي بيست پرسش است كه خواننده بايد به هريك از پرسش ها روي مقياس ليكرت چهار درجه اي شامل «هرگز» (نمرة ١)، «به ندرت» (نمرة ٢)، «گاهي» (نمرة ٣)، و «اغلب» (نمرة ٤) پاسخ بدهد. دامنة نمرات  اين آزمون، از ٢٠ تا ٨٠ است. مقياس تنهايي UCLA نخستين بار توسط راسل و فرگوسن تدوين شد كه بعد از سه بار ويرايش، نسخة نهايي  اين مقياس در چهار گروه دانشجويان، پرستاران، معلمان و افراد مسن، و به شيوه هاي مختلفي از قبيل خود گزارش دهي و مصاحبه اجرا شده و دامنة آلفا از ٨٩/٠ تا ٩٤/٠ به دست آمده است. در افراد مسن، يك سال بعد باز آزمون انجام شده است و همبستگي آزمون ـ باز آزمون ٧٣/٠ به دست آمده است كه رضايت بخش مي باشد. داور پناه (نقل از: قاسم زاده، ١٣٨٥، ص ١٤٠)  اين مقياس را به فارسي ترجمه كرد. وي در كار خود به آلفاي كرونباخ ٧٨/٠ براي اين مقياس دست يافت. در ضمن، از تحليل عاملي مقياس، چهار عامل انزوا، اجتماعي بودن، نداشتن فردي صميمي  و نداشتن احساس تنهايي را به دست آورد كه بر روي هم، ٢/٤٤% واريانس نمرة تنهايي را تبيين مي كردند. ضريب پايايي پرسش نامة احساس تنهايي در پژوهش حاضر، با استفاده از فرمول آلفاي كرونباخ، ٧٤% به دست آمده است.

سالمندان شركت كننده در  اين پژوهش، ٩/٩١ درصد متأهل، ١/٤ درصد مجرد، و بقيه مطلقه و همسرازدست داده بودند. همچنين ٤/٦٣ درصد در سطح تحصيلي ديپلم و پايين تر، و ٦/٣٦ درصد در سطح تحصيلات فوق ديپلم و بالاتر بودند. ٢/٤٥ درصد يك يا دو فرزند؛ و ٤/٤٨ درصد سه فرزند داشتند و ٤/٦ درصد شركت كنندگان فرزندي نداشتند.

ويژگي هاي توصيفي (ميانگين، انحراف استاندارد و كمترين و بيشترين نمره) متغيرهاي پژوهش در جدول شمارة ١ ارائه شده است.

جدول ١: ويژگي هاي توصيفي مربوط به نگرش مذهبي، احساس معنا در زندگي و احساس تنهايي

همان گونه كه جدول شمارة ١ نشان مي دهد، ميانگين آزمودني ها در پرسش نامة نگرش مذهبي ٢٥/١٦٤ مي باشد كه نشان مي دهد سطح نگرش مذهبي اعضاي نمونة مورد پژوهش، در حد متوسط قرار دارد. پرسش نامة احساس تنهايي ميانگين نمرات ٠٥/٤٠، و در پرسش نامة احساس معنابخش بودن زندگي ميانگين نمرات ٥٣/٢٩٥ است.

جدول ٢: خلاصة نتايج تحليل واريانس چند متغيري MANOVA

بر اساس تحليل واريانس چند متغيري (١٨٩/٠= Wilks Lambda و ٥٥١/٧ = F در سطح معنا داري ٠٥/٠ P< ) بين سطوح مختلف نگرش مذهبي (ضعيف، متوسط و قوي)، در متغيرهاي احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي سالمندان تفاوت معنا دار وجود دارد.

جهت بررسي تفاوت معنا دار هريك از مؤلفه هاي احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي در سطوح مختلف نگرش مذهبي (ضعيف، متوسط و قوي)، از تحليل واريانس يك راهه (يك عاملي) در متن MANOVA استفاده شد.

جدول ٣: نتايج حاصل از تحليل واريانس يك راهه در متن MANOVA

همان گونه كه جدول شمارة ٣ نشان مي دهد، بين سطوح مختلف نگرش مذهبي، از لحاظ احساس معنا در زندگي (٨٩٥/١٩ = F در سطح معناداري ٠٥/٠ P< ) و احساس تنهايي(٣١١/٧ = F در سطح معناداري ٠٥/٠ P< ) تفاوت معنا دار وجود دارد.

براي مقايسة زوجي ميانگين هاي نمره هاي احساس معناداري در زندگي و احساس تنهايي سالمندان در سطوح مختلف نگرش مذهبي، از آزمون پيگيري شفه استفاده شده است كه نتايج آن در جدول شمارة ٤ ارائه شده است.

جدول شمارة ٤: نتايج آزمون پيگيري شفه مربوط به تفاوت ميانگين نمره هاي احساس تنهايي و احساس معنا در زندگي سالمندان درسطوح مختلف نگرش مذهبي

* تفاوت ميانگين ها در سطح ٠٥/٠ P<معنا دار است.

همان گونه كه جدول شمارة ٤ نشان مي دهد، سالمنداني كه در سطح نگرش مذهبي قوي قرار دارند، به گونه اي معنا دار كمتر از سالمنداني كه از نظر مذهبي متوسط يا ضعيف اند، احساس تنهايي دارند؛ ولي سالمنداني كه در سطح مذهبي متوسط و ضعيف قرار دارند، از لحاظ احساس تنهايي با يكديگر تفاوت معنا داري ندارند. همچنين بين هر سه سطح نگرش مذهبي، از لحاظ احساس معنا در زندگي تفاوت معنا دار وجود دارد. به عبارت ديگر، احساس معنا در زندگي در سالمنداني كه از نظر مذهبي قوي اند، به گونه اي معنا دار از سالمنداني كه از لحاظ مذهبي متوسط و ضعيف بودند، بيشتر است. همچنين  اين احساس در سالمنداني كه از لحاظ مذهبي متوسط بودند، به طور معنا دار بيشتر از سالمنداني است كه نگرش مذهبي آنها ضعيف است.

نتايج حاصل از  اين پژوهش نشان داد سالمنداني كه در سطح قوي نگرش مذهبي قرار دارند، احساس معنا در زندگي آنها نيز، به طور معناداري بيشتر است. به عبارتي، احساس معنا در زندگي، فقط با سطوح نگرش مذهبي قوي ارتباط معنادار دارد. همچنين، سالمنداني كه در سطح نگرش مذهبي قوي قرار دارند، كمتر سالمندانِ در سطوح نگرش مذهبي ضعيف و متوسط، احساس تنهايي مي كنند.  اين يافته با نتايج پژوهش هاي ديگر همسو و هماهنگ است. براي نمونه، هروي و همكاران (هروى كريموى و همكاران، ١٣٨٦) در پژوهشي كه به تجربيات سالمندان از پديدة احساس تنهايي را پرداخت، نشان دادند كه از نظر سالمندان، احساس تنهايي پديده اي رنج آور و دردناك است كه در نتيجة فقدان هاي موجود در زندگي بروز مي كند و سالمندان با  ايجاد ارتباط با خدا و يادآوري خاطرات گذشته مي كوشند كه با  اين پديده رويارويي كنند. چنان كه پژوهش ها نشان داده اند، اعمال مذهبي در بالا بردن سطح بهداشت جسماني (امكان بهبودي بيشتر در بيماري ها، كاهش ابتلا به بيماري و افزايش طول عمر) و همين طور افزايش سطح بهداشت رواني (كاهش افسردگي، به دست آوردن عزت نفس، افزايش حمايت اجتماعي، بالا رفتن كيفيت زندگي و افزايش ارتباطات اجتماعي) بسيار مؤثر است؛ و همة  اين موارد، در كاهش احساس تنهايي نقش اساسي  ايفا مي كنند (zeng et al, ٢٠١١, p. ٦٠).

در مورد احساس معنا در زندگي نيز نتايج  اين پژوهش با نتايج ديگر پژوهش ها همسو و هماهنگ است. براي مثال جمالي در پژوهشي كه بر روي سيصد نفر از دانشجويان دانشگاه هاي تهران انجام داد، نشان داد كه بين احساس معنابخش بودن زندگي و نگرش مذهبي، همبستگي معناداري وجود دارد (جمالي، ١٣٨٢، ص ١٤١). رفتارها و نگرش هاي مذهبي، تأثير مثبتي بر معنادار كردن زندگي دارند. رفتارهايي همچون توكل به خدا، عبادت و زيارت مي توانند اميد به زندگي  ايجاد كنند و آرامش دروني براي سالمند فراهم كنند. داشتن معنا و هدف در زندگي، احساس تعلق داشتن به منبعي والا، اميدواري به ياري خداوند در شرايط مشكل زاي زندگي، و بهره مندي از حمايت اجتماعي و معنوي، همگي از جمله روش هايي هستند كه افراد مذهبي با دارا بودن آنها مي توانند در مواجهه با حوادث فشار زاي زندگي آسيب كمتري را متحمل شوند (صيادي تورانلو و همكاران، ١٣٨٦).

با توجه به  اينكه احساس تنهايي يكي از پديده هايي است كه در دورة سالمندي به علل مختلف شايع است، سالمنداني كه در خانة سالمندان به سر مي برند، بيش از سالمنداني كه با خانوادة خود زندگي مي كنند، در معرض  اين خطر قرار دارند (همتي علمدارلو، ١٣٨٧)؛ اما سالمنداني كه با خانواده هاي خود نيز زندگي مي كنند، احساس تنهايي را گزارش مي كنند (Nilsson et al., ٢٠٠٦, p. ٩٥)؛ همانند آنچه كه در  اين پژوهش نيز گزارش شد. بنابراين، احساس تنهايي كردن چيزي بيشتر از تنها زندگي كردن است. تنها بودن يا تنها زندگي كردن ممكن است اثرات شديدي بر احساس تنهايي داشته باشد؛ اما مفهوم يك ساني با احساس تنهايي ندارد (هروى كريموى و همكاران، ١٣٨٦). بنابراين فقط زندگي كردن سالمند با خانوادة خود نمي تواند در كاهش احساس تنهايي مؤثر باشد. در واقع، سالمند نبايد موجب غفلت و رها شدگي قرار بگيرد. از سويي احساس تنهايي در دورة سالمندي با بسياري از اختلالات جسماني و روان شناختي كه پيشتر ذكر شد، در ارتباط است و همين طور معناي زندگي را در سالمندي تحت تأثير قرار مي دهد.

از آنجا كه نتايج پژوهش حاضر و پژوهش هاي پيشين اثر مثبت مذهب و نگرش هاي مذهبي را نشان داده است، مي توان بر مذهب به مثابه يك عامل براي تعديل مشكلات در  اين دوره حساس تمركز كرد. مذهب مي تواند هم به عنوان يك نهاد اجتماعي و هم به منزلة يك منبع معنابخش، به ويژه براي سالمندان، مفيد باشد. نقش مذهب در ارائة خدمات و دوستي ها و ابزارهاي رواني كه براي مقابله و تطابق با موضوعات زندگي روزانه، همچون تغييرات، فقدان و مرگ فراهم مي سازد، داراي اهميت ويژه اي است (معتمدي شلمزاري و همكاران، ١٣٨١). از سويي يكي از واقعيت هاي انكارناپذير، در سالمندي، نزديك شدن به واقعيت مرگ است. پژوهش ها نشان داده اند كه  ايمان و معتقد بودن به زندگي پس از مرگ، با ترس كمتر از مرگ رابطه دارد. افرادي كه مذهبي ترند، ترس كمتري را نيز گزارش كرده اند. در واقع، نگرش هاي مذهبي باعث مي شود افراد بر ترس خود غلبه كنند و آرامش بيشتري را در زندگي خود احساس نمايند و با آسودگي بيشتري با  اين واقعيت كنار بيايند (zeng et al, ٢٠١١, p. ٧٢). تقريباً صاحب نظران معتقدند كه اعتقادات و فعاليت هاي مذهبي در ميان سالمندان، رايج تر از بزرگ سالان است و همچنان كه بر سن افراد سالمند افزوده مي شود، سروكار داشتن با مذهب، پيش بيني كنندة قوي تري براي سلامت بيشتر، شادماني و رضايتمندي از زندگي خواهد بود (Koenig, ٢٠٠٦, p. ١٢). بنابراين، آنچه از يافته هاي پژوهشي حاصل مي شود  اين است كه نگرش هاي مذهبي و عملكرد هاي ديني در دورة سالمندي، نقش مهمي  در پر كردن فضاي خالي زندگي و غلبه بر احساس تنهايي دارد. بيشتر سالمندان، ارتباط با خدا و انجام فعاليت هاي مذهبي را وسيله اي جهت آرامش دروني معرفي كرده اند.

اين پژوهش با محدوديت هايي هم همراه بود؛ از جمله  اينكه جامعه آماري  اين پژوهش، سالمندان ساكن در منازل شخصي شهرستان اروميه بوده است كه امكان تعميم  اين پژوهش به ديگر سالمندان در كشور و سالمنداني كه در خانة سالمندان زندگي مي كنند، وجود ندارد. از اين رو پيشنهاد مي شود كه پژوهش ديگري با احتساب محدوديت هاي ياد شده، به نقش مداخله اي مذهب در بهبود وضعيت سالمندي بپردازد.

شركت در فعاليت هاي مذهبي مي تواند كاركرد هاي مثبت فراواني داشته باشد، از جمله  اينكه باعث كاهش احساس تنهايي سالمندان و افزايش احساس معنا در زندگي آنان مي شود و  به سالمندان در ارضاي نيازهاي عاطفي ـ اجتماعي براي دوست داشته شدن و مورد پذيرش بودن كمك مي كند. بنابراين، پيشنهاد مي شود به تقويت نگرش هاي مذهبي، به عنوان يك عامل پيشگيري كننده در كاهش مشكلات سالمندان توجه شود. مسئولان مربوبط مي توانند با برنامه ريزي هاي مناسب، به تقويت باورهاي مذهبي سالمندان بپردازند و زمينه هاي لازم براي انجام مناسك روحاني، شركت در فعاليت هاي مذهبي و  ايجاد تور هاي زيارتي را براي سالمندان فراهم كنند.  انديشيدن تمهيدات لازم در  اين راستا مي تواند بر بهبود وضعيت روان شناختي، كاهش احساس تنهايي و افزايش معنا در زندگي سالمندان بسيار مؤثر باشد.

اميري، ربابه (١٣٨٤)، رابطة عمل به باورهاي ديني و ميزان صميميت زنان دانشجوي تهراني با همسرانشان، پايان نامه كارشناسي ارشد رشتة روانشناسي، تهران، دانشكده علوم تربيتي و روان شناسي دانشگاه الزهرا (س).

بهرامي، فاضل و عباس رمضاني فراني، «نقش باورهاي مذهبي بيروني و دروني در سلامت روان و ميزان افسردگي سالمندان» (بهار ١٣٨٤)، توانبخشي، سال ششم، ش ١، ص ٤٣- ٤٧.

جمالي، فريبا (١٣٨٢)، بررسي رابطه بين نگرش هاي مذهبي، احساس معنابخش بودن زندگي و سلامت روان در دانشجويان دانشگاه هاي تهران، پايان نامه كارشناسي ارشد رشتة روان شناسي، تهران، دانشكده علوم تربيتي و روان شناسي دانشگاه الزهرا(س).

خداياري فرد، محمد و ديگران، «آماده سازس مقياس نگرش مذهبي دانشجويان» (پاييز ١٣٧٩)، روان شناسي، ش ٣، ص ٢٦٩- ٢٨٥.

دلاور، علي ( ١٣٨٥)، مباني نظري و عملي پژوهش در علوم انساني و اجتماعي، تهران، رشد.

شريفي، مريم، «بررسي ارتباط احساس تنهايي سالمندان با مشخصات فردي - اجتماعي آنان در شهر رشت» ( ١٣٨١)، در: مجموعه مقالات كنگره بررسي مسايل سالمندي در ايران و جهان، تهران، كتاب آشنا.

صيادي تورانلو، حسين و ديگران، «بررسي رابطه اعتقاد به آموزه هاي مذهبي اسلام و هوش هيجاني» (زمستان ١٣٨٦)،  انديشه نوين ديني، ش ١١، ص ١٤٥- ١٧٤.

قاسم زاده، ليلي ( ١٣٨٥)، احساس تنهايي، عزت نفس و مهارت هاي اجتماعي دانش آموزان مبتلا به استفاده آسيب شناختي از  اينترنت، پايان نامه كارشناسي ارشد رشتة روان شناسي، تهران، دانشگاه تربيت معلم.

مباشري، محمود و معصومه معزي، «بررسي ميزان افسردگي در سالمندان مراكز توانبخشي و نگهداري شايستگان و جهانديدگان شهركرد» (تابستان ١٣٨٩)، مجله دانشگاه علوم پزشكي شهركرد، ش ٢، ص ٨٩- ٩٤.

معتمدي شلمزاري، عبدالله و ديگران، «بررسي حمايت اجتماعي در رضايتمندي از زندگي، سلامت عمومي  و احساس تنهايي در بين سالمندان بالاتر از ٦٠ سال» (تابستان ١٣٨١)، روان شناسي، ش ٢، ص ١١٥- ١٣٣.

همتي علمدارلو، قربان و ديگران، «مقايسه احساس تنهايي و سلامت عمومي در سالمندان ساكن خانواده و سراس سالمندان مناطق شمال شهر تهران» (تابستان ١٣٨٧)، سالمند، ش ٨، ص ٥٥٧- ٥٦٤.

هروى كريموى، مجيده و ديگران، «تبيين ديدگاه سالمندان پيرامون پديده احساس تنهايي: يك پژوهش كيفي پديدارشناسى»، (زمستان ١٣٨٦)، سالمند، ش ٦، ص ٤١٠- ٤٢٠.

Carone, A. D, Barone, F. D, (٢٠٠١)," A Social Cognitive Perspective on Religious belifes: Their Functions and Impact on Coping and Psychotherapy", Clinical psychology Review , v ٧, p. ٩٨٩-١٠٠٣.

Drennan, J, et al, (٢٠٠٨)," The Experince of Social & Emotional Loneliness Among Older People in Ireland", Aging & Society, v ٨, p. ١١١٣- ١١٣٣.

Hicks, A. J, King, A. L, (٢٠٠٨)" Religious Commitment and Positive Mood as Information about Meaning in Life " Journal of Reserch in Personality, v ٤٢, p. ٤٣- ٤٥.

Hicks, J. A, King, L. A, (٢٠٠٩)," Meaning in Life as a Subjective Judgment and a Lived Experience", Social and Personality Psychology Compass, v ٤, p. ٦٣٨– ٦٥٣.

Idle, r E. L., et al, (٢٠٠٩)," Religion and the Quality of Life in the Last Year of Life ", Journal of Gerontology: Social Sciences, v ٤, p. ٥٢٨– ٥٣٧.

Jianbin, X. u, Mehta, K, (٢٠٠٣)," The Effect of Religion on Subjective Aging in Singapore: A Interreligious Comparision", Archives of Gerontology, v ٤, p. ٤٨٥- ٥٠٢.

Koenig, H. G, (٢٠١٠)," Religion, Spirituality and Aging", Aging & Mental Health, v ١, p. ١- ٣٠.

Levin, J, (٢٠١٠)," Religion and Mental Health Theory and Research", International Journal of Applied Psychoanalytic Studies, v ٢, p. ١٠٢– ١١٥.

McInnis, G. J., White , J.H., (٢٠٠١)," A Phenomenological Exploration of Loneliness in the Older Adult", Archives of Psychiatric Nursing, v ٣, p. ١٢٨- ١٣٩.

McIntosh, E, et al., (٢٠١٠)," Rumination, goal linking, daily hassles and life events in major depression", Clinical Psychology & Psychotherapy, v ١, p. ٣٣- ٤٣.

Newtona, A.T, McIntosha, D.N., (٢٠١٠)," Specific Religious Beliefs in a Cognitive Appraisal Model of Stress and Coping", International Journal for the Psychology of Religion, v ٢٠, p. ٣٩– ٥٨.

Nilsson, B., et al., (٢٠٠٦)," Is loneliness a psychological dysfunction? A literary study of the phenomenon of loneliness", Scand J Caring Sci, v ٢٠, p. ٩٣– ١٠١.

Rokach, A., et al., (٢٠٠٣)" The Experience of Loneliness of Canadian and Czech youth", Journal of adolescence, v ٢٦, p. ٢٦٧- ٢٨٢.

Saviko, N., et al., (٢٠٠٥٠," Predictors and Subjective Causes of Lonliness in an Aged Population", Archives of Gerontology and Geriatrics, v ٤, p. ٢٢٣- ٢٣١.

Shearer, R., Davidhizar, R., (١٩٩٩)," Conquering loneliness", Elder Care, v ٢, p. ١٢- ١٥.

Theeke, L A., (٢٠١٠)," Sociodemographic and Health-Related Risks for Loneliness and Outcome Differences by Loneliness Status in a Sample of U.S. Older Adults", Research in Gerontological Nursing, v ٢, p. ٩٩- ١٠٣.

Tsai, H. H., (٢٠١٠)," Videoconference Program Enhances Social Support, Loneliness, and Depressive Status of Elderly Nursing Home Residents", Sigma Theta Tau International, v ٨, p. ٩٤٧- ٥٤.

Vlaming, R. D., et al., (٢٠١٠)," Evaluation design for a complex intervention program targeting loneliness in noninstitutionalized elderly Dutch people", BMC Public Health, v ١٠, p. ٥٥٢-٥٦٠.

Wiseman ,H., et al., (٢٠٠٦)" Why are They Lonely?Perceived Quality of Early Relationship with Parents, Attachment,Personality Predispositions and Loneliness in first-yaer University Students", Personality and Individual Differences, v ٤٠, p. ٢٣٧- ٢٤٨.

Yehya, N. A., Dutta, M.J., (٢٠١٠)," Health, Religion, and Meaning: A Culture-Centered Study of Druze Women", Qual Health Res, v ٢٠, p. ٨٤٥- ٨٥٨.

Zeng, Y., et al., (٢٠١١)," Association of Religious Participation With Mortality Among Chinese Old Adults", Research on Aging, v ١, p. ٥١- ٨٣.