نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٣ - بررسي و مقايسه ميزان بهكارگيري آموزههاي اسلامي خانوادهمحور در خانوادههاي سالم و آشفته

سال پنجم، شماره اول، بهار ١٣٩١، ص ٦١ ـ ٧٨
Ravanshenasi-va ـ Din, Vol.٥. No.١, Spring ٢٠١٢

نرجس‌السادات حسيني بهشتي* / كيومرث فرحبخش** / مريم‌السادات فاتحي‌زاده***

چكيده

هدف اين مقاله بررسي و مقايسه خانواده‌هاي سالم و آشفته در به‌كارگيري آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور در شهر اصفهان است. روش اين پژوهش، زمينه‌يابي و جامعه آماري آن: ١. خانواده‌هايي كه تاكنون به دادگاه خانواده مراجعه نكرده و قصد مراجعه هم نداشته و از زندگي خود اظهار رضايت مي‌كردند همچنين خانواده‌هايي كه تاكنون هيچ عضوي از آنها به زندان نرفته بود، به‌عنوان خانواده سالم تلقي شد، ٢. خانواده‌هايي كه در پنج سال اخير به دادگاه خانواده مراجعه كرده و نيز در پنج سال اخير عضوي از آنها به علت بزهكاري، مواد مخدر، جرايم اقتصادي و... در زندان به سر مي‌برد به‌عنوان خانواده آشفته در نظر گرفته شد. نمونه اين پژوهش دويست خانواده سالم و دويست خانواده آشفته بوده و به صورت در دسترس انتخاب شده‌اند. به‌وسيله پرسش‌نامه محقق ساخته با نام (رفتار ديني در خانواده) مورد بررسي قرار گرفت. داده‌ها با استفاده از نرم‌افزار spss و آزمون t تحليل شده است. نتايج نشان مي‌دهد كه تفاوت ميانگين بين دو گروه خانواده سالم و آشفته در تمامي خرده‌مقياس‌ها معنادار است. همچنين t به دست آمده در تمامي ريزمؤلفه‌ها در سطح ( ٠١/٠> p ) معنادار است.

كليدواژه‌ها: آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور، خانواده سالم و خانواده آشفته.

* کارشناس ارشد مشاوره خانواده علامه طباطبايي. دانشکده علوم تربيتي و روانشناسي                 n.hoseini٦٣@yahoo.com ** استاد يار دانشگاه علامه طباطبايي. دانشکده علوم تربيتي و روانشناسي
*** دانشيار دانشگاه اصفهان. دانشکده علوم تربيتي و روانشناسي دريافت: ٨/٩/٩٠ ـ پذيرش: ٣١/١/٩١

خانواده، مناسب‌ترين نظام براي تأمين امنيت و آرامش رواني اعضا، پرورش نسل جديد، اجتماعي كردن و تربيت فرزندان و برآورده ساختن نيازهاي عاطفي افراد است. اما نائل شدن به اين كاركرد مهم، سالم بودن و سلامت خانواده را مي‌طلبد. خصوصيت عمده خانواده سالم را مي‌توان اين‌گونه شمرد: در اين خانواده زن و شوهر از نيازهاي هم آگاه بوده و براي ارضاي اين نيازها تلاش مي‌كنند. زن و شوهر در اين خانواده يكديگر را دوست داشته و براي هم ارزش و احترام قائل هستند. اعضا در برابر هم حقوق و تكاليفي داشته و براي اداي اين حقوق و احترام به يكديگر تلاش مي‌كنند. در اين خانواده هر دو طرف از طريق همدلي، دلجويي و بهره‌گيري از كلمات گرم و مناسب، روحيه يكديگر را تقويت مي‌كنند. به جاي مردسالاري يا زن‌سالاري، در اين خانواده حق‌سالاري حاكم است. بين اعضاي خانواده به تناسب موقعيت و امكانات، تقسيم كار صورت مي‌گيرد.[١] همچنين افراد خانواده ملاحظه و رعايت يكديگر را نموده و قادر به بيان محبت، غم و رنج خود به يكديگر هستند. در اين خانواده انضباط لازم وجود دارد؛ انضباطي كه از درون افراد و با آگاهي صورت مي‌گيرد. همه افراد خانواده به تناسب موقعيت، شرايط و امكانات خويش، درباره امور خانه اظهار نظر كرده و براي اداره آن، تلاش مي‌كنند. بين اعضاي خانواده مشورت صورت مي‌گيرد و هريك از اعضا سعي مي‌كند به سخنان ديگري گوش داده و صحبت‌هاي او را درك كند.[٢]

در مقابل، خانواده‌هاي ناسالم يا آشفته، ويژگي‌هاي متضاد با خانواده سالم دارند. در اين‌گونه خانواده‌ها الگوي مناسب براي ارتباط و تربيت فرزندان وجود ندارد. ارتباط‌ها غيركلامي، مبهم و نادرست است. مقررات خانوادگي‌ خشك، ناسازگار و هميشگي است. آرمان و هدف مشخص و تلاش براي رسيدن به آن وجود ندارد. وظايف و نقش‌هاي افراد مشخص نيست. همچنين در اين خانواده عدم انعطاف‌پذيري، عدم توانايي در مقابله با بحران‌ها، نبود همكاري، عدم وجود مشورت و بيان افكار، احساسات و نظرات، نبود احترام و رعايت مراتب، نبود محبت، همدلي و دلجويي و نبود تشويق و رواج تنبيه مشاهده مي‌شود.[٣]

نظام خانواده در عصر حاضر، دچار مشكلات و چالش‌هاي زيادي شده است. تحولات اجتماعي، صنعتي و علمي، مشكلات متعددي براي خانواده در بيشتر جوامع، ازجمله جامعه ايران پديد آورده است. اختلافات خانوادگي، طلاق، فرزندان بي‌سرپرست، بزهكاري نوجوانان و جوانان، فرار از خانه، خيانت و...، نشان از مشكلات خانواده دارد. وجود اين مشكلات، نشان‌دهنده نياز خانواده به برنامه‌هاي تربيتي و روان‌شناختي بسياري براي مقابله با پيچيدگي‌هاي زندگي كنوني است.[٤]

دين اسلام به‌عنوان يك مكتب جامع، آموزه‌هاي فراواني را براي ابعاد مختلف زندگي بشر فراهم كرده است كه بخشي از اين آموزه‌ها به صورت ويژه و دقيق به حوزه خانواده مربوط مي‌شود. موضوع خانواده از نگاه اسلام به‌طور كلي در سه محور، قابل بحث و بررسي است: ١. تشكيل خانواده، ٢. عوامل تحكيم خانواده، ٣. عوامل آسيب‌رسان به خانواده.[٥] شناخت رهنمودها و آموزه‌هاي مربوط به عوامل تحكيم و عوامل آسيب‌رسان به خانواده، نقش مهمي در سلامت آن دارد تا جايي كه در صورت وجود اشكال در مرحله تشكيل خانواده مي‌توان از اين رهنمودها و آموزه‌ها در جهت بهبود و ترميم آن استفاده كرد. سازگاري اوليه، استمرار روابط مطلوب،[٦] انتظارات معقول،[٧] مشورت،[٨] خوش‌بيني،[٩] صبر[١٠] و... ازجمله اين تعاليم است. بر اين اساس، طبقه‌بندي و پرداختن به اين رهنمودها و آموزه‌ها در قالب اصول مديريتي حاكم بر روابط و رفتار افراد در خانواده، امري قابل توجه و تأمل به نظر مي‌رسد.

بررسي كانون خانواده از حيث كيفيت و چگونگي روابط ميان‌فردي و ميزان پايداري و استحكام آنها اهميت ويژه‌اي دارد. دسته‌بندي‌هاي گوناگوني در مورد خانواده با توجه به عملكردهاي متفاوت آن صورت گرفته است كه در نگاه كلي مي‌توان دو دسته خانواده سالم و خانواده ناسالم را بررسي كرد. تاكنون پژوهش‌هاي زيادي در خصوص تفاوت‌هاي خانواده سالم و ناسالم صورت گرفته و نظريه‌هاي بي‌شماري در اين زمينه ارائه شده است.

مينوچين خانواده را همچون سيستمي دانسته و خصوصيات ذيل را براي خانواده سالم نام مي‌برد: مرزهاي مشخصي دارد، زيرسيستم زناشويي براي محافظت از امور خصوصي زن و شوهر، مرزهاي بسته‌اي دارد، زيرسيستم والدين بين خود و فرزندان مرزهاي مشخصي دارد. مينوچين دو نوع خانواده ناسالم را معرفي مي‌كند: گسسته و درهم‌تنيده.[١١]

بوئن نيز خانواده سالم را چنين تعريف مي‌كند: ساختار خانواده سالم موجب مي‌شود كه افراد بتوانند در آن به خودمتمايزي برسند؛ يعني توانايي به دست آوردن كنترل عاطفي و در عين حال، ماندن در جو عاطفي خانواده. در مقابل در خانواده‌هاي ناسالم، هم‌جوشي پديده‌اي است كه اجازه نمي‌دهد فرد خودش را از خانواده جدا كند.[١٢]

السون با تأكيد بر نظام ارتباطي خانواده و با تلفيق سه بعد ١. انسجام، ٢. انعطاف‌پذيري، ٣. ارتباط، خانواده‌ها را به پنج سطح گسسته، تا حدي پيوسته، پيوسته، خيلي پيوسته و به‌هم‌تنيده تقسيم مي‌كند كه خانواده‌هاي بهره‌مند از سه سطح اول، خانواده‌هاي سالم و متعادل هستند و دو سطح ديگر مربوط به خانواده‌هاي ناسالم است. در دو سطح دومي، افراد يا بيش از اندازه از يكديگر جدا بوده، به‌طوري كه كمترين ميزان دلبستگي يا تعهد را به خانواده خود دارند، يا در حدي به يكديگر چسبيده‌اند كه نمي‌توانند فردي مستقل باشند.[١٣]

خانواده‌هاي سالم از بيشتر خصوصيات زير بهره‌مندند:

١. مرجع قدرت مشروع و قانوني دارند كه در طول زمان ايجاد و حمايت شده است، ٢. بهره‌مند از نظام مقرراتي پايدار كه به‌طور مستمر به آن عمل شده است، ٣. سهيم بودن در انجام رفتارهاي تربيتي پايدار و مداوم، ٤. انجام اقدامات مؤثر و پايدار درباره تربيت فرزند و حفظ ازدواج، ٥. تعيين اهدافي كه خانواده و هريك از اعضاي آن براي تحقق آنها تلاش مي‌كنند، ٦. برخورداري از انعطاف‌پذيري و انطباق با شرايط عادي معظلات ناشي از رشد و تكامل و همچنين بحران‌هاي غيرمنتظره.[١٤]

تحقيقات نشان داده كه خانواده سالم ويژگي‌هاي ديگري نيز دارد كه مهم‌ترين آنها عبارت است از: ١. خود را وقف خانواده و اعضاي آن مي‌كنند، ٢. قدر يكديگر را مي‌دانند (از نظر اجتماعي با يكديگر ارتباط دارند)، ٣. اوقاتي را با يكديگر سپري مي‌كنند، ٤. الگوي ارتباطي خوبي دارند، ٥. عقايد مذهبي قوي دارند، ٦. قادرند به گونه مثبتي با بحران‌ها مقابله كنند، ٧. اعضاي خود را تشويق و ترغيب مي‌كنند، ٨. وظايف و نقش‌هاي مشخص دارند.[١٥]

دين اسلام هم به‌عنوان يك مكتب جامع، آموزه‌هاي فراواني را براي ابعاد مختلف زندگي بشر فراهم نموده است كه بخشي از اين آموزه‌ها به صورت ويژه و دقيق به حوزه خانواده مربوط مي‌شود.

آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور مجموعه دستورالعمل‌هايي است در مورد خانواده و چگونگي رفتار اعضاي خانواده با يكديگر در زمينه‌هاي مختلف كه از آيات و احاديث متعددي گرفته شده است. برخي از آنها عبارت‌اند از:

الگو: داشتن نمونه و الگو براي پيروي از آن در امور مختلف فردي، خانوادگي و اجتماعي. از ديدگاه مديريتي، وجود الگو، رشد و سلامت و سازندگي و چگونگي رفتار اعضاي خانواده را تضمين مي‌كند. الگو بايد در حد امكان كامل و عاري از هرگونه خطا باشد تا كساني كه از آن الگوبرداري و پيروي مي‌كنند دچار مشكل يا انحراف نشوند. از نظر اسلام كامل‌ترين الگوهايي كه راه سعادت را در هر زمينه زندگي براي انسان نشان مي‌دهند، ائمه معصومين(ع) هستند. زوج نمونه اسلام براي الگو‌گيري كه هر دو معصوم هستند، حضرت علي(ع) و حضرت زهرا(ع) معرفي شده‌اند.[١٦]

روابط كلامي: نوع گفتار، چگونگي گفتار و مضمون آن و گفت‌وگوي اعضاي خانواده با هم بايد محترمانه باشد، ازجمله اينكه آهنگ صدا بايد ملايم باشد. خداوند متعال مي‌فرمايد: «در رفتارت راه ميانه را برگزين و آوازت را فرود آر، زيرا ناخوش‌ترين بانگ‌ها، بانگ خران است.»[١٧] از نشانه‌هاي احترام در گفت‌وگو اين است كه زن و شوهر يكديگر را به بهترين نامي كه هريك دوست دارند، خطاب كنند.[١٨] ابراز محبت و دوستي در گفتار، به ژرف‌تر شدن روابط عاطفي كمك مي‌كند.[١٩] صحبت مرد با همسر خود و گفتن اين جمله كه «دوستت دارم» هيچ‌گاه از ذهن زن پاك نمي‌شود.[٢٠]

روابط غيركلامي: نوع نگاه، حالات چهره و وضعيت بدن هنگام گفت‌وگوي افراد در خانواده. با مردم، به‌ويژه خانواده، با چهره گشاده و روي باز ديدار كنيد،[٢١] زيرا روي خوش و چهره باز موجب جذب دل‌ها[٢٢] و فزوني محبت مي‌شود.[٢٣] تبسم و لبخند بر چهره در بهبود روابط نيز مؤثر است. نگاه مهربانانه زن و شوهر به يكديگر موجب نشاط آنان مي‌شود.[٢٤]

حق شوهر: اموري كه زن بايد درباره آنها نظر شوهر را جويا شود، اذن بگيرد، محافظت كند، تمكين كند يا محترم شمارد. پيامبر(ص) فرمود: بر زن لازم است از بهترين عطر استفاده كند، زيباترين لباسش را بپوشد، خود را به نيكوترين وجه آرايش دهد و صبح و شب همچون طاووس خرامان خود را به شوهر عرضه كند.[٢٥] اساسي‌ترين وظيفه زن، تأمين نيازهاي عاطفي و جنسي همسر است كه از نظر ارزش، معادل دشوارترين تكليف ديني مرد، يعني جهاد شمرده شده است.[٢٦] امام كاظم(ع) مي‌فرمايند: جهاد زن، نيكو شوهرداري كردن است.[٢٧]

حق زن: اموري كه انجام آنها بر مرد واجب است، مثل نفقه، احترام، بخشش و توجه به نيازهاي مختلف زن. تأمين شرايط اقتصادي،[٢٨] و برآورده ساختن نيازهاي عاطفي،[٢٩] ازجمله اموري است كه جزء حقوق زن شمرده شده است. پيامبر(ص) فرمود: همانا بهترين مرد كسي است كه بيشتر از ديگران خيرش به خانواده‌اش برسد.[٣٠] امام سجاد(ع) فرمود: حق زن بر تو (شوهر) اين است كه بداني خداوند او را براي تو مايه آرامش و انس قرار داده است. پس بدان كه همسريِ او نعمتي الهي است، و بر تو واجب است كه او را تكريم و احترام نمايي و با او رفاقت و دوستي نمايي.[٣١]

سلسله مراتب: جايگاه افراد در خانواده، جايگاه پدر و مادر، فرزندان از بزرگ‌تر تا كوچك‌تر، چگونگي تعاملات و روابط آنها با هم. و انسان را سفارش كرديم كه به پدر و مادرت نيكي كن و... .[٣٢]و[٣٣] پيامبر اسلام(ص) فرمود: خدايا به تو پناه مي‌برم از فرزندي كه خدايم باشد.[٣٤] تعاليم اسلام، افزون بر اقتدار والدين به شوهر نيز اقتدار بيشتري مي‌دهد.[٣٥]

مرزهاي خانوادگي و صداقت و پاكي: چگونگي تعامل اعضاي خانواده با يكديگر و قوانين مربوط به آن، راست‌گويي و يكي بودن افراد خانواده با هم و عدم پنهان‌كاري، حفظ دل، چشم، دست و زبان و به‌طور كلي اعضاي بدن از حرام. بايد مسائل مربوط به روابط خصوصي زن و شوهر، در محدوده خودشان باقي بماند.[٣٦] همچنين مي‌فرمايد: به زنان مؤمن [هم] بگو ديدگانشان را فروگذارند و ناموسشان را محفوظ بدارند و زينتشان را جز آنچه آشكار است، نمايان نكنند و روسري‌هاشان را بر گريبان بيندازند و زينتشان را آشكار نكنند و... .[٣٧] رسول خدا(ص) صفاتي را براي بانوان شايسته يادآوري فرموده كه ازجمله آنها آرايش براي همسر و پوشش كامل از ديگران است.[٣٨] قرآن مي‌فرمايد: به مردان مؤمن بگو ديدگان از نظربازي فروگذارند و ناموسشان را محفوظ بدارند، اين براي آنها پاكيزه‌تر است.[٣٩] امام علي(ع) در كلام خود، دروغ‌گويي و صداقت را اين‌گونه توصيف كرده‌اند: دروغ‌گويي خيانت است،[٤٠] دروغ هلاك‌كننده است،[٤١] صداقت و راستي امانت است،[٤٢] و راستگو همواره عزيز و گرامي است.[٤٣]

حسن خلق و پرهيز از خشونت: نداشتن خشونت، فحاشي، كتك‌زدن، ستمگري و برخورداري از گفتار نيكو، اعمال نيكو، انصاف، عدالت، احسان و احترام. پيامبر(ص) فرمودند: بهترين مردان امت من آن كساني هستند كه به خانواده خود ترحم و نوازش داشته و با خشونت و تكبر با آنها رفتار نكرده و به آنان آزار نرسانند.[٤٤] همچنين فرمودند: دين آن است كه خشم نگيري.[٤٥] امام صادق(ع) فرمود: در روابط بين زن و شوهر، مرد نيازمند سه چيز است: مدارا و خوش‌رفتاري با زن، پيراستن ظاهرش در مقابل ديدگان و گشاده‌دستي با وي.[٤٦]

محبت وصميميت: دوست داشتن، عشق داشتن و بر زبان آوردن و در عمل نشان دادن آن و به‌طور كلي اموري كه باعث افزايش انس و الفت بين اعضاي خانواده مي‌شوند. پيامبر(ع) فرمود: وقتي مرد به همسر خود با محبت مي‌نگرد و او نيز با مهر به شوهرش نظر مي‌كند، خداوند با ديده رحمت به آنها مي‌نگرد.[٤٧] پيامبر(ص) فرمود: سخن مرد به همسرش كه "دوستت دارم" هرگز از قلب زن بيرون نمي‌رود.[٤٨] همچنين سلام كردن ازجمله مواردي است كه به آن سفارش شده است: و چون وارد هر خانه‌اي شديد به همديگر سلام دهيد كه تحيت الهي است و مبارك و پسنديده است.[٤٩] خداحافظي كردن، پيشباز و بدرقه رفتن، گوش كردن به سخن،[٥٠] عيب‌پوشي‌كردن،[٥١] زينت و آرايش و تميزي،[٥٢] هديه دادن[٥٣] و سوغات سفر[٥٤] از موارد ديگري است كه باعث ايجاد صميميت و محبت مي‌شود.

لذت جويي: درك لذت‌هاي عاطفي از طريق همنشيني، هم‌كلامي، ديدن، شنيدن، گفتن، بوييدن، لمس كردن و هم‌خوابي همسران. امام سجاد(ع) فرمود: هنگامي كه بنده به صورت همسرش و همسرش به صورت او مي‌نگرد، خداوند به هر دوي آنها نظر رحمت مي‌كند و هنگامي كه دستان يكديگر را مي‌گيرند، گناهانشان از خلال انگشتانشان فرو مي‌ريزد.[٥٥] در روايتي بهترين سود مؤمن، زناني معرفي شده‌اند كه مهارت شادي‌آفريني براي شوهر خود داشته باشند.[٥٦]

صبر و مدارا: نگرفتن موضعگيري عجولانه، داشتن تحمل مثبت، و ملايمت. علي(ع) مي‌فرمايد: سلامت زندگي در مدارا كردن است.[٥٧] همچنين فرموده است: مدارا و سازگاري، دشواري‌ها را آسان و چاره‌جويي‌هاي سخت را ساده مي‌سازد.[٥٨]

عفو و صفح و گذشت: بخشيدن و ناديده گرفتن خطا و چشم‌پوشي از آن توسط اعضاي خانواده. امام علي(ع) فرمود: عذر برادرت را بپذير و اگر عذري نداشت براي او بتراش.[٥٩] امام علي(ع) فرمود: كم‌گذشتي زشت‌ترين عيب‌ها، و شتاب در انتقام، بزرگ‌ترين گناهان است.[٦٠] همچنين فرمود: گذشت و عفو هنگام قدرت از برترين فضيلت‌هاست.[٦١]

استنطاق و مذاكره: بازسازي روابط خانوادگي از طريق نشست‌هاي خانوادگي، هنر گفت‌وگو، به صحبت آوردن و تقويت مهارت شنيدن. پيامبر اكرم(ص) مي‌فرمايد: نشستن مرد نزد زن و فرزندش، نزد خداوند محبوب‌تر از اعتكاف او در مسجد من است.[٦٢] زبان خود را به نرم‌گويي عادت دهيد.[٦٣] گوش خود را به خوب شنيدن عادت دهيد.[٦٤]

مديريت اختلاف: پذيرش وجود تفاوت، اختلاف، تضاد، تكثر و چندگونگي در امور و چگونگي برخورد و سامان‌دهي به آن. همانا مؤمنان برادرند، پس ميان آنها آشتي برقرار كنيد.[٦٥] و اگر زني از ناسازگاري يا رويگرداني شوهرش بيمناك باشد، بر آن دو گناهي نيست كه بين خود صلح كنند، و صلح بهتر است، و نفوس را بخل و حرص فرا گرفته، و اگر نيكوكاري و پارسايي كنيد، خداوند به آنچه مي‌كنيد آگاه است.[٦٦]

تدبير و برنامه‌ريزي: تقسيم كارها، تقسيم زمان و اختصاص دادن زماني خاص به كاري خاص. تدبير و برنامه‌ريزي سبب اصلاح امور زندگي مي‌شود.[٦٧] پيامبر(ص) فرمود: من از فقر بر امتم نمي‌ترسم ولكن از سوءمديريت و بدبرنامگي برايشان نگرانم.[٦٨] حضرت علي(ع) مي‌فرمايد: سامان و قوام زندگي در نيك تقديركردن و ملاك آن، نيك تدبيركردن است.[٦٩] امام علي(ع) نيز مي‌فرمايد: اوقات خود را به سه قسمت تقسيم كنيد: قسمتي از آن را به كار و تلاش بپردازيد، قسمتي از آن را به عبادت و قسمتي از آن را براي تفريحات سالم و حلال اختصاص دهيد.[٧٠]

خدمت در خانه: مسئوليت‌پذيري و ارائه خدمات متقابل در خانواده توسط اعضا. پيامبر(ص) دراين‌باره فرمود: خدمت تو به همسرت صدقه است.[٧١] هرگاه مردي به همسر خود آبي بنوشاند، پاداش مي‌برد.[٧٢] هر زني كه هفت روز به شوهرش خدمت كند، خداوند هفت درِ دوزخ را به روي او مي‌بندد و هشت درِ بهشت را به رويش مي‌گشايد.[٧٣] همچنين فرمود: هيچ زني نيست كه جرعه‌اي آب به شوهرش بنوشاند مگر آنكه اين عمل او برايش بهتر از يك سال عبادت استكه روزهايش را روزه بگيرد و شب‌هايش را به عبادت سپري كند.[٧٤]

تشكر و سپاس‌گزاري: قدرداني از يكديگر، واكنش مثبت و اهداي انرژي مثبت رواني در برابر خدمات و زحمات يكديگر. و از نعمت‌هاي پروردگارت سخن بگوي.[٧٥] سفارش كرديم كه: مرا و پدر و مادرت را شكر گوي كه سرانجام تو نزد من است.[٧٦] امام علي(ع) فرمودند: كم‌سپاسي، بي‌رغبتي به نيكوكاري را در پي دارد.[٧٧] بهترين شما آن كسي است كه چون به او چيزي داده شود، سپاس‌گزاري كند و اگر به او چيزي داده نشود، راضي باشد.[٧٨] پيامبر فرمودند: هر زني به شوهرش بگويد من از تو هيچ خيري نديدم، ثواب كارش را از بين مي‌برد.[٧٩] مرد نيز بايد با گفتار نيكو از همسر خود قدرداني كند كه اين امر، افزون بر تشويق زن، صميميت بين آنها را افزايش مي‌دهد.[٨٠]

سلامت و توسعه اقتصاد: تلاش براي گشايش در زندگي، افزايش رفاه و نعمت از راه حلال. قناعت، دوري از بخل، حرص و اسراف. امام سجاد(ع) فرمود: خداوند از آن كس خشنودتر است كه خانواده خود را بيشتر در رفاه و نعمت قرار دهد.[٨١] امام صادق(ع) فرمودند: به آنچه خدا تو كرده، قانع باش تا زندگي‌ات باصفا باشد.[٨٢] قرآن در قالب كنايه مي‌فرمايد: نه دست خويش را از روي خست به گردن ببند و نه به سخاوت يكباره بگشاي كه در هر دو حالت، ملامت‌زده و حسرت‌خورده بنشيني.[٨٣] امام علي(ع) در تفسير آيه ٩٧ سوره نحل مي‌فرمايد: منظور از زندگي پاك همان زندگي همراه با قناعت است.[٨٤]

تربيت فرزند: آنچه والدين براي پرورش يك فرزند صالح بايد بدانند و عمل كنند. در روايات مربوط به حقوق فرزند، بوسيدن و نوازش فرزند بسيار سفارش شده است. پيامبر(ص) فرمود: هركس فرزندش را ببوسد، حسنه‌اي براي او نوشته مي‌شود، و هركس فرزندش را شاد كند خداوند او را روز قيامت شاد مي‌كند.[٨٥] همچنين ايشان در مورد مردي كه گفت: من هرگز طفلي را نبوسيده‌ام، فرمود: اين مردي است كه از نظر من اهل جهنم است.[٨٦]

اين آموزه‌ها طبق بينش اسلام جهان‌شمول هستند؛ يعني هرگاه خانواده سالمي وجود داشته باشد بايد اين آموزه‌ها خودبه‌خود رعايت شوند. بارها ديده شده است كه خانواده‌اي با وجود اينكه مذهبي نيستند، اما خانواده‌اي سالم بوده و كاركرد بسيار خوبي دارند. بررسي و تحقيق درباره اين خانواده، نشان مي‌دهد كه اين‌گونه خانواده‌ها به صورت ناخودآگاه به رعايت قوانين و اصولي مي‌پردازند كه طبق آموزه‌هاي اسلام است. همچنين گاهي ديده مي‌شود افرادي كه مذهبي‌اند، خانواده‌اي آشفته و ناسالم دارند. درواقع، اين‌گونه خانواده‌ها با وجود مذهبي بودن، از آموزه‌ها و اصول اسلامي در انجام زندگي خود، به‌خصوص زندگي خانوادگي بهره نمي‌برند.

حال سؤال اساسي اين است كه آيا بين خانواده سالم و ناسالم از نظر رعايت اين آموزه‌ها بدون در نظر گرفتن مذهبي بودن يا مذهبي نبودن، تفاوت وجود دارد يا خير؟ به عبارت ديگر، آيا به كار بردن اين آموزه‌ها توسط خانواده‌ها ـ چه مذهبي و چه غيرمذهبي ـ مي‌تواند در سلامت آن نقش داشته باشد؟

پژوهش‌هاي متعددي در مورد تأثير آموزه‌هاي اسلامي يا سبك زندگي اسلامي در بهبود روابط زوجين، سازگاري، رضايت از زندگي، سلامت روان، صميميت، تعهد و... صورت گرفته كه نتايج مهم و قابل ملاحظه‌اي از تأثير مثبت آموزه‌هاي اسلامي بر هريك از متغير‌هاي ذكر شده را نشان مي‌دهد. اما درباره ميزان به‌كارگيري آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور، در خانواده‌هاي سالم و آشفته، پژوهشي صورت نگرفته است. حال با توجه به اينكه اسلام مبين بخشي از فرهنگ خانواده‌هاي ايراني است و جايگاه قابل توجه و ويژه‌اي در زندگي آنان دارد، شناخت رهنمودها و آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور، گام مهمي در مسير بازنمايي نيازهاي بومي خانواده ايراني و افزايش سلامت آن است. پژوهش حاضر، به مقايسه ميزان به‌كارگيري آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور، در خانواده‌هاي سالم و ناسالم مي‌پردازد. بنابراين، فرضيه پژوهش چنين است: بين ميزان به‌كارگيري آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور در خانواده سالم و آشفته تفاوت وجود دارد.

جامعه آماري، نمونه و روش نمونه‌گيري

جامعه آماري اين پژوهش از دو نوع خانواده سالم و ناسالم شهر اصفهان تشكيل شده است: ١. خانواده‌هايي كه تاكنون به دادگاه خانواده مراجعه نكرده و قصد مراجعه هم نداشتند و از زندگي خود اظهار رضايت مي‌كردند، و همچنين خانواده‌اي كه تاكنون هيچ عضوي از آنها به زندان نرفته بود، خانواده سالم در نظر گرفته شدند. ٢. خانواده‌هايي كه در پنج سال اخير به دادگاه خانواده مراجعه كرده و نيز در پنج سال اخير، عضوي از آنها به‌سبب بزهكاري، مواد مخدر، جرايم اقتصادي و... در زندان به سر مي‌برد، خانواده آشفته در نظر گرفته شده است.

نمونه شامل: چهارصد خانواده (دويست خانواده سالم و دويست خانواده آشفته). روش نمونه‌گيري نيز از نوع در دسترس است.

روش اين پژوهش، توصيفي و از نوع علي ـ مقايسه‌اي است. براي تجزيه و تحليل داده‌ها در سطح آمار توصيفي از شاخص ميانگين استفاده شده است. در سطح آمار استنباطي نيز از آزمون t با استفاده از نرم‌افزارSPSS استفاده شده است.

ابزار پژوهش حاضر يك پرسش‌نامه محقق ساخته با عنوان «رفتار ديني در خانواده» است.

روايي محتوايي: پرسش‌نامه توسط پنج تن از متخصصان مشاوره و معارف اسلامي دانشكده روان‌شناسي دانشگاه اصفهان و يكي از استادان دانشگاه تهران اصلاح شده و روايي محتوايي آن نيز مورد تأييد قرار گرفته است. همچنين ضريب پايايي با استفاده از روش آلفاي كرنباخ براي كل آزمون در نمونه صد نفري ٧٨% به‌دست آمد. به منظور تعيين پايايي سؤال‌هاي آزمون از روش آلفاي كرنباخ استفاده شده است.

اين پرسش‌نامه، ٦٣ گويه داشته و هر گويه، يك مقياس پنج درجه‌اي، بله، تقريباً بله، نظري ندارم، تقريباً خير، خير است و به هر گزينه نمره‌اي بين ١ـ٥ تعلق مي‌گيرد. به گزينه بله نمره ٥ و به گزينه خير، نمره ١ داده شده است. بيشتر سؤال‌هاي پرسش‌نامه به صورت مستقيم نمره‌گذاري شده و سؤال‌هاي ٥، ٦، ٧، ٨، ١٠، ١٢، ١٣، ١٤، ١٦، ١٨، ١٩، ٢٠، ٢٣، ٢٤، ٣٣، ٣٤، ٣٥، ٣٦، ٣٨، ٣٩، ٤١، ٤٢، ٤٣، ٤٨، ٥٣ و ٥٦ به‌صورت معكوس نمره‌گذاري شده است.

براي دسترسي به خانواده‌هاي ناسالم به دادگاه خانواده شهر اصفهان مراجعه شد و بعد از توضيح كار و هدف خود، از يكي از اعضاي خانواده‌اي كه مراجعه كرده بودند، خواسته شد پرسش‌نامه (رفتار ديني در خانواده) را تكميل كنند. همچنين براي دسترسي به نوع دوم خانواده‌هاي ناسالم، يعني زندانيان نيز به مركز مراقبت پس از زندان شهر اصفهان مراجعه شد و از خود فرد زنداني (رها شده) يا يكي از افراد خانواده او خواسته شد تا پرسش‌نامه (رفتار ديني در خانواده) را تكميل كنند.

همچنين براي دسترسي به خانواده‌هاي سالم، با خانواده‌هايي كه هيچ‌گاه به دادگاه خانواده مراجعه نكرده يا قصد مراجعه نداشته و از زندگي خود ابراز رضايت مي‌كردند، مصاحبه شده و پس از توضيح كار و هدف، پرسش‌نامه (رفتار ديني در خانواده) براي تكميل شدن در اختيار آنها قرار داده شده است.

توصيف ريزمؤلفه‌هاي مربوط به پژوهش

جدول ميانگين و انحراف استاندارد ريزمؤلفه‌هاي پژوهش به تفكيك خانواده

ادامه جدول، ميانگين و انحراف استاندارد ريزمؤلفه‌هاي پژوهش به تفكيك خانواده

ادامه جدول، ميانگين و انحراف استاندارد ريزمؤلفه‌هاي پژوهش به تفكيك خانواده

نتايج اين جدول بيانگر اين است كه:

- ميانگين نمره‌هاي همه ريزمؤلفه‌هاي پژوهش در خانواده‌هاي سالم بيشتر از خانواده‌هاي آشفته است.

- از بين ريزمؤلفه‌هاي پرسش‌نامه در گروه خانواده سالم، به‌جز ريزمؤلفه‌هاي تربيت فرزند كه بيشترين تعداد سؤال را دارد، ريزمؤلفه الگو با نمره ٧٠/١٣ بيشترين ميانگين، و ريزمؤلفه تقدم آرامش بر آسايش با نمره ١٨/٦ كمترين ميانگين را دارد.

- از ريزمؤلفه‌هاي پژوهش در گروه خانواده آشفته، به‌جز ريزمؤلفه تربيت فرزند كه بيشترين تعداد سؤال را دارد، ريزمؤلفه الگو با نمره ١٩/٩ بيشترين ميانگين و ريزمؤلفه اختلاف و مديريت آن، با نمره ٨٧/٣ كمترين ميانگين را دارد.

- به‌طور كلي در بين همه ريزمؤلفه‌ها در بين دو گروه، خانواده سالم و خانواده آشفته، ريزمؤلفه تربيت فرزند، بالاترين ميانگين (٥٤/٤٤) و ريزمؤلفه اختلاف و مديريت آن، كمترين ميانگين (٨٧/٣) را دارد.

نتايج اين جدول نشان مي‌دهد كه t به دست آمده در همه ريزمؤلفه‌هاي پژوهش در سطح ( ١ ٠/٠> p ) معنادار است. بنابراين، فرضيه پژوهش مبني بر تفاوت خانواده سالم و خانواده آشفته پذيرفته مي‌شود؛ بدين معنا كه خانواده‌هاي سالم و آشفته در ميزان به‌كارگيري آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور (در همه ريزمؤلفه‌ها) با هم تفاوت دارند.

در پژوهش‌هاي مختلفي نشان داده شده است كه مي‌توان از آموزه‌ها و برنامه‌هاي مذهبي به بهترين شكل براي پيشگيري از بروز مشكلات زناشويي استفاده كرد. به نظر مي‌رسد يكي از دلايل پذيرش اين فرضيه اين است كه در اين برنامه‌ها و آموزه‌ها، يكي از اصولي كه به آن توجه شده، اصل توجه افراد به حقوق و مسئوليت‌هاي متقابل آنان در برابر هم و همچنين نقش ايمان به خدا در آرامش زندگي خانوادگي بوده است. آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور به‌خوبي مي‌تواند برنامه‌اي كامل براي انجام زندگي در تمامي ابعاد آن داشته باشد.[٨٧] آموزه‌هاي اسلامي به‌طور كامل دستورالعمل‌هايي عقيدتي و رفتاري براي خانواده از روابط بين زوجين تا تربيت فرزندان، رفتار با همسايگان و نيز رفتار با ديگر افراد جامعه دارد.

صرف نظر از اينكه خانواده‌اي مذهبي است يا خير، رعايت آموزه‌هايي كه در دين مبين اسلام بر آن تأكيد زيادي شده، مي‌تواند سبب سلامت و شادابي خانواده‌ها شود و كاركرد مناسب خانواده براي والدين، فرزندان و اجتماع را به ارمغان آورد. پس مي‌توان گفت طبق آيه ٨٥ سوره آل‌عمران آموزه‌هاي اسلام جهان‌شمول بوده و به همه زمان‌ها، مكان‌ها و شرايط تعلق داشته و بايد اين آموزه‌ها را به صورت اصول زندگي درآورده و از آنها بهره ببريم. اين آموزه‌ها براي تمامي ابعاد زندگي بشر، به‌خصوص خانواده، برنامه ارائه كرده و رهنمودهاي ارزشمندي دارد.

درمجموع مي‌توان گفت كه در حال حاضر بسياري از مكاتب درماني از آموزه‌هاي مذهبي و مداخله‌هاي مذهبي ـ معنوي استفاده مي‌كنند. آموزش‌ها و درمان‌هاي معنوي در سلامت افراد و خانواده‌ها مؤثر است و معنويت، بخش مهمي از زندگي انسان‌ها در فرهنگ ملل و قوميت‌هاي مختلف شمرده شده و تأثير به‌سزايي بر سلامت و بهزيستي افراد و خانواده‌ها دارد.[٨٨]

١. با توجه به تأثير آموزه‌هاي اسلامي در سالم بودن خانواده‌ها، مراكز مشاوره و راهنمايي و مراكز مشاوره قبل از ازدواج مي‌توانند از آموزش سبك زندگي اسلام‌محور براي راهنمايي جوانان و همسران و عموم مردم در زندگي زناشويي استفاده كنند.

٢. افزايش پژوهش و كار عملي متخصصان روي اين شيوه آموزشي، به‌منظور افزايش كاربرد اين شيوه در كاهش مشكلات زناشويي و بهبود روابط صميمانه زوجين در جامعه ايراني با توجه به عجين بودن فرهنگ خانواده‌هاي ايراني با مباحث و زمينه‌هاي اسلامي.

٣. آموزش آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور به خانواده‌هاي زندانيان و بررسي تأثير اين آموزه‌ها روي روابط و عملكرد آنها.

٤. آموزش آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور به خانواده‌ها و زوج‌هايي كه به دادگاه خانواده مراجعه مي‌كنند و بررسي تأثير اين آموزه‌ها روي روابط و تصميمات آنها.

٥. پيشنهاد مي‌شود تأثير آموزه‌هاي اسلامي خانواده‌محور به صورت اختصاصي‌تر و جزئي‌تر روي هريك از متغير‌هاي موجود در خانواده، بررسي شود.

پي‌نوشت‌ها:

[١]. احمد صافي، مديريت خانواده، ص ١٨

[٢]. عاطفه حيرت، «بررسي اثر بخشي زوج درماني اسلام محور بر سازگاري، سلامت روان و خوش بيني زوجين شهر اصفهان»، پايان نامه کارشناسي ارشد، دانشگاه اصفهان.

[٣]. احمد صافي، همان، ص ٢٢

[٤]. محمدرضا سالاري‌فر، درآمدي بر نظام خانواده در اسلام، ص ١٦.

[٥]. محمد محمدي ري شهري، تحکيم خانواده از نگاه قرآن و حديث، ص ١١

[٦]. نساء: ١٩.

[٧]. همان.

[٨]. آل‌عمران: ١٥٩.

[٩]. حجرات: ١٢.

[١٠]. بقره: ١٥٥.

[١١]. جيمزاو پروچسکا، نظريه هاي روان درماني، ترجمه يحيي سيدمحمدي، ص ٤٤٥.

[١٢]. فيليپ بارکر، خانواده درماني پايه، ترجمه دهقاني، ص ١٦١.

[١٣]. Olson, D.H., Goral, D.M, Circumplex model of marital and family systems. InF, Walsh (eds), Normal family processes (٣rd ed.), pp. ٥١٤-٥٤١. New York: the Guilford Press.

[١٤]. بيوارز و بيوارز به نقل از بهاري، ١٣٨٦، ص ٧٤

[١٥]. بهاري، ١٣٨٦، ص ٤٩.

[١٦]. محمد نيلي پور، مديريت خانواده، ج ١و ٢ص ٢٤

[١٧]. لقمان: ١٩.

[١٨]. محمد ابن يعقوب کليني، اصول کافي، ج ٢، ص ٦٤٣.

[١٩]. محمد ابن الحسن حر عاملي، وسايل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه، ج١٤، ص١٠.

[٢٠]. همان، ج٢٠، ص ٢٣.

[٢١]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٢، ص ١٠٧.

[٢٢]. علي آمدي، غررالحکم و دررالحکم، ص ٩١.

[٢٣]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٢، ص ١٠٧.

[٢٤]. علي آمدي، همان، ج ١٤، ص ٣٧.

[٢٥]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٥، ص ٤٠٦.

[٢٦]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج١٤ ، ص ١١٦.

[٢٧]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج٥ ، ص ٥٠٧.

[٢٨]. نساء: ٣٤.

[٢٩]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج ١٤، ص ١١٦.

[٣٠]. محمد باقر مجلسي، بحار الانوار، ج ١٠٣، ص ٣٨٩.

[٣١]. همان، ج ٧٤، ص ٥.

[٣٢]. عنکبوت/٨.

[٣٣]. احقاف: ١٥.

[٣٤]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ٨٦، ص ١٨٦.

[٣٥]. نساء: ٣٤.

[٣٦]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج ١٤، ص ١٥٤.

[٣٧]. نور: ٣١.

[٣٨]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٥، ص ٣٢٤.

[٣٩]. نور: ٣٠.

[٤٠]. علي آمدي، همان، ح ٢٧.

[٤١]. همان، ح ٢٦٥.

[٤٢]. همان، ح ٢٧.

[٤٣]. همان، ح ٣٩٣.

[٤٤]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ٤٦، ص ١٧٣.

[٤٥]. همان، ج ٧١، ص ٣٩٣.

[٤٦]. همان، ج ٤٦، ص ١١.

[٤٧]. غلامحسين خوانساري، نهج الفصاحه، ح ٦٢١.

[٤٨]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج٢٠، ص ٢٣.

[٤٩]. نور: ٦١.

[٥٠]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٢، ص ٦٤٤.

[٥١]. بقره: ١٨٧

[٥٢]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ٧٦، ص١٠٢.

[٥٣]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٥، ص ١٤٤.

[٥٤]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج ٨، ص ٣٣٧.

[٥٥]. عباس متقي، کنز العمال، ج ١٦، ص ٢٧٦.

[٥٦]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ٦٣، ص ٩٦٢.

[٥٧]. عباس متقي، همان، ج ٩، ص ٢٤٤.

[٥٨]. علي آمدي، همان، ح ١٧٧٨.

[٥٩]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ٧١، ص ١٦٥.

[٦٠]. علي آمدي، همان، ح ٦٧٦٦.

[٦١]. همان، ح ٢١٣١.

[٦٢]. محمد محمدي ري شهري، ميزان الحکمه همراه با ترجمه فارسي، ح ٧٨٨٤.

[٦٣]. همان، حديث ٤٣٥.

[٦٤]. همان، حديث ٢١٥.

[٦٥]. حجرات: ١٠.

[٦٦]. نساء: ١٢٨.

[٦٧]. علي آمدي، همان، ج ٤، ص ١٣٦.

[٦٨]. همان، ص ١٣٥.

[٦٩]. همان، ح ٨٠٨٤.

[٧٠]. محمد دشتي، ترجمه و شرح نهج البلاغه، حکمت٣٩٠.

[٧١]. عباس متقي، همان، ج ١٦، ص ٤٠٨.

[٧٢]. همان، ج ١، ص ٤٢٥.

[٧٣]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج ١٤، ص ١٢٣.

[٧٤]. همان، ج٢٠، ص ١٧٢.

[٧٥]. ضحي: ١١.

[٧٦]. لقمان: ١٤.

[٧٧]. علي آمدي، همان، ح ٦٧٤٦.

[٧٨]. محمد باقر مجلسي، همان، ج ١٨، ص ١١.

[٧٩]. همان، ج ١٨، ص ١١.

[٨٠]. محمد ابن الحسن حر عاملي، همان، ج ٢، ص ١٥.

[٨١]. محمد ابن يعقوب کليني، همان، ج ٤، ص ١١.

[٨٢]. علي آمدي، همان، ح ٩٠٧٧.

[٨٣]. اسراء: ٢٩.

[٨٤]. محمد دشتي، همان، حکمت ٢٢٩.

[٨٥]. محمد محمدي ري شهري، همان، ج١٠

[٨٦]. همان.

[٨٧]. جواد رضايي، «تاثير آموزش سبک زندگي اسلام محور با تاکيد بر نظام خانواده بر تعهد و صميميت زوجين اراک»، پايان نامه کارشناسي ارشد
.٨٨ همان

آمدي، علي، غررالحكم و دررالحكم، قم، دفتر تبليغات اسلامي، ١٣٦٦
ابن شعبه، حسن ابن علي، تحف العقول من آل رسول(ص)، قم، شريف الرضي، ١٤٢١ ق.
باركر، فليپ، خانواده درماني پايه، ترجمه دهقاني، تهران، رشد، ١٣٧٥
پروچسكا، جيمزاو، نظريه هاي روان درماني، ترجمه يحيي سيد محمدي، تهران، رشد، ١٣٨٥
حر عاملي، محمدابن الحسن، وسايل الشيعه الي تحصيل مسائل الشريعه، تهران، الاسلاميه/ محمدي، ١٤٠٣ ق
حيرت، عاطفه، بررسي اثر بخشي زوج درماني اسلام محور بر سازگاري، سلامت روان و خوش‌بيني زوجين شهر اصفهان. پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه اصفهان، ١٣٨٨
دشتي، محمد، ترجمه و شرح نهج البلاغه، قم، مشهور، ١٣٨٠
رضايي، جواد، «تاثير آموزش سبك زندگي اسلام محور با تاكيد بر نظام خانواده بر تعهد و صميميت زوجين اراك»، پايان نامه كارشناسي ارشد، دانشگاه اصفهان، ١٣٨٩
سالاري فر، محمد رضا، خانواده در نگرش اسلام و روانشناسي، قم، پژوهشگاه حوزه و دانشگاه، ١٣٨٥
____ ، محمد رضا، درآمدي بر نظام خانواده در اسلام، تهران، هاجر، ١٣٨٥
شرفي، محمد رضا، خانواده متعادل، تهران، انجمن اوليا و مربيان، ١٣٧٦
صافي، احمد، مديريت خانواده، تهران، انجمن اوليا و مربيان، ١٣٧٤
خوانساري، غلامحسين، نهج الفصاحه، قم، انصاريان، ١٣٨٥
طباطبايي، سيد محمد حسين، تفسير الميزان، قم، جامعه مدرسين، ١٣٧٤
كليني، محمد ابن يعقوب، اصول كافي، بيروت، دارالاضواء، ١٩٩٢
گلادينگ، ساموئل، خانواده درماني، ترجمه بهاري و همكاران، تهران، تزكيه، ١٣٨٢
متقي، عباس، كنز العمال، بيروت، موسسه الرساله،١٤٠٩ ق
مجلسي، محمد باقر، بحار الانوار، بيروت، دارالاضواء، ١٤١٣ ق
محمدي ري شهري، محمد، تحكيم خانواده از نگاه قرآن و حديث، قم، دارالحديث، ١٣٨٧
ــــ ، ميزان الحكمه همراه با ترجمه فارسي، قم، دارالحديث، ١٣٧٧
مصطفوي، سيد جواد، بهشت خانواده، مشهد، بارش، ١٣٨٧، ج ١
نيلي پور، محمد، مديريت خانواده، قم، سلسبيل، ١٣٨٥، ج ١و ٢

Olson, D.H., Goral, D.M., (٢٠٠٣), Circumplex model of marital and family systems. InF, Walsh (eds), Normal family processes (٣rd ed.), pp. ٥١٤-٥٤١. New York: the Guilford Press.