گراتر كه به نقل وتمركز بر أحاديث تكيه داشته و كارى إضافي به صورت اجتهاد متكى بر قرآن و سنت انجام نمى داده است. بندهايى كه از رسائل فقهى فقهاء دوره حضور مانند فضل بن شاذان و يونس بن عبد الرحمن در آثار دوره هاى بعد نقل شده است به خوبى نشان مى دهد كه كار تدوين و تجزيه فقه از حديث، بر خلاف نظريه متداول، از أواخر قرن دوم وأوائل سوم آغاز شده بوده است.
در كتابهاى علم رجال حديث شيعه (١١٨) و ساير مآخذ (١١٩) از بسيارى از فقهاء شيعه در قرون نخست و زمان حضور امامان ياد شده است. در فهرست ابن نديم نيز نام و فهرست آثار جمعى از آنان ديده مى شود (١٢٠). آراء وانظار برخى از ايشان و ديگر فقهاء شيعي اين عهد در متون فقهى ادوار بعد نقل گرديده و مورد اعتنا و توجه بوده است (١٢١).
٢ - نخستين قرن غيبت:
در دوره غيبت صغرى (٢٦٠ - ٣٢٩) تا أواخر قرن چهارم سه گرايش گونا گون فقهى در جامعه شيعي وجود داشته است:
(١) أهل الحديث - اين گرايش دنباله رو و استمرار گرايش سنت گراى دوره حضور بوده، و همت خود را بر جمع آورى أحاديث و ضبط وحفظ آن مصروف مى داشته است. هواداران اين مكتب عموما چنان كه پيش تر ديديم با اجتهاد به صورت يك عمل و كوشش فكرى بر أساس استنباط تعقلى ميانه اى نداشتند و حتى استدلالات عقلي كلامي را كه براي تقويت مذهب و در حمايت از نقطه نظرهاى شيعي به كار مى رفت محكوم مى نمودند (١٢٢). درست حالتي كه در ميان پيروان مكتب أهل الحديث سنى وجود داشت و أحمد بن حنبل - به عنوان مثال - حتى از آن قسم كلام كه در دفاع از اسلام به كار رود نيز نهى مى نمود (١٢٣).
فقهاء مكتب أهل الحديث از رهگذر پيروى از أحاديث به دو گروه تقسيم مى شده اند:

١١٨ - از باب نمونه كشى: ٢٣٨ و ٣٧٥ و ٥٥٦ (نيز ٤٨٤) فهرست شيخ: ٥٢ / رجال أبو داود: ٢٧٢.
١١٩ - به عنوان يك نمونه مفيد، رسالة في الرد على أصحاب العدد: ١٢٨: نيز ببينيد تأسيس الشيعة سيد حسن صدر: ٢٩٨ - ٣٠٢.
١٢٠ - فهرست ابن نديم: ٢٧٥ - ٢٧٩.
١٢١ - نمونه را ببينيد ديباچه معتبر محقق حلى كه مى گويد در آن كتاب آراء پنج تن از فقهاء آن دوره نقل شده است (ص ٧).
نيز هداية الطالبين صاحب مدارك: ٤ پ. نيز ديباچه ء مقابس الأنوار كاظمى كه از شش تن نام مى برد (ص ٢٣).
١٢٢ - اعتقادات صدوق: ٧٤. نيز ببينيد تصحيح الاعتقاد مفيد: ١٦٩ - ١٧١ / غيبت شيخ: ٣.
١٢٣ - ابن الجوزي، مناقب احمد: ٢٠٥ دانشمند حنبلي، ابن قدامه موفق الدين عبد الله بن أحمد جماعيلى مقدسي دمشقي (م ٦٢٠) رساله اى دارد در تحريم مطالعه كتابهاى كلامي (ابن العماد، شذرات الذهب ٥: ٩٠ - ٩١) كه به چاپ رسيده است.

(٣٧)