نشریه روانشناسی و دین - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٢ - بررسي اثربخشي آموزش تحليل ارتباط محاورهاي (TA) مذهبمحور بر ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي

سال پنجم، شماره چهارم، زمستان ١٣٩١، ص ٢٣ ـ ٤٠

Ravanshenasi-va ـ Din, Vol.٥. No.٤, Winter ٢٠١٣

نجمه حميد* / مصطفي دهقاني**

چكيده

هدف از پژوهش حاضر، بررسي اثربخشي آموزش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور بر ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي بوده است. طرح اين پژوهش از نوع تجربي، پيش آزمون ـ پس آزمون و گروه كنترل با پيگيري بوده است. از ميان زوج هاي با مشكلات خانوادگي و تعارضات زناشويي مراجعه كننده به مركز مشاورة محقق، و با استفاده از نمونه گيري در دسترس، تعداد سي زوج انتخاب و به طور تصادفي به دو گروه آزمايش و كنترل تقسيم شدند. گروه آزمايش طي هشت جلسة ٤٥ دقيقه اي تحت آموزش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور قرار گرفتند؛ اما گروه كنترل هيچ مداخله اي دريافت نكردند. ابزار پژوهش عبارت بود از: ١. مقياس عشق و علاقه؛ ٢. پرسش نامة احترام به همسر؛ ٣. پرسش نامة رضايت زناشويي  اينريچ. داده هاي حاصل، با روش تحليل واريانس چند متغيري تجزيه و تحليل شدند. نتايج به دست آمده آشكار ساخت كه ميان گروه آزمايش و كنترل، از لحاظ ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي تفاوت معنا  داري وجود دارد (٠٠١/٠>P)؛ يعني ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي در گروه آزمايش، به گونه اي معنا دار، بالاتر از پيش آزمون و گروه كنترل بوده است.  اين نتايج، همچنان در دورة پيگيري به گونه اي معنا دار پايدار بوده است (٠٠١/٠>p).

كليدواژه ها: تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور، عشق و علاقه، احترام به همسر، رضايت زناشويي.

* دانشيار گروه روان‌شناسي باليني دانشگاه شهيد چمران اهواز                                                      [email protected]

** دانشجوي کارشناسي ارشد مشاوره خانواده دانشگاه شهيد چمران اهواز                            dehghani٠٠١@gmail.com

دريافت: ٧/٩/١٣٩١ ـ پذيرش: ٥/١١/١٣٩١

در ميان انسان ها نياز و تمايل فراواني به تعامل و برقراري ارتباط با ديگران وجود دارد. انسان به  اين دليل درگير ارتباط مي شود تا هويت يابد؛ با ديگران پيوند برقرار كند؛ و امكانات موجود را كشف و مشكلات خود را رفع كند (Wood, ٢٠٠٦). ارتباط مؤثر، موجب شكوفايي و بهبود كيفيت روابط بين افراد مي شود.  اين در حالي است كه ارتباطات غيرمؤثر مانع شكوفايي انسان مي شود و روابط را تخريب مي سازد. ارتباط، سراسر زندگي انسان را دربرگرفته است؛ انسان به كمك ارتباط زنده مي ماند؛ رشد و تكامل مي يابد و سعادت و خوشبختي وي تا حد زيادي به چگونگي ارتباط برقرار كردن او با ديگران بستگي دارد (سياوشي و نوابي نژاد، ١٣٨٤). ارتباطات يكي از قديمي ترين و بهترين برون دادهاي انسان است كه موجب تداوم زندگي و كمك گرفتن از ديگران در گذشته و اكنون است (Mohammadi, esmaeily, Nik, ٢٠١٠, p. ١٤٩٠-١٤٩٢).

ازدواج مهم ترين و اساسي ترين رابطة بشري توصيف شده است؛ زيرا ساختار اوليه براي بنا نهادن رابطة خانوادگي و تربيت كردن نسل آينده را فراهم مي سازد (Larson, & Holman, ١٩٩٤, p. ٢٢٨-٢٣٧). ارتباط بين زن و شوهر، به عنوان طولاني ترين نوع ارتباط، همواره كانون توجه بوده است.  اين ارتباط، فرايندي است كه طي آن زن و شوهر به صورت كلامي  و غيركلامي به تبادل احساسات و افكار مي پردازند (نوابي نژاد، ١٣٧٧، ص ٨١). ارتباط كارآمد ميان زن و شوهر، اساسي ترين جنبه براي عملكرد مطلوب در خانواده به شمار مي آيد (تركان و همكاران، ١٣٨٥). خانواده را به مؤسسه يا نهاد اجتماعي تعريف كرده اند كه از پيوند زناشويي زن و مرد شكل مي گيرد. از جمله مظاهر زندگي اجتماعي انسان، وجود تعامل سالم و سازنده ميان انسان ها و برقرار بودن عشق به هم نوع و ابراز صميميت و همدلي است (Edalati, & Redzuaun, ٢٠١٠, p. ١٣٢-١٣٧). عشق مهم ترين عامل در انتخاب زوج است؛ زيرا عشق صرف نظر از جنبه هاي رومانتيك و جنسي آن، شامل استعداد فرد براي پذيرش تعهد نسبت به ديگران مي باشد. گاهي  اين تعهد مستلزم از خودگذشتگي و فداكاري است.  اين نوع عشق كه باعث موفقيت در زندگي زناشويي است، هنگامي  مي تواند بروز كند كه شخص عميقاً قادر به محبت كردن، احترام گذاشتن، رسيدگي و قبول مسئوليت در برابر ديگران باشد (عبدالملكي، ١٣٨٧).

در منابع اسلام نيز بر لزوم محبت و توجه به همسر تأكيد شده است. خداوند سبحان در قرآن چنين مي فرمايد:

از نشانه هاي خدا  اين است كه از جنس خودتان براي شما همسراني آفريد تا در كنار آنان به سكون و آرامش درآييد و بين شما دوستي و مودت قرار داد. به درستي كه در  اين كار، نشانه اي است براي افرادي كه اهل تفكر و  انديشه اند (روم: ٢١).

دپاول مي گويد كه تعامل ارتباط صحيح در بين اعضاي خانواده، سبب  ايجاد همدلي، علاقه و صميميت، و درك احساسات يكديگر مي شود (DePaul, ٢٠٠٦, p. ٣٨٢-٦٨٠).

يافته هاي فيشر نشان داد كه بين عشق و رضايت زناشويي، رابطة مثبت معنا داري وجود دارد (Fisher, ٢٠٠٦, p. ٨٧-١١٥). يكي از جنبه هاي بسيار مهم يك نظام زناشويي، رضايتي است كه همسران در ازدواج تجربه مي كنند (Taniguchi, ٢٠٠٦, p. ٢٥٣-٢٥٦). عشق به همسر، زيربناي رضايت از زندگي را تشكيل مي دهد و رضايت زناشويي، حاصل رابطة زناشويي عاشقانة كنوني فرد است (Edalati, & Redzuaun, ٢٠١٠, p. ١٣٢-١٣٧). پژوهشگران، هنگام مطالعة رضايت زناشويي دريافتند كه رضايت زناشويي، در طي مراحل اولية زندگي (ازدواج) افزايش مي يابد و در طول ده تا بيست سال بعد، رو به كاهش مي رود (Huber, et al, ٢٠١٠, p. ٣٤٧-٤٥٦).

رضايت يك فرد از زندگي زناشويي، به منزلة رضايت وي از خانواده محسوب مي شود. همچنين رضايت از خانواده، به مفهوم رضايت از زندگي است و در نتيجه، تسهيل در امر رشد و تعالي و پيشرفت مادي و معنوي جامعه را در پي خواهد داشت (Ahmadi, et al, ٢٠١٠, p. ٦٨٢-٦٨٧). موريسن در پژوهش خود نشان داد كه ارتباط ميان فردي همراه با سطح توجه و علاقة بالا، با كيفيت روابط زناشويي ارتباط مثبت دارد (Morrison, ٢٠٠٠, p. ٢٥-٣٧). كرادوك دربارة مقوله هاي مؤثر بر رضايت زناشويي تحقيق كرده و به  اين نتيجه رسيده است كه زوج هايي كه سازگاري، هم بستگي، انعطاف پذيري و ارتباط غني تري داشته اند، از رضايت زناشويي بيشتري برخوردار بوده اند (Craddoc, ٢٠٠٧, p. ١١-١٦).

از عوامل مؤثر بر رضايت زناشويي، احترام به همسر است. بررسي اثرات رواني علاقه و احترام  بر زندگي، از جهات مختلف داراي اهميت است؛ از جمله  اينكه نظريه پردازان بزرگ همچون مزلو، راجرز، راتر، ماري، اريك فرام، و هورناي نياز به احترام و محبت را از مهم ترين نيازهاي رواني انسان برشمرده اند (شولتز، ٢٠٠٥، ص ٢٤٤ـ١٧٤). دپاول برخي از ويژگي هاي خانوادة داراي عملكرد مطلوب را  اين گونه عنوان مي كند: تعامل ارتباطي باز؛ كنترل و مهار فشارهاي روحي رواني به طور مؤثر؛ همدلي؛ رهبري؛ ابراز محبت و علاقه؛ احترام به همسر؛ و مسئوليت پذيري شخصي.

خانواده درمانگران، اغلب بيان مي كنند كه ارتباطات ضعيف در درون خانواده، موجب مشكلات خانوادگي شديد، شكست در حل مشكلات، فقدان عشق و صميميت، و جدا شدن زوجين مي شود (Peterson & Gfeen, ٢٠٠٩). شكست و ضعف در برقراري ارتباط، يكي از رايج ترين مشكلاتي است كه همسران ناراضي گزارش مي دهند. همچنين دشواري هاي ارتباطي، تنها علت اختلافات زناشويي نيست؛ اما مشخص كنندة روابط پريشان است و مشكلات را تشديد مي كند (عزيزي، ١٣٨٦).

يكي از مؤثرترين نظريه هاي روان شناختي كه به حل مشكلات روابط انساني مي پردازد، نظرية تحليل رفتار متقابل (تحليل ارتباط محاوره اي) برن است (Murakamia et al, ٢٠٠٦, p. ١٦٤-١٦٧). اين نظريه در زمينه هايي كه به درك افراد، روابط بين فردي و ارتباطات نياز باشد، به كار مي رود (Stewart & Joines, ٢٠٠٩, p. ٦٣). تحليل ارتباط محاوره اي، يك روان شناسي اجتماعي و نيز روشي براي بهبود بخشيدن به ارتباطات است و در حقيقت، يك نظرية جهاني ارتباط براي انواع گوناگون فرهنگ هاست (Chapman, ٢٠٠٧). نظرية تحليل ارتباط محاوره اي، يكي از نظرياتي است كه به روابط بين  فردي و واكنش هاي متقابل افراد با يكديگر بسيار توجه دارد و در زمينة مسائل بين فردي، راهكارهايي ارائه داده است.

در برنامة آموزش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور ـ كه هدف اصلي آن، آگاهي از حالات نفساني و  ايجاد ارتباط سالم و سازنده با خدا، خود و جامعه (محيط اطراف) است ـ مانند ديگر شيوه هاي مذهب محور، طي جلسات درمانگري به بيمار كمك مي شود تا اعتقادات معنوي و باورهاي ديني خود را تقويت كند و به نظم جهان هستي، وجود قدرت مطلق پروردگار و رحمت الهي توجه كرده، بر آن تمركز نمايد. تقويت «خود الهي گونه»، تجربة ديني و نيايش، موجب  ايجاد احساس ارتباط اجتماعي فرد با خدا مي شود.  اين ارتباط، از جهاتي شبيه به ارتباط با انسان هاست كه موجب خشنودي فرد در زندگي با مردم، و همچنين در زندگي زناشويي مي شود. از جمله مفاهيم مطرح در تحليل ارتباط محاوره اي، درك، همدلي، مسئوليت پذيري و رضايت است (Stewart & Joines, ٢٠٠٩, p:٦٣). در نتيجة آموزش تحليل ارتباط محاوره اي، افراد توانايي بالايي براي بهبود در روابط و تعاملات خود كسب مي كنند و در نتيجه، رضايت بيشتري از روابط زناشويي خويش خواهند داشت. كنگ در پژوهش خود به  اين نتيجه دست يافت كه الگوي ارتباط سازندة متقابل، يكي از حفاظت كننده ترين عوامل در برابر استرس، و زمينه ساز  ايجاد رضايت و پايداري زناشويي است (Kong, ٢٠٠٥, p. ٩٩١-٩٩٥).

كيم و ديگران در پژوهش خود نشان دادند كه عمل به باورهاي ديني، با هيجان ها و عواطف مثبت، مانند خوش خلقي، شادكامي، مهرباني، اعتماد به نفس، توجه و آرامش، رابطة مثبت دارد (Kim, & Others, ٢٠٠٤, p. ١٧). حميدي پور و همكاران (١٣٨٩) در پژوهشي، به بررسي تأثير زوج درماني گروهي مبتني بر بخشش بر رضايت زناشويي پرداختند. نتايج نشان داد كه گروه آزمايش در مقايسه با گروه كنترل، هم در رضايت زناشويي و هم در مهارت بخشش، در مرحلة پيگيري، پيشرفت معنا داري داشته است. نظري و همكاران (١٣٩٠) به بررسي مقايسة اثربخشي زوج درماني شناختي رفتاري غني شده و زوج درماني تلفيقي رفتاري در افزايش رضايت زناشويي پرداختند. نتايج نشان داد كه هر دو شيوه بر افزايش رضايت زناشويي مؤثر بوده اند. نتايج پژوهش روحاني و معنوي پور (١٣٨٧) كه به بررسي رابطة عمل به باورهاي ديني با شادكامي  و رضايت زناشويي پرداخته اند، نشان داد كه دين داري و شادكامي  با رضايت زناشويي، همبستگي مثبت معنا داري دارند. مولينز و همكاران در پژوهشي به بررسي رابطة عمل به باورهاي ديني با رضايت زناشويي و شادكامي  پرداختند. يافته ها حاكي از  اين بود كه دين داري به گونه اي معنادار با ميزان عشق و محبت و شادكامي همسران همبستگي دارد (Mullins, et al, ٢٠٠١, p. ٤٣-٦٧). جانسون و همكاران در مطالعة خود به  اين نتيجه دست يافتند كه دين موجب كاهش تعارضات زناشويي و بهبود سلامت روان زوجين مي شود (Johnson et al, ٢٠٠٥, p. ١٥-٢٧).

در پژوهشي، به مقايسة اثربخشي گروه درماني شناختي رفتاري همراه با توصيه هاي مذهبي و گروه درماني شناختي رفتاري كلاسيك بر كيفيت ارتباط زناشويي بانوان پرداخته شد. نتايج حاكي از آن بود كه اثربخشي گروه درماني شناختي رفتاري همراه با توصيه هاي مذهبي، در مقايسه با گروه درماني شناختي رفتاري كلاسيك، در افزايش كيفيت ارتباط زناشويي بانوان، به گونه اي معنادار مؤثر بوده است (زادهوش و همكاران ،١٣٩٠). بوهولست (٢٠٠٣، به نقل از شفيع آبادي، ١٣٨٩) تأثير گروه درماني TA را بر رضايت زناشويي بررسي كرد و به نتايج معنا داري دست يافت. در پژوهش هاي همامسي (٢٠٠٥)، كورت و دوران (٢٠٠٥) و برابري (٢٠٠٢) اثربخشي درمان TA بر رضايت زناشويي، معنادار بوده است.

همان گونه كه از مطالعات برمي آيد، خانواده نخستين و محكم ترين نهاد اجتماعي است كه طي ساليان سال پايدار مي ماند. يكي از دلايل بروز تعارضات زناشويي و مشكلات زوجين، عدم برخورداري زوج ها از مهارت هاي ارتباطي است. با توجه به پيشينة يادشده دربارة تأثير تحليل ارتباط محاوره اي بر زندگي زناشويي، و ازآنجا كه عدم ارتباط صحيح، در اغلب موارد موجبات طلاق و جدايي زوج ها را فراهم مي كند و با عنايت به نقش بنيادي مذهب و دين داري در زندگي زناشويي و رابطة زوجين،  بر آن شديم تا اثربخشي آموزش تحليل ارتباط محاوره اي را بر ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي مورد مطالعه قرار دهيم.

مجموعه اي غني، اما پيچيده از روابط بين پس زمينة خانوادگي و زندگي مذهبي و روحاني وجود دارد (Ellison, et al, ٢٠١٠, p. ٥٣٨–٥٥١). شركات، پس از انجام مطالعات خود به  اين نتيجه دست يافت كه اختلافات ديني بين اعضاي خانواده موجب بروز مشكلاتي براي ادامه زندگي زناشويي مي شود كه  اين مسئله خود به كاهش رضايت زناشويي و افزايش تعارضات و اختلافات زناشويي و نيز طلاق مي انجامد (Sherkat, ٢٠٠٤, p. ٤٧-٥٥).

پژوهش ها نشان مي دهند كه بين باورهاي ديني و رضايت زناشويي، رابطة مثبت معنا داري وجود دارد (Mullins, et al, ٢٠٠١, p. ٤٣-٦٧؛ نيكويي و سيف، ١٣٨٤). جريگان و ناك (نقل از: روحاني و معنوي پور، ١٣٨٨) در پژوهش خود به  اين نتيجه رسيدند كه دين بهترين عامل ثبات و پايداري در ازدواج و زندگي زناشويي است. در طول سال هاي اخير، پژوهش هاي مختلفي در زمينة رابطة مذهب و متغيرهاي زندگي زناشويي صورت گرفته است (روحاني و معنوي پور،١٣٨٨؛ Giblin, ١٩٩٤, p. ٤٨-٥٣؛Mullins, ٢٠٠١, p. ٤٣-٦٧ ). ماهوني و همكاران در پژوهش هاي خود به  اين نتيجه رسيدند كه عمل به باورهاي ديني موجب مشاركت كلامي، افزايش شادكامي، كاهش چشمگير پرخاشگري كلامي  و تعارض ها و اختلافات زناشويي شده و در نهايت، سبب فزوني رضايت زناشويي گرديده است (Mahoney, & Others, ٢٠٠٢, p. ١٧). ماهني و ديگران به بررسي نقش سازه هاي دوري و نزديكي مذهبي در كنش هاي زناشويي پرداختند (Mahoney, et al, ٢٠٠٣, p. ٣٢١-٣٣٨). نتايج حاكي از آن بود كه هم در زنان و هم در مردان، متغيرهاي سازه هاي نزديكي به مذهب، مستقيماً در انسجام ازدواج منعكس مي شود و با سازگاري كلي تر در ازدواج، منافع دريافتي، تعارضات زناشويي كمتر، همكاري و نزديكي كلامي  بيشتر، استفادة كمتر از پرخاشگري كلامي  و به بن بست نرسيدن در مواقع عدم توافق، همبستگي دارد.

پژوهش حاضر، يك طرح آزمايشي با پيش آزمون ـ پس آزمون و پيگيري با گروه كنترل بود. در  اين طرح، يك گروه آزمايش و يك گروه كنترل وجود دارد. پيش از اجراي آموزش تحليل ارتباط محاوره اي (TA) مذهب محور، آزمون هاي عشق و علاقه، احترام به همسر، و رضايت زناشويي، به عنوان پيش آزمون از هر دو گروه آزمايش و كنترل گرفته شد. سپس به گروه آزمايش، تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور آموزش داده شد؛ اما گروه كنترل هيچ مداخله اي دريافت نكردند. پس از اتمام دورة آموزش، از هر دو گروه پس آزمون به عمل آمد. آزمون پيگيري نيز پس از گذشت سه ماه از اجراي پس آزمون، روي هر دو گروه اجرا شد.

جامعه، نمونه و روش نمونه گيري: جامعة پژوهش حاضر، همة زوج هاي با مشكلات خانوادگي مراجعه كننده به مركز مشاورة محقق در سال٩٠-١٣٨٩ مي باشند. به منظور انتخاب نمونه از ميان اين زوج ها، با استفاده از نمونه گيري در دسترس و در نظر گرفتن متغيرهاي موردنظر پژوهش، مانند طول مدت ازدواج، وضعيت اجتماعي- اقتصادي، و اجراي پرسش نامة عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي، تعداد سي زوج انتخاب، و به طور تصادفي به دو گروه آزمايش و كنترل تقسيم شدند.

روند اجراي پژوهش: پس از مشخص شدن نمونة مورد بررسي بر اساس مراجعة زوج ها و انجام مصاحبه و اجراي پرسش نامه هاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي از همة زوج هاي انتخاب شده، براي گروه آزمايش و گروه كنترل، پيش آزمون عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي برگزار شد. سپس هريك از زوج هاي گروه آزمايش، با هم به مدت هشت جلسة ٤٥ دقيقه اي تحت آموزش تحليل ارتباط محاوره اي قرار گرفتند. بلافاصله بعد از پايان مداخله، از هر دو گروه آزمايش و كنترل، پس آزمون در متغيرهاي مورد مطالعه به عمل آمد و پس از گذشت سه ماه نيز آزمون پيگيري اجرا شد.

ابزار پژوهش: در اين پژوهش، از سه ابزار استفاده شد كه عبارت اند از:

الف) مقياس عشق و علاقه:  اين پرسش نامه توسط دانش و حيدريان (١٣٨٥) ساخته شده است كه عشق و علاقه به همسر را مي سنجد.  اين پرسش نامه، برگرفته از پرسش نامة معيار عشق ـ كه در دانشگاه نورس استرن بوستون تهيه شده ـ و آزمون ارزيابي ميزان علاقة همسر بارون و رابرت است. پرسش نامة يادشده داراي پانزده ماده است كه هر ماده بر روي يك طيف پنج درجه اي از نوع ليكرت نمره گذاري مي شود. پايين ترين نمرة آزمودني در هر پرسش ١، و بالاترين نمره در كل پرسش نامه، ٧٥ امتياز است. روايي  اين پرسش نامه توسط دكتر عصمت دانش، دكتر حيدرعلي هومن، دكتر  هادي بهرامي، دكتر غلامرضا نفيسي و دكتر حسين رضابخش مطالعه گرديد و مناسب تشخيص داده شد (دانش و حيدريان، ١٣٨٥). براي تعيين پايايي (اعتبار) پرسش نامه نيز از طرح آزمايشي پرسش نامه بر روي يك گروه شانزده نفري از زنان و مردان اجرا شد و آلفاي كرونباخ آن ٩٨/٠ به  دست آمد (همان). پايايي (اعتبار) اين پرسش نامه در پژوهش حاضر، با استفاده از روش آلفاي كرونباخ، ٩١/٠ به دست آمده است.

ب) پرسش نامة احترام به همسر: اين پرسش نامه توسط دانش و حيدريان (١٣٨٥) ساخته شده است كه احترام به همسر را مورد سنجش قرار مي دهد.  اين پرسش نامه بر پاية ارزش قائل شدن براي امور زير ساخته شده است: ١. صحبت ها؛ ٢. افكار؛ ٣. نيازهاي جسماني؛ ٤. نيازهاي رواني؛ ٥. حساسيت هاي رواني؛ ٦. غم ها و شادي ها؛ ٧. وسايل و اشياي مربوطه؛ ٨. محترمانه رفتار كردن با همسر؛ ٩. افكار و احساسات دروني، مبني بر احترام يا عدم احترام به همسر. اين پرسش نامه داراي ٤٧ ماده است كه هر ماده بر روي يك طيف پنج درجه اي از نوع ليكرت نمره گذاري مي شود. پايين ترين نمرة آزمودني در هر پرسش ١، و بالاترين نمره در كل پرسش نامه، ٢٣٥ امتياز است. براي تعيين پايايي (اعتبار)، طرح پيش آزمايشي پرسش نامه، بر روي يك گروه شانزده نفري، شامل هشت نفر زن و هشت نفر مرد، اجرا شد و آلفاي كرونباخ آن ٩٧/٠ به دست آمد. در  اين پژوهش، پايايي (اعتبار)  اين پرسش نامه در پژوهش حاضر، با استفاده از روش آلفاي كرونباخ، ٨٦/٠ محاسبه شده است.

ج) پرسش نامة رضايت زناشويي انريچ: اين پرسش نامه به مثابه يك ابزار معتبر، در پژوهش  هاي متنوعي براي سنجش رضايت زناشويي استفاده شده است. اولسون و اولسون (١٩٩٧) كه از اين پرسش  نامه براي بررسي رضايت زناشويي استفاده كردند، معتقدند  اين مقياس به تغييراتي كه در طول دورة حيات آدمي  رخ مي دهد، مربوط مي شود و در  اين خصوص، به تغييراتي كه در خانواده به وجود مي آيد نيز حساس است.  اين پرسش نامه داراي ١١٥ ماده مي باشد و از دوازده خرده مقياس تشكيل شده است. در  اين پژوهش، از فرم كوتاه  اين پرسش نامه كه شامل ٤٧ پرسش مي باشد و توسط سليمانيان (١٣٧٣) اعتباريابي شده است، استفاده گرديد، كه همان دوازده خرده مقياس را شامل مي شود. اين خرده مقياس ها عبارت اند از: ١. تحريف آرماني؛ ٢. رضايت زناشويي؛ ٣. مسائل شخصيتي؛ ٤. ارتباط؛ ٥. حل تعارض؛ ٦. مديريت مالي؛ ٧. اوقات فراغت؛ ٨. رابطة جنسي؛ ٩. فرزندان؛ ١٠. خانواده و دوستان؛ ١١. نقش هاي مساوات طلبي؛ ١٢. جهت گيري مذهبي. براي هريك از ماده هاي  اين پرسش نامه، پنج گزينه به صورت طيف ليكرت منظور شده است كه از ١ تا ٥ نمره گذاري مي شوند. پايايي  اين پرسش نامه در يك گروه يازده نفري با استفاده از ضريب آلفاي كرونباخ، ٩٥/٠ محاسبه شد كه نشان دهندة اعتبار بالاي  اين پرسش نامه است (سليمانيان، ١٣٧٣). همچنين در پژوهشي ديگر، پايايي  اين پرسش نامه به روش آلفاي كرونباخ، ٩٢/٠ محاسبه گرديد (عطاري و ديگران، ١٣٨٦). پايايي (اعتبار) اين پرسش نامه در پژوهش حاضر، با استفاده از روش آلفاي كرونباخ، ٩٥/٠ به دست آمد.

در پژوهش حاضر، براي آزمون فرضيه ها وتعيين معنا داري تفاوت بين نمره هاي گروه آزمايش و كنترل در متغيرهاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي، از روش تجزيه و تحليل كواريانس چند متغيري (MANCOVA) استفاده شد. جدول ١، ميانگين و انحراف معيار نمره هاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي آزمودني هاي دو گروه آزمايش و كنترل را در مراحل پيش آزمون، پس آزمون و پيگيري نشان مي دهد.

جدول ١. ميانگين و انحراف معيار نمره هاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي آزمودني هاي دو گروه آزمايش و كنترل، در مراحل پيش آزمون، پس آزمون و پيگيري

همان گونه كه در جدول ١ ديده مي شود، ميانگين و انحراف معيار نمرة عشق و علاقه در مرحلة پيش آزمون، براي گروه آزمايش به ترتيب ١٢/٢٥ و ٨١/٣ و براي گروه كنترل ٤٤/٢٦ و ٩٧/١ است. ميانگين و انحراف معيار نمرة عشق و علاقه در مرحلة پس آزمون، براي گروه آزمايش به ترتيب ٠٣/٦٩ و ٢٣/١ و براي گروه كنترل ٩٧/٢٥ و ٦٦/٢ است. در مرحلة پيگيري نيز ميانگين و انحراف معيار نمرة عشق و علاقه، براي گروه آزمايش به ترتيب ٨٧/٧٠ و ٤٥/٢، و براي گروه كنترل ١٢/٢٧ و ٠٦/٣ مي باشد؛ يعني نمرة عشق و علاقة گروه آزمايش در پس آزمون، نسبت به پيش آزمون و گروه كنترل افزايش يافته است و  اين افزايش، در مرحله پيگيري همچنان ادامه داشت.

همچنين ميانگين و انحراف معيار نمرة احترام به همسر در مرحلة پيش آزمون براي گروه آزمايش به ترتيب ٠٨/٩٨ و ١٤/٢ و براي گروه كنترل ١٣/٩٩ و ٦٦/١ است. ميانگين و انحراف معيار نمرة احترام به همسر در مرحلة پس آزمون، براي گروه آزمايش به ترتيب ١٦/١٩٢ و ٤٩/٣ و براي گروه كنترل ٠٢/١١١ و ١٢/٤ است. در مرحلة پيگيري نيز ميانگين و انحراف معيار نمرة احترام به همسر، براي گروه آزمايش به ترتيب ٢٥/١٩٩ و ٦٥/٤ و براي گروه كنترل ٢٣/١٠٧ و ٢٦/٢ مي باشد؛ يعني نمرة احترام به همسر گروه آزمايش در پس آزمون، نسبت به پيش آزمون و گروه كنترل افزايش يافته است و  اين افزايش، در مرحلة پيگيري همچنان ادامه داشت.

همچنين ميانگين و انحراف معيار نمرة رضايت زناشويي در مرحلة پيش آزمون، براي گروه آزمايش به ترتيب ٤٦/٤٩ و ٨٣/٢ و براي گروه كنترل ٢١/٥١ و ٣٥/٢ است. ميانگين و انحراف معيار نمرة رضايت زناشويي در مرحلة پس آزمون، براي گروه آزمايش به ترتيب ١٢/١٢٥ و ٢١/٢ و براي گروه كنترل ١٢/٥٩ و ٩٦/١ است. در مرحلة پيگيري نيز ميانگين و انحراف معيار نمرة رضايت زناشويي، براي گروه آزمايش به ترتيب ٤٧/١٢٦ و ٩٩/٢ و براي گروه كنترل ٢٣/٦٠ و ٤٥/٣ مي باشد؛ يعني نمرة رضايت زناشويي گروه آزمايش در پس آزمون، نسبت به پيش آزمون و گروه كنترل افزايش يافته است و  اين افزايش در مرحلة پيگيري همچنان ادامه داشت.

در  اين پژوهش، پيش از تحليل داده ها براي بررسي همگني واريانس متغيرها، از آزمون لوين استفاده شد. جدول ٢، آزمون همگني واريانس هاي لوين را در گروه هاي آزمايش و كنترل، بر اساس متغيرهاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي نشان مي دهد.

جدول ٢. آزمون همگني واريانس هاي لوين در گروه هاي آزمايش و كنترل، بر اساس متغيرهاي عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي در مرحلة پيش آزمون

همان گونه كه در جدول ٢ ديده مي شود، نتايج آزمون همگني واريانس هاي گروه هاي آزمايش و كنترل در رابطه با متغيرهاي وابسته نشان مي دهد كه نسبت پيش آزمون و پس آزمون متغيرهاي عشق و علاقه، رضايت زناشويي و احترام به همسر، معنا دار نيست. بنابراين واريانس هاي گروه آزمايش و كنترل، يك سان است.  اين يافته به پژوهشگر اجازه مي دهد تا فرض كند كه واريانس ها برابر هستند.

جدول ٣، نتايج حاصل از تجزيه و تحليل مانكوا را بر روي ميانگين نمره هاي پس آزمون عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه آزمايش و كنترل با كنترل پيش آزمون نشان مي دهد.

جدول ٣. نتايج حاصل از تجزيه و تحليل مانكوا بر روي ميانگين نمره هاي  پس آزمون عشق و علاقه، حترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه آزمايش و كنترل با كنترل پيش آزمون

مندرجات جدول ٣ نشان مي دهد كه بين گروه آزمايش و كنترل، از لحاظ متغيرهاي وابسته در سطح ٠٠١/٠>p تفاوت معنا داري وجود دارد. بر  اين اساس مي توان بيان داشت كه حداقل در يكي از متغيرهاي وابسته (عشق و علاقه، رضايت زناشويي و احترام به همسر)، بين دو گروه تفاوت معنا داري وجود دارد. جهت پي بردن به  اين تفاوت، سه تحليل كواريانس در متن مانكوا انجام گرفت كه نتايج آن در جدول ٣ وجود دارد.

جدول ٤، نتايج حاصل از تحليل كواريانس در متن مانكوا را بر روي ميانگين نمره هاي پس آزمون عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه هاي آزمايش و كنترل نشان مي دهد.

جدول ٤. نتايج حاصل از تحليل كواريانس در متن مانكوا بر روي ميانگين نمره هاي پس آزمون عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه هاي آزمايش و كنترل

با توجه به مندرجات جدول ٤ ديده مي شود كه تفاوت بين گروه هاي آزمايش و كنترل در پس آزمون، از لحاظ متغيرهاي عشق و علاقه، رضايت زناشويي و احترام به همسر در سطح ٠٠١/٠>p معنا دار است. بر  اين اساس مي توان بيان داشت كه روش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور (TA) باعث افزايش ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي گروه آزمايش در مقايسه با گروه كنترل شده است.

جدول ٥، نتايج حاصل از تحليل كواريانس در متن مانكوا را بر روي ميانگين نمره هاي پيگيري عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه هاي آزمايش و كنترل با كنترل پيش آزمون نشان مي دهد.

جدول ٥. نتايج حاصل از تحليل كواريانس در متن مانكوا بر روي ميانگين نمره هاي پيگيري عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشوييِ آزمودني هاي گروه هاي آزمايش و كنترل با كنترل پيش آزمون

چنان كه در جدول ٥ ديده مي شود، تفاوت بين گروه هاي آزمايش و كنترل در مرحلة پيگيري، از لحاظ متغيرهاي عشق و علاقه، رضايت زناشويي و احترام به همسر در سطح ٠٠١/٠>p معنا دار است. بر  اين اساس مي توان بيان داشت كه روش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور (TA) باعث افزايش ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي گروه آزمايش در مرحلة پيگيري سه ماهه شده است.

خانواده جوهره اي زنده و در حال تغيير است كه با استفاده از اعضاي خويش و در جريان ارتباط دائمي  تعاملي طرح دار با يكديگر، يك كل را سازمان دهي مي كند و در طول زمان و مكان گسترش مي يابد. خانواده شبكه اي از روابط درهم تنيده است كه از پيوند مرد و زن بنا شده است. پژوهش حاضر با هدف اثربخشي آموزش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور بر ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي انجام شد. يافته ها نشان داد كه تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور باعث افزايش ميزان عشق و علاقه، احترام به همسر و رضايت زناشويي در گروه آزمايش، در مقايسه با گروه كنترل شده و  اين نتايج در پيگيري حفظ گرديده است. يافته هاي  اين پژوهش با نتايج تحقيقات هماسي (٢٠٠٥)، كورد و دوارن (٢٠٠٥)، برابري (٢٠٠٢)، بوهولست (نقل از شفيع آبادي و ديگران، ١٣٨٩)، كنگ (٢٠٠٥) و كرادوك (٢٠٠٧) همسو مي باشد. در تبيين  اين نتيجه مي توان گفت كه بسياري از مشكلات زناشويي، حاصل عدم ارتباط صحيح كلامي  و غيركلامي  زوجين با يكديگر است. تجربيات باليني پژوهشگر نشان مي دهد كه معمولاً زوجين در ارتباط محاوره اي، اغلب تابع «من كودك» شخصيت خويش اند؛ به عبارتي ديگر، پيام هاي محاوره اي و ارتباطي به صورت تكانشي و هيجاني، و بدون در نظر گرفتن پيامد حاصل بر رفتار همسر، و عاري از تفكر و تنظيم هيجاني است؛ يا  اينكه تابع «من والد» شخصيت خويش اند كه پيام هاي  ايشان در  اين بعد، معمولاً انتقام جويانه، سلطه طلبانه و آمرانه است.

مسلماً چنين ارتباطاتي معيوب است و به كاهش عشق و علاقه، احترام به همسر و در نهايت، عدم رضايتمندي زناشويي مي انجامد. اگرچه استفاده از روش درماني تحليل ارتباط محاوره اي (TA) كلاسيك، بي تأثير نيست. اما اگر آميزه هاي فرهنگي و اعتقادات معنوي و مذهبي با  اين نوع درمان تلفيق شوند، اثرات بسيار سودمندي خواهد داشت. در روش TA كلاسيك، فقط به زوجين آموزش مي دهند كه تنظيم هيجاني داشته باشند و تلاش كنند ُبعدي از شخصيت را كه مبتني بر كنترل هيجان و در نظر گرفتن پيامد رفتار و استفاده از تفكر و منطق درست در ارتباطات محاوره اي است، به كار گيرند؛ اما در روش TA مدهب محور  اين شرايط را براي زوجين فراهم مي كنيم كه در هر زمينه خالق هستي را ناظر بر رفتار و اعمال خويش ببينند. در نتيجه، كلام و هيجان تنظيم خواهد شد و به كار بردن كلمات محترمانه و محبت آميز، و ارتباطات درست با زوج از بُعد «بالغ» و كنترل «والد» و «كودك»، تأثير مثبتي بر تداوم ازدواج، رضايت همسر و فرزندان خواهد گذاشت. با استفاده از تحليل محاوره اي مذهب محور زوجين پي مي برند كه تلاش آنها براي برقراري ارتباط محترمانه با يكديگر، با اجر معنوي و رضايت الهي همراه است. در نتيجه، انتظار بازتاب معنوي از سوي پروردگار، اثرات بيشتري بر تغيير رفتار آنها خواهد گذاشت.

بر اساس آموزه هاي رويكرد تحليل ارتباط محاوره اي، فرد به عنوان يك سيستم پويا، در حال ارتباط و تبادل اطلاعات با سيستم هاي ديگر مورد تأكيد مي باشد. از اين رو، آموزه هاي ارتباطي TA مذهب محور، براي بهبود تبادلات ميان افراد، از جمله زن و شوهر مناسب به نظر مي رسد. به بيان ديگر، همان گونه كه گريف بيان مي كند، ارتباط مؤثر و كارآمد ميان زن و شوهر، مهم ترين جنبة خانواده هاي داراي عملكرد مطلوب است؛ ولي ازآنجاكه ارتباط در دو سطح كلامي  و غيركلامي  روي مي دهد، يكي از دلايل اصلي اختلافات زناشويي، ناهماهنگي پيام هايي است كه به طور هم زمان توسط  اين دو سطح منتقل مي شوند. تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور با آموزش تحليل روابط، بخصوص انواع روابط مكمل، متقاطع و نهفتة مبتني بر دستورهاي الهي و اسلامي  موجود در قرآن و احاديث، زوج ها را با برقراري ارتباط مؤثر آشنا مي سازد؛ به عبارتي ديگر، زوجين را به مهارت هاي ارتباطي مناسبي مجهز مي سازد تا با تشخيص حالات من، به ويژه با توجه به سرنخ هاي كلامي  و غيركلامي،  بتوانند ارتباط مناسبي را با يكديگر برقرار كنند. به علاوه با استفاده از تكنيك هاي پس راندن «والد» طرف مقابل، بتوانند در موقعيت هاي احتمالي تعارض زا به خوبي و با نظارت «بالغِ» تقويت شدة خود، موقعيت را اداره كنند و شرايط را براي برقراري روابط سازنده فراهم سازند (پروچاسكا، ١٩٩٩، ص ٢٧٢-٢٦٦).

ارتباط خوب همسران، آنها را قادر مي سازد تا نيازها و علايق خود را با هم در ميان گذارند و از عهدة حل مشكلات و مسائل گريز ناپذير در خانواده برآيند. فقدان مهارت هاي ارتباطي لازم، امكان چنين عملكردي را از خانواده و زوجين سلب مي كند و روابط صميمانة آنها را به رابطه اي موازي و بدون صميميت بدل مي سازد. تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور با بهبود ارتباطات بين زوجين باعث مي شود كه همسران نيازهايشان را مطرح كنند يا در ارتباط با يكديگر به نيازهايشان پي ببرند؛ در صورت عدم وجود مهارت هاي ارتباطي مناسب، زوجين به راه حل مناسبي براي دستيابي به نيازهايشان نمي رسند.  اين امر موجب شكل گيري استرس، ناكامي، سرخوردگي، خشم و در نهايت، د ل زدگي و كاهش كيفيت زندگي مي شود.

نظرية تحليل ارتباط محاوره  اي مذهب محور از نظرياتي است كه به روابط بين فردي و واكنش متقابل افراد به يكديگر توجه دارد و در زمينة مسائل بين فردي، راهكارهايي ارائه داده است. از طريق  اين درمان مي توان ارتباطات همسران را بهبود بخشيد. در اصل، تحليل ارتباط محاوره اي، يك حد ميانه بين سنت تحليلي با تأكيد بر مكانيسم هاي رواني، سايق ها، روابط انتقالي و گرايش به تمركز بر حل و فصل عميق تعارضات بيمار، و رويكردهاي رفتاري و روابط مدار است كه وجه مشخص بسياري از سيستم هاي خانواده هاي امروزي مي باشد.

هنگامي كه زن و شوهر از سه حالت من آگاهي يافتند، مي توانند بين منابع متعدد افكارشان تمايز قائل شوند و انواع احساساتشان را تشخيص دهند. آنان در اين صورت مي دانند كه هر كدام از احساسات، انتظارات، تفكرات و رفتارهاي آنها، از كدام يك از حالات من آنها سرچشمه مي گيرد. با استفاده از  اين روش، زوج ها قادر مي شوند حالت من بالغ خويش را از خواست ها و تأثيرات مخرب و نامطلوب من والديني كه دستور دهنده، سرزنش كننده، تقليد گر و انتقادگر است، و من كودكي را كه احساساتي، وابسته، تكانشي، غيرمنطقي و غير مسئولانه و كودكانه است، آزاد كنند و از  اين طريق، تغييرات رفتاري مطلوب و واقع بينانه اي را در خويشتن به وجود آورند (Bern, ٢٠٠٧, p. ٥-٩٨).

در مجموع به نظر مي رسد كه آموزه هاي تحليل تبادلي مذهب محور، با افزايش توانمندي هاي زوج ها در مهارت هاي ارتباطي و  ايجاد نيات و انگيزه هاي مثبت نسبت به يكديگر، بهبود مهارت هاي حل مسئله و مهارت هاي هيجاني، اصلاح عملكردهاي شناختي و افزايش خودافشا سازي و صميميت، و در عين حال افزايش تفرد و تحقق خويشتن و نيز كمك براي رسيدن به استقلال و خودرهبري، مي تواند به بهبود كيفيت ازدواج و ارتقاي سطح رضايتمندي زناشويي زوجين بيانجامد (تركان و ديگران، ١٣٨٥). با توجه به نتايج پژوهش هاي پيشين و نتيجه اي كه از پژوهش حاضر به دست آمد، مي توان گفت كه آموزش تحليل ارتباط محاوره اي مذهب محور، در كاهش عوامل آسيب زا كه به سردي روابط بين زوجين يا اعضاي خانوادة  ايشان مي انجامد، مؤثر واقع مي  شود. و اگر  اين آموزش به صورت گروهي و شركت جستن اعضاي خانواده صورت پذيرد، بررسي زيرسيستم هاي خانواده و مرزهاي ارتباطي خانوادگي نيز امكان پذير مي گردد كه خود مي تواند در پيشگيري از بسياري از آسيب هاي احتمالي آتي مؤثر شود.

جلسة اول: معرفي اعضا به همديگر؛ تبيين مقررات و اهداف گروه از سوي رهبر؛ بيان اهميت رازداري در گروه؛ آشنا ساختن افراد با سه بُعد من (والد، بالغ و كودك) در شخصيت خود؛ و خودشناسي و تقويت بعد بالغ در افراد.

جلسة دوم:  ايفاي نقش «والد» در روابط بين فردي و آموزش به هريك از افراد در تقويت جنبه هاي معنوي و عقيدتي؛ اهميت گذشت، صبر و بردباري؛ وقوف بر سه بُعد «والد»، «بالغ» و «كودك»؛ تنظيم رفتار و درك مفهوم بخشندگي و گذشت؛ و انجام تكاليف خانگي.

جلسة سوم: تمرين ارتباط متقابل مبتني بر ارزش هاي اسلامي  با توجه به تجسم حضور پروردگار در هر لحظه و نظارت همه جانبه بر اعمال انسان و بازخورد پروردگار به انسان در قالب امدادهاي غيبي؛ حل مشكلات با عنايت به رحمت الهي؛ تقويت  اين جنبه در ارتباط محاوره اي كلامي  و غير كلامي  بين فردي؛ و انجام تكاليف خانگي در  اين خصوص.

جلسة چهارم: تبيين ضرورت تقويت «بالغ» به عنوان مسئول اجرايي شخصيت و به كارگيري آموزش و ارزش هاي الهي در  اين راستا؛ و ضرورت كنترل جنبه هاي تكانشي و منفي «والد» و «كودك»،

جلسة پنجم: مشاركت اعضا در تمركز بر تبادلات بين فردي مبتني بر مهر و محبت و عطوفت و رحمت الهي؛ بحث پيرامون لزوم تنظيم محاوره اي كلامي  و غيركلامي؛ نوازش هاي مطلوب و مناسب از خود و ديگران؛ تأكيد بر تفاوت ميان سرزنش و نوازش؛ و ثبت پيامد هاي آن در موقعيت واقعي زندگي به عنوان تكاليف خانگي.

جلسة ششم: آشنا ساختن اعضاي گروه با مراسم و مناسك مذهبي و نيايش؛ تقويت ارتباط حسنه با يكديگر و افراد خارج از گروه در مناسبات اجتماعي و بين فردي؛ لزوم اجتناب از پيام هاي كلامي  و غيركلامي  متقاطع و ناكارآمد، و توجه به تأثيرات منفي آنها در زندگي افراد و  ايجاد مشكل در حل مسائل در زمينه هاي مختلف زندگي؛ افزايش صميميت و عطوفت و مهرباني با يكديگر؛ و انجام تكاليف خانگي در  اين زمينه.

جلسة هفتم: لزوم تصميم گيري هاي  اين مكاني و  اين زماني توسط «بالغ»؛ آشنا كردن اعضا با وضعيت هاي زندگي و بررسي تجربياتي كه مبتني بر «والد» و «كودك» است درحالي كه «بالغ» ضعيف شده و  اين امر به شكست و اشكال در حل مسئله انجاميده است.

جلسة هشتم: توضيح مفهوم «بالغ وحدت يافتة الهي» و ضرورت دستيابي به آن؛ افزايش صميميت و مهرباني؛ نظارت بر رفتار؛ تقويت و كنترل خويشتن در تنظيم هيجان ها؛ كنترل دخالت و آلودگي «بالغ» به واسطة غلبة «والد» و «كودك»؛ كنترل آگاهانة حالات من توسط «بالغ» به عنوان مسئول اجرايي شخصيت؛ اهميت اجرا كردن نوازش ها و رفتار محبت آميز انساني؛ الهام از سيرة پيامبران و احاديث و قرآن در  اين زمينه و به منظور تقويت بيشتر «بالغ» و اجراي آن در زندگي خانوادگي؛ و انجام تكاليف خانگي و استمرار در اجرا در صورت نياز.

بخشايش، عليرضا و مهناز مرتضوي، «رابطة رضايت جنسي، سلامت عمومي و رضايت زناشويي در زوجين» (١٣٨٨)، روان شناسي كاربردي، ش ٤(١٢)، ص ٧٣- ٨٥.

پروچاسكا، جيمز او. و جان سي نوركراس (١٩٩٩)، نظريه هاي روان درماني، ترجمة يحيي سيد محمدي، تهران، رشد.

تركان، هاجر و ديگران، «بررسي اثربخشي گروه درماني به شيوه تحليل تبادلي بر رضايت زناشويي» (١٣٨٥)، خانواده پژوهي، ش ٢(٨)، ص ٣٨٣- ٤٠٣.

حميدي پور، رحيم و ديگران، «تأثير ذوج درماني گروهي مبتني بر بخشش بر رضايت زناشويي» (١٣٨٩)، مطالعات زنان، ش ٨(٤)، ص ٤٩-٧٢.

دانش، عصمت و مريم حيدريان، «رابطه علاقه و احترام متقابل با رضايت زناشويي همسران در شهرستان قم» (١٣٨٥)، تازه ها و پژوهش هاي مشاوره، ش ٥(١٨)، ص ٥٩- ٧٦.

روحاني، عباس و داود معنوي پور، «رابطه عمل به باورهاي ديني با شادكامي و رضايت زناشويي در دانشگاه آزاد اسلامي واحد مباركه» (١٣٨٨)، دانش و پژوهش در روان شناسي، ش ٣٥، ص ١٨٩- ٢٠٦.

زادهوش، سميه و ديگران، «مقايسه اثربخشي گروه درماني شناختي رفتاري همراه با توصيه هاي مذهبي و گروه درماني شناختي رفتاري كلاسيك بر كيفيت ارتباط زناشويي»، (١٣٨٩)، خانواده پژوهي، ش ٧(٢٥)، ص ٥- ٦٨.

سليمانيان، عباس (١٣٧٣)، بررسي تأثير تفكرات غيرمنطقي بر اساس رويكرد شناختي بر نارضايتي زناشويي، پايان نامه كارشناسي ارشد مشاوره، تهران، دانشگاه تربيت معلم.

سياوشي، حسين و شكوه نوابي نژاد، «رابطة بين الگوهاي ارتباط زناشويي و باورهاي غيرمنطقي دبيران دبيرستان هاي شهر ملاير» (١٣٨٤)، تازه ها و پژوهش هاي مشاوره، ش ٤(١)، ص ٩- ٣٤.

شفيع آبادي، عبدالله و ديگران، «مقايسة اثربخشي دو رويكرد تحليل ارتباط متقابل (TA) و راه حل مدار در تغيير سطح رضايت زناشويي زنان متاهل شاغل تهران» (١٣٨٩)، زن و جامعه، ش ١(٣)، ص ٢١- ٤٠.

شولتز، دوان پي و شولتز، سيدني آلن (٢٠٠٥)، نظريه هاي شخصيت، ترجمة يحيي سيد محمدي، تهران، ويرايش.

عبدالملكي، سعيد، «در مصائب شكست عشقي» (١٣٨٧)، بهداشت روان، ش ٢٦، ص٥٠- ٥٣.

عزيزي، پريسا (١٣٨٦)، بررسي اثربخشي درمان گروهي با رويكرد تحليل ارتباط محاوره اي برن بر كاهش تعارضات زناشويي زنان شهر تهران، پايان نامه كارشناسي ارشد، تهران، دانشگاه آزاد اسلامي واحد علوم تحقيقات.

عطاري، يوسفعلي و ديگران، «بررسي رابطه ويژگي هاي شخصيتي و عوامل فردي- خانوادگي با رضايت زناشويي در كاركنان اداره هاي دولتي شهر اهواز» (١٣٨٦)، علوم تربيتي و روان شناسي، ش ٣(١٣)، ص ٨١- ١٠٨.

نظري، وكيل و ديگران، «مقايسه زوج درماني غني شده و زوج درماني تلفيقي رفتاري در افزايش رضايت زناشويي» (١٣٩٠)، پژوهش هاي نوين روان شناختي، ش ٦(٢٢)، ص ١٤٩- ١٧٥.

نوابي نژاد، شكوه (١٣٧٧)، ويژگي ها و شرايط لازم دختر و پسر براي ازدواج، جوان و تشكيل خانواده، تهران، انجمن اولياء و مربيان.

نيكويي، مريم و سوسن سيف، «بررسي رابطه دينداري با رضايت زناشويي» (١٣٨٤)، تازه ها و پژوهش هاي مشاوره، ش ١٣(٤)، ص ٦١- ٧٩.

Ahmadi, K., et al, (٢٠١٠). Effect of family problem problem Soving on marital Satisfaction.journal of Applied Science, ١(٨),p: ٦٨٢-٦٨٧.

Bern, E. (٢٠٠٧). Transactional analysis. ١st ed, New York: Valentine Books Press; ١٩٩٨,p: ٥-٩٨.

Chapman, A. (٢٠٠٧). Eric Berne’s transactional analysis parent adult child model,theory and history article [On-line]. Available: http: //www. business balls. com/transact. Html

Craddoc, A. E. (٢٠٠٧). Relationship between attitudinal similarity couples satisfaction in married and de factor couples. Australian Journal of psychology, ٤٣, p. ١١-١٦.

DePaul, N. (٢٠٠٦). Healthy family functioning relationship advice & relationship tips.Council for Relationships, ٢)١٥), p. ٣٨٢-٦٨٠.

Edalati, A., & Redzuaun, M. (٢٠١٠).perception of Women towards Family values and Their Marital Satis Faction. Journal of American Science, ٦(٤), p. ١٣٢-١٣٧.

Ellison, C. G., et al. (٢٠١٠).The effects of parental marital discord and divorce on the religious and spiritual lives of young adults. Journal Social Science Research, ٤٠, p. ٥٣٨–٥٥١.

Fisher, H. E. (٢٠٠٦). The drive to love. In: Sternbery, R & Weis, K. (Eds). The new Psychology of love (p.٨٧-١١٥) New Haven: Yale university press.

Giblin, P. (١٩٩٤). Communication in marriage and family.Journal of family therapy, ٢(١), p. ٤٨-٥٣.

Huber, C. H., Navarro, R. L., Womble, M. W., & Mumme, f. l. (٢٠١٠). Family Resilience and midlife Marital satisfaction. The family journal: Counseling and Therapy for Couples and families,٣٣,p: ٣٤٧-٤٥٦

Johnson, d. m., , et al. (٢٠٠٥).Problem-Solving Skills and Affective expressions as predictors of change in marital satisfaction. Journal of consulting and clinical psychology, ٧٣(١), p. ١٥-٢٧.

Kim, Y. M. & Others. (٢٠٠٤). Spirituality and effect: A function of changes in religious affiliation. Journal of family psychology, ١٣(٣), p. ١٧

Kong, S. S. (٢٠٠٥). A marital-relationship enhancement program for couples:Randomized controlled trail. USA, Department of nursing, soonchunhyanguniversity, chonan city, [email protected]. ٣٥, p. ٩٩١-٩٩٥

Larson, J. H., & Holman, T. B. (١٩٩٤).Premarital predictors of marital quality and stability.Family Relations, ٤٣(٢), p. ٢٢٨-٢٣٧.

Mahoney, A. & Others. (٢٠٠٢). Marriage and the spiritual realm: the role of primal and distal religious constructs in marital functioning. Journal of family psychology, ١٣(٣), p. ١٧.

Mahoney, A., Pargament, K. I., Jewell, T., Swank, A. B., Scotte, E., Emery, E., & Rye, M. (٢٠٠٣). The role of proximal distal religious constructs in marital functioning. Journal of Family Psychology, ١٣(٣), p. ٣٢١-٣٣٨.

Mohammadi, M., esmaeily, M., & Nik, A. (٢٠١٠).The effectiveness of group consultation in the method of transactional analysis over the student’s communicative skills.Procedia Social and Behavioral, ٥, p. ١٤٩٠–١٤٩٢.

Morrison, D. R. (٢٠٠٠).Communication skill and marital satisfaction.Journal of marrage and the family, ٢٣(٣), p. ٢٥-٣٧.

Mullins, L. C., et al. (٢٠٠١). Marital adjustment and religiosity: A comparison of those under age ٦٥ with those age and order. Journal of social science research, ٢(١), p. ٤٣-٦٧.

Murakamia, M., et al, (٢٠٠٦).Transactional analysis and health promotion. Psychosomatic Medicine, ١٢٨٧, p. ١٦٤-١٦٧.

Olson, D. H., & Olson. A. K. (١٩٩٧). Enrich Canada, Inc. Jornal of family ministry, ١١(٤), p. ٢٨ -٥٣.

Peterson, R., & Gfeen, s. (٢٠٠٩). Families first keys to successful family functioning communication. http://www.ext.vt.edu/pubs/family/ ٠٩٢-٣٥٠. Html.

Sherkat, D. E. (٢٠٠٤). Religious intermarriage in the united states: Trends, patterns, and predictors. Journal of social science research, ١٨, p. ٤٧-٥٥.

Stewart, I., & Joines, V. (٢٠٠٩). Today: A new introduction to transactional analysis. ٣rd ed. North Carolina: Life space Publication. P; ٦٣.

Taniguchi, S. T., et al (٢٠٠٦).A study of marriedcouples' perceptions of marital satisfaction in outdoor recreation. Journal ofExperiential Education, ٢٨(٣), p; ٢٥٣-٢٥٦.

Wood, J. T. (٢٠٠٦). Interpersonal communication : everyday encounters. ٦^ed. Boston: wads worth publishing company.