درباره مرآة العقول علامه مجلسی(ره)، چند مقاله نوشته شده است که بعضی از آن‌ها، فقط به خود کتاب و مباحث پیرامونی آن نظر داشته[٢٦١] و برخی دیگر، به روش علامه در نقد اسناد در مرآة العقول پرداخته‌اند؛ در واقع، هیچ‌یک به روش فقه‌ الحدیثی علامه اشاره نکرده‌اند، اما در این مقاله سعی بر این بوده که روش فقه‌ الحدیثی علامه بررسی شده و برای آن مراحل منظمی، سامان‌دهی شود که خواننده بتواند با آن‌ها آشنا شده و خود نیز با انجام و به کار بستن آن‌ها، به فهم صحیحی از احادیث دست پیدا کند.

مراحل فهم حدیث در این مقاله به دو مرحله کلی تقسیم شده که عبارت است از: الف) احراز صحت متن؛ ب) فهم متن؛ هر مرحله نیز، خود دارای مواردی است که با انجام آن‌ها می‌توان به فهم صحیحی از حدیث دست یافت. در این‌جا، ابتدا مراحلی را که علامه مجلسی(ره) برای فهم حدیث گذرانده است، به اختصار توضیح داده و بعد برای هر مورد، نمونه‌ای ذکر می‌شود.

الف) احراز صحت متن

برای احراز صحت متن و پی بردن به این‌که این متن، همان سخن معصوم است یا نه، چند مرحله را باید طی کرد. توجه به نسخه‌های گوناگون حدیث، بررسی تصحیفات و تحریفات و جداسازی کلام راوی، مراحلی است که برای احراز اصالت متن و صحت آن طی می‌شود. در ادامه، هر کدام از این موارد را توضیح داده و برای آن‌ها نمونه‌هایی از مرآة العقول ذکر می‌شود.

١. بهره‌گیری از نسخه‌های دیگر حدیث

هر حدیثی ممکن است در نسخه‌های گوناگونی، اعمّ از دست‌نوشته‌های خود مؤلف یا کاتبان دیگر و هم‌چنین کتاب‌های حدیثی دیگری که همان حدیث را نقل کرده‌اند، یافت شود که با کنار هم‌گذاشتن و مقایسه آن‌ها می‌توان به متن اصلی حدیث، دست یافت؛ از این رو، یکی از راه‌های احراز صحت متن، مراجعه به نسخه‌های گوناگون یک حدیث و کتب حدیثی دیگری است که همان روایت را نقل کرده است.

[٢٦١]. شناخت‌نامه کلینی و الکافی، «علامه مجلسی(ره) و مرآة العقول»، ج٤، ص٢٤٩.