جامع الشتات في أجوبة السؤالات - القمّي، الميرزا أبو القاسم - الصفحة ١٧ - جامع الشتات

مقايسه با كتابهاى ديگر كلاسيك فقهى از يك اسلوب خاص و حالت «مفردات» برخوردار است، لذا بدين نام موسوم گشته است.

٢: نظر به اين كه مرحوم ميرزا در اين كتاب گاهى به زبان فارسى و گاهى به زبان عربى به نگارش پرداخته است و نيز گاهى از موضوع و مسائل فقهى خارج شده و مستقيما وارد مسائل اصول شده است، بنا بر اين بهتر دانسته كه نام كتاب را جامع الشتات بگذارد.

با اين كه هر دو سخن بالا در مورد اين كتاب صحت دارد ليكن اين گونه خصوصيتها عامل تفرقه محتواى كتاب نگشته و نيست. بل حقيقت مسأله چيز ديگر است. نام اصلى اين كتاب «السؤال و الجواب» بوده و علت وجودى و ساختار و محتوايش نيز چنين بوده است. خود محقق قمى غير از اين، نام ديگرى براى كتاب انتخاب نكرده است زيرا مجموعهاى از علوم متعدد بود.

پس از وفات ميرزا، يكى از شاگردانش- كه نامش براى ما معلوم نيست- مجلدات يا دفترهاى سه گانه را (كه مكمل يكديگر بودهاند) تلفيق نموده و كتاب «الرد على الصوفيه» را نيز به آخر آن افزوده و نام اين مجموعه را جامع الشتات گذاشته است.

منشأ مجلدات سه گانۀ «السؤال و الجواب» پرسشهاى كتبى مردم بوده كه مشكلات شرعى روزمرۀشان را مىنوشتند (معمولا توسط روحانيان مناطق و شهرستانها تدوين مىگشته) و پاسخ كتبى از ميرزا مىخواستند. از سؤالها و جوابها نسخهاى در دفتر كار ميرزا نگهدارى مىشد پس از آن كه تعداد آنها در ابواب مختلف فقه به نصاب يك كتاب مىرسيد در اختيار نسخه برداران قرار مىگرفت و منتشر مىگشت. اين برنامه سه بار تكرار شده است. خود ميرزا در مواردى سؤال كننده را به كتاب «سؤال و جواب دوم» ارجاع مىدهد كه بيانگر تعداد سه دفتر بودن را مىرساند.

گويا در ابتدا كه مجموعه جامع الشتات تكوين مىيابد كتاب «اصول پنجگانه» نيز در اول آن گذاشته مىشود كه دست اندر كاران چاپ سنگى آن را از اول اين كتاب برداشتهاند.

امتيازات اين كتاب:

جامع الشتات رجحانهايى بر كتابهاى ديگر دارد. طورى كه از ديدگاههاى ديگر مرجوعيتهايى نيز دارد و هر كتابى اين چنين است. ولى رجحانها و امتيازات اين كتاب را مىتوان در رديفهاى زير آورد: