التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٦ ص
(٤)
٦ ص
(٥)
٦ ص
(٦)
٧ ص
(٧)
٨ ص
(٨)
١٠ ص
(٩)
١٢ ص
(١٠)
١٢ ص
(١١)
١٣ ص
(١٢)
١٣ ص
(١٣)
١٤ ص
(١٤)
١٤ ص
(١٥)
١٦ ص
(١٦)
١٩ ص
(١٧)
١٩ ص
(١٨)
٢٠ ص
(١٩)
٢٠ ص
(٢٠)
٢٠ ص
(٢١)
٢١ ص
(٢٢)
٢١ ص
(٢٣)
٢٥ ص
(٢٤)
٢٩ ص
(٢٥)
٣٣ ص
(٢٦)
٣٤ ص
(٢٧)
٣٤ ص
(٢٨)
٣٤ ص
(٢٩)
٣٦ ص
(٣٠)
٣٧ ص
(٣١)
٤٣ ص
(٣٢)
٤٨ ص
(٣٣)
٤٨ ص
(٣٤)
٤٩ ص
(٣٥)
٥٠ ص
(٣٦)
٥٠ ص
(٣٧)
٥٠ ص
(٣٨)
٥٨ ص
(٣٩)
٧٠ ص
(٤٠)
٧٠ ص
(٤١)
٧٠ ص
(٤٢)
٧٠ ص
(٤٣)
٧١ ص
(٤٤)
٧١ ص
(٤٥)
٧٣ ص
(٤٦)
٧٤ ص
(٤٧)
٧٤ ص
(٤٨)
٧٤ ص
(٤٩)
٧٤ ص
(٥٠)
٧٥ ص
(٥١)
٧٥ ص
(٥٢)
٧٧ ص
(٥٣)
٧٩ ص
(٥٤)
٧٩ ص
(٥٥)
٧٩ ص
(٥٦)
٧٩ ص
(٥٧)
٨١ ص
(٥٨)
٨١ ص
(٥٩)
٨٣ ص
(٦٠)
٨٥ ص
(٦١)
٨٥ ص
(٦٢)
٨٦ ص
(٦٣)
٨٦ ص
(٦٤)
٨٨ ص
(٦٥)
٩١ ص
(٦٦)
٩١ ص
(٦٧)
٩١ ص
(٦٨)
٩١ ص
(٦٩)
٩٣ ص
(٧٠)
٩٣ ص
(٧١)
٩٤ ص
(٧٢)
٩٥ ص
(٧٣)
٩٥ ص
(٧٤)
٩٦ ص
(٧٥)
٩٦ ص
(٧٦)
٩٧ ص
(٧٧)
٩٨ ص
(٧٨)
٩٨ ص
(٧٩)
١٠١ ص
(٨٠)
١٠٦ ص
(٨١)
١٠٦ ص
(٨٢)
١٠٦ ص
(٨٣)
١٠٧ ص
(٨٤)
١٠٨ ص
(٨٥)
١٠٩ ص
(٨٦)
١٠٩ ص
(٨٧)
١٠٩ ص
(٨٨)
١١٠ ص
(٨٩)
١١١ ص
(٩٠)
١١٢ ص
(٩١)
١١٤ ص
(٩٢)
١١٤ ص
(٩٣)
١١٤ ص
(٩٤)
١١٥ ص
(٩٥)
١١٥ ص
(٩٦)
١١٧ ص
(٩٧)
١١٩ ص
(٩٨)
١١٩ ص
(٩٩)
١٢٠ ص
(١٠٠)
١٢٠ ص
(١٠١)
١٢١ ص
(١٠٢)
١٢٤ ص
(١٠٣)
١٢٦ ص
(١٠٤)
١٢٦ ص
(١٠٥)
١٢٦ ص
(١٠٦)
١٢٦ ص
(١٠٧)
١٢٧ ص
(١٠٨)
١٢٩ ص
(١٠٩)
١٢٩ ص
(١١٠)
١٣٠ ص
(١١١)
١٣٠ ص
(١١٢)
١٣١ ص
(١١٣)
١٣٤ ص
(١١٤)
١٣٦ ص
(١١٥)
١٣٧ ص
(١١٦)
١٣٧ ص
(١١٧)
١٣٧ ص
(١١٨)
١٣٧ ص
(١١٩)
١٣٨ ص
(١٢٠)
١٤٠ ص
(١٢١)
١٤١ ص
(١٢٢)
١٤١ ص
(١٢٣)
١٤٢ ص
(١٢٤)
١٤٢ ص
(١٢٥)
١٤٢ ص
(١٢٦)
١٤٢ ص
(١٢٧)
١٤٣ ص
(١٢٨)
١٤٤ ص
(١٢٩)
١٤٦ ص
(١٣٠)
١٤٦ ص
(١٣١)
١٤٦ ص
(١٣٢)
١٤٦ ص
(١٣٣)
١٤٦ ص
(١٣٤)
١٤٧ ص
(١٣٥)
١٤٨ ص
(١٣٦)
١٤٨ ص
(١٣٧)
١٤٩ ص
(١٣٨)
١٤٩ ص
(١٣٩)
١٤٩ ص
(١٤٠)
١٥٠ ص
(١٤١)
١٥٠ ص
(١٤٢)
١٥٣ ص
(١٤٣)
١٥٥ ص
(١٤٤)
١٥٥ ص
(١٤٥)
١٥٥ ص
(١٤٦)
١٥٦ ص
(١٤٧)
١٥٦ ص
(١٤٨)
١٥٦ ص
(١٤٩)
١٥٨ ص
(١٥٠)
١٦١ ص
(١٥١)
١٦١ ص
(١٥٢)
١٦١ ص
(١٥٣)
١٦٢ ص
(١٥٤)
١٦٢ ص
(١٥٥)
١٦٣ ص
(١٥٦)
١٦٦ ص
(١٥٧)
١٦٧ ص
(١٥٨)
١٦٧ ص
(١٥٩)
١٦٧ ص
(١٦٠)
١٦٧ ص
(١٦١)
١٦٨ ص
(١٦٢)
١٦٨ ص
(١٦٣)
١٦٨ ص
(١٦٤)
١٦٩ ص
(١٦٥)
١٦٩ ص
(١٦٦)
١٧٠ ص
(١٦٧)
١٧١ ص
(١٦٨)
١٧٢ ص
(١٦٩)
١٧٢ ص
(١٧٠)
١٧٢ ص
(١٧١)
١٧٢ ص
(١٧٢)
١٧٣ ص
(١٧٣)
١٧٤ ص
(١٧٤)
١٧٥ ص
(١٧٥)
١٧٥ ص
(١٧٦)
١٧٦ ص
(١٧٧)
١٧٦ ص
(١٧٨)
١٧٧ ص
(١٧٩)
١٧٧ ص
(١٨٠)
١٧٩ ص
(١٨١)
١٨١ ص
(١٨٢)
١٨١ ص
(١٨٣)
١٨٢ ص
(١٨٤)
١٨٢ ص
(١٨٥)
١٨٣ ص
(١٨٦)
١٨٣ ص
(١٨٧)
١٨٤ ص
(١٨٨)
١٨٧ ص
(١٨٩)
١٨٩ ص
(١٩٠)
١٨٩ ص
(١٩١)
١٨٩ ص
(١٩٢)
١٨٩ ص
(١٩٣)
١٩٠ ص
(١٩٤)
١٩٠ ص
(١٩٥)
١٩٢ ص
(١٩٦)
١٩٢ ص
(١٩٧)
١٩٣ ص
(١٩٨)
١٩٣ ص
(١٩٩)
١٩٣ ص
(٢٠٠)
١٩٣ ص
(٢٠١)
١٩٣ ص
(٢٠٢)
١٩٥ ص
(٢٠٣)
١٩٧ ص
(٢٠٤)
١٩٧ ص
(٢٠٥)
١٩٨ ص
(٢٠٦)
١٩٨ ص
(٢٠٧)
١٩٨ ص
(٢٠٨)
١٩٨ ص
(٢٠٩)
٢٠١ ص
(٢١٠)
٢٠٣ ص
(٢١١)
٢٠٣ ص
(٢١٢)
٢٠٣ ص
(٢١٣)
٢٠٤ ص
(٢١٤)
٢٠٤ ص
(٢١٥)
٢٠٦ ص
(٢١٦)
٢٠٦ ص
(٢١٧)
٢٠٧ ص
(٢١٨)
٢٠٧ ص
(٢١٩)
٢٠٧ ص
(٢٢٠)
٢٠٨ ص
(٢٢١)
٢٠٩ ص
(٢٢٢)
٢١٠ ص
(٢٢٣)
٢١٤ ص
(٢٢٤)
٢١٧ ص
(٢٢٥)
٢١٧ ص
(٢٢٦)
٢١٨ ص
(٢٢٧)
٢١٨ ص
(٢٢٨)
٢١٨ ص
(٢٢٩)
٢١٨ ص
(٢٣٠)
٢٢٠ ص
(٢٣١)
٢٢١ ص
(٢٣٢)
٢٢١ ص
(٢٣٣)
٢٢٢ ص
(٢٣٤)
٢٢٢ ص
(٢٣٥)
٢٢٢ ص
(٢٣٦)
٢٢٢ ص
(٢٣٧)
٢٢٥ ص
(٢٣٨)
٢٢٦ ص
(٢٣٩)
٢٢٦ ص
(٢٤٠)
٢٢٧ ص
(٢٤١)
٢٢٧ ص
(٢٤٢)
٢٢٧ ص
(٢٤٣)
٢٢٨ ص
(٢٤٤)
٢٣٢ ص
(٢٤٥)
٢٣٥ ص
(٢٤٦)
٢٣٥ ص
(٢٤٧)
٢٣٥ ص
(٢٤٨)
٢٣٥ ص
(٢٤٩)
٢٣٦ ص
(٢٥٠)
٢٣٧ ص
(٢٥١)
٢٣٨ ص
(٢٥٢)
٢٣٨ ص
(٢٥٣)
٢٣٨ ص
(٢٥٤)
٢٣٨ ص
(٢٥٥)
٢٣٩ ص
(٢٥٦)
٢٣٩ ص
(٢٥٧)
٢٣٩ ص
(٢٥٨)
٢٤٤ ص
(٢٥٩)
٢٤٥ ص
(٢٦٠)
٢٤٥ ص
(٢٦١)
٢٤٦ ص
(٢٦٢)
٢٤٦ ص
(٢٦٣)
٢٤٦ ص
(٢٦٤)
٢٤٧ ص
(٢٦٥)
٢٤٧ ص
(٢٦٦)
٢٥٠ ص
(٢٦٧)
٢٥٢ ص
(٢٦٨)
٢٥٢ ص
(٢٦٩)
٢٥٣ ص
(٢٧٠)
٢٥٣ ص
(٢٧١)
٢٥٤ ص
(٢٧٢)
٢٥٤ ص
(٢٧٣)
٢٥٤ ص
(٢٧٤)
٢٥٨ ص
(٢٧٥)
٢٥٩ ص
(٢٧٦)
٢٦٠ ص
(٢٧٧)
٢٦٠ ص
(٢٧٨)
٢٦٠ ص
(٢٧٩)
٢٦١ ص
(٢٨٠)
٢٦١ ص
(٢٨١)
٢٦٥ ص
(٢٨٢)
٢٦٨ ص
(٢٨٣)
٢٦٩ ص
(٢٨٤)
٢٦٩ ص
(٢٨٥)
٢٧٠ ص
(٢٨٦)
٢٧٠ ص
(٢٨٧)
٢٧٠ ص
(٢٨٨)
٢٧٤ ص
(٢٨٩)
٢٧٥ ص
(٢٩٠)
٢٧٦ ص
(٢٩١)
٢٧٦ ص
(٢٩٢)
٢٧٦ ص
(٢٩٣)
٢٧٧ ص
(٢٩٤)
٢٨٣ ص
(٢٩٥)
٢٨٥ ص
(٢٩٦)
٢٨٥ ص
(٢٩٧)
٢٨٦ ص
(٢٩٨)
٢٨٦ ص
(٢٩٩)
٢٨٧ ص
(٣٠٠)
٢٨٨ ص
(٣٠١)
٢٨٨ ص
(٣٠٢)
٢٩٣ ص
(٣٠٣)
٢٩٤ ص
(٣٠٤)
٢٩٤ ص
(٣٠٥)
٢٩٥ ص
(٣٠٦)
٢٩٥ ص
(٣٠٧)
٢٩٦ ص
(٣٠٨)
٢٩٦ ص
(٣٠٩)
٢٩٦ ص
(٣١٠)
٢٩٦ ص
(٣١١)
٢٩٧ ص
(٣١٢)
٣٠٠ ص
(٣١٣)
٣٠٢ ص
(٣١٤)
٣٠٢ ص
(٣١٥)
٣٠٣ ص
(٣١٦)
٣٠٣ ص
(٣١٧)
٣٠٤ ص
(٣١٨)
٣٠٤ ص
(٣١٩)
٣١٠ ص
(٣٢٠)
٣١٢ ص
(٣٢١)
٣١٣ ص
(٣٢٢)
٣١٣ ص
(٣٢٣)
٣١٣ ص
(٣٢٤)
٣١٣ ص
(٣٢٥)
٣١٦ ص
(٣٢٦)
٣١٨ ص
(٣٢٧)
٣١٨ ص
(٣٢٨)
٣١٨ ص
(٣٢٩)
٣١٩ ص
(٣٣٠)
٣١٩ ص
(٣٣١)
٣١٩ ص
(٣٣٢)
٣٢١ ص
(٣٣٣)
٣٢٢ ص
(٣٣٤)
٣٢٣ ص
(٣٣٥)
٣٢٣ ص
(٣٣٦)
٣٢٤ ص
(٣٣٧)
٣٢٤ ص
(٣٣٨)
٣٢٤ ص
(٣٣٩)
٣٢٥ ص
(٣٤٠)
٣٢٥ ص
(٣٤١)
٣٢٧ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٨٢

وقال، وكثرة السؤال، وإضاعة المال» ورواه مسلم أيضا عن أبي هريرة بلفظ آخر.
قال كثير من العلماء: المراد بقوله: «وكثرة السؤال» التكثير من السؤال في المسائل الفقهية تنطّعا، وتكلفا فيما لم ينزل، والأغلوطات، وتشقيق المولدات، وقد كان السلف يكرهون ذلك ويرونه من التكلّف.
يفهم من ذلك أن السؤال لإيضاح المجمل الغامض من القرآن مباح، مثل السؤال عن البيان الشافي في تحريم الخمر بعد نزول آية البقرة. أما السؤال عما لا يفيد أو عن حكم مسألة لم تحرّم أو لم يكلف بها المسلمون، أو عما لا حاجة إلى السؤال فيه وكان في الإجابة عنه زيادة كلفة ومشقة، فهو حرام.
عَفَا اللَّهُ عَنْها وَاللَّهُ غَفُورٌ حَلِيمٌ أي عفا الله عما لم يذكره في كتابه فهو مما عفا الله عنه وسكت عليه، فاسكتوا أنتم عنها كما سكت عنها، والله غفور لمن أخطأ في السؤال وتاب، حليم لا يعاجلكم بالعقوبة على ما فرطتم أو قصّرتم فيه.
روى الدارقطني وغيره عن أبي ثعلبة الخشني جرثوم بن ناشر رضي الله تعالى عنه عن رسول الله صلّى الله عليه وآله وسلّم قال: «إن الله تعالى فرض فرائض فلا تضيعوها، وحدّ حدودا فلا تعتدوها، وحرّم أشياء فلا تنتهكوها، وسكت عن أشياء، رحمة لكم غير نسيان، فلا تبحثوا عنها» .
ثم بيّن الله تعالى حالة بعض الأقوام السابقين مثل قوم صالح الذين سألوا عن مسائل ثم أهملوا حكمها، فقال: قَدْ سَأَلَها قَوْمٌ مِنْ قَبْلِكُمْ.. أي قد سأل هذه المسائل المنهي عنها قوم من قبلكم، فأجيبوا عنها، ثم لم يؤمنوا بها، فأصبحوا بها كافرين، أي بسببها، والمعنى: أني بينت لهم، فلم ينتفعوا بها لأنهم لم يسألوا على وجه الاسترشاد، بل على وجه الاستهزاء والعناد.
روى البخاري ومسلم عن أبي هريرة: عبد الرحمن بن صخر رضي الله تعالى عنه قال: سمعت رسول الله صلّى الله عليه وسلّم يقول: «ما نهيتكم عنه فاجتنبوه، وما أمرتكم به فأتوا منه ما استطعتم، فإنما أهلك الذين من قبلكم كثرة مسائلهم، واختلافهم على أنبيائهم» .