التفسير المنير للزحيلي
(١)
٥ ص
(٢)
٥ ص
(٣)
٦ ص
(٤)
٧ ص
(٥)
٨ ص
(٦)
١١ ص
(٧)
١٤ ص
(٨)
١٤ ص
(٩)
١٥ ص
(١٠)
١٥ ص
(١١)
١٦ ص
(١٢)
١٧ ص
(١٣)
٢٠ ص
(١٤)
٢٢ ص
(١٥)
٢٢ ص
(١٦)
٢٢ ص
(١٧)
٢٢ ص
(١٨)
٢٣ ص
(١٩)
٢٣ ص
(٢٠)
٢٤ ص
(٢١)
٢٤ ص
(٢٢)
٢٦ ص
(٢٣)
٢٧ ص
(٢٤)
٢٩ ص
(٢٥)
٢٩ ص
(٢٦)
٢٩ ص
(٢٧)
٣٠ ص
(٢٨)
٣٠ ص
(٢٩)
٣٢ ص
(٣٠)
٣٣ ص
(٣١)
٣٣ ص
(٣٢)
٣٣ ص
(٣٣)
٣٤ ص
(٣٤)
٣٥ ص
(٣٥)
٣٥ ص
(٣٦)
٣٦ ص
(٣٧)
٣٩ ص
(٣٨)
٤٢ ص
(٣٩)
٤٢ ص
(٤٠)
٤٢ ص
(٤١)
٤٢ ص
(٤٢)
٤٣ ص
(٤٣)
٤٥ ص
(٤٤)
٤٥ ص
(٤٥)
٤٦ ص
(٤٦)
٤٦ ص
(٤٧)
٤٧ ص
(٤٨)
٤٨ ص
(٤٩)
٥١ ص
(٥٠)
٥٢ ص
(٥١)
٥٢ ص
(٥٢)
٥٣ ص
(٥٣)
٥٣ ص
(٥٤)
٥٤ ص
(٥٥)
٥٤ ص
(٥٦)
٥٦ ص
(٥٧)
٥٧ ص
(٥٨)
٥٧ ص
(٥٩)
٥٨ ص
(٦٠)
٥٨ ص
(٦١)
٥٨ ص
(٦٢)
٦٠ ص
(٦٣)
٦١ ص
(٦٤)
٦١ ص
(٦٥)
٦١ ص
(٦٦)
٦٢ ص
(٦٧)
٦٢ ص
(٦٨)
٦٤ ص
(٦٩)
٦٥ ص
(٧٠)
٦٦ ص
(٧١)
٦٦ ص
(٧٢)
٦٦ ص
(٧٣)
٦٨ ص
(٧٤)
٦٨ ص
(٧٥)
٦٩ ص
(٧٦)
٧٣ ص
(٧٧)
٧٦ ص
(٧٨)
٧٧ ص
(٧٩)
٧٧ ص
(٨٠)
٧٧ ص
(٨١)
٧٨ ص
(٨٢)
٧٩ ص
(٨٣)
٨٠ ص
(٨٤)
٨١ ص
(٨٥)
٨١ ص
(٨٦)
٨١ ص
(٨٧)
٨٢ ص
(٨٨)
٨٢ ص
(٨٩)
٨٥ ص
(٩٠)
٨٦ ص
(٩١)
٨٦ ص
(٩٢)
٨٧ ص
(٩٣)
٨٧ ص
(٩٤)
٨٧ ص
(٩٥)
٨٨ ص
(٩٦)
٩٠ ص
(٩٧)
٩١ ص
(٩٨)
٩١ ص
(٩٩)
٩٢ ص
(١٠٠)
٩٢ ص
(١٠١)
٩٢ ص
(١٠٢)
٩٥ ص
(١٠٣)
٩٦ ص
(١٠٤)
٩٧ ص
(١٠٥)
٩٧ ص
(١٠٦)
٩٨ ص
(١٠٧)
٩٨ ص
(١٠٨)
١٠١ ص
(١٠٩)
١٠٢ ص
(١١٠)
١٠٣ ص
(١١١)
١٠٣ ص
(١١٢)
١٠٣ ص
(١١٣)
١٠٤ ص
(١١٤)
١٠٥ ص
(١١٥)
١٠٨ ص
(١١٦)
١١٠ ص
(١١٧)
١١٠ ص
(١١٨)
١١٠ ص
(١١٩)
١١٠ ص
(١٢٠)
١١١ ص
(١٢١)
١١٢ ص
(١٢٢)
١١٣ ص
(١٢٣)
١١٣ ص
(١٢٤)
١١٣ ص
(١٢٥)
١١٤ ص
(١٢٦)
١١٤ ص
(١٢٧)
١١٥ ص
(١٢٨)
١١٥ ص
(١٢٩)
١١٦ ص
(١٣٠)
١١٦ ص
(١٣١)
١١٦ ص
(١٣٢)
١١٦ ص
(١٣٣)
١١٧ ص
(١٣٤)
١١٨ ص
(١٣٥)
١٢٠ ص
(١٣٦)
١٢٠ ص
(١٣٧)
١٢١ ص
(١٣٨)
١٢١ ص
(١٣٩)
١٢٣ ص
(١٤٠)
١٢٤ ص
(١٤١)
١٢٤ ص
(١٤٢)
١٢٤ ص
(١٤٣)
١٢٤ ص
(١٤٤)
١٢٦ ص
(١٤٥)
١٢٧ ص
(١٤٦)
١٢٧ ص
(١٤٧)
١٢٧ ص
(١٤٨)
١٢٨ ص
(١٤٩)
١٢٨ ص
(١٥٠)
١٢٩ ص
(١٥١)
١٣٠ ص
(١٥٢)
١٣٠ ص
(١٥٣)
١٣٠ ص
(١٥٤)
١٣١ ص
(١٥٥)
١٣١ ص
(١٥٦)
١٣٢ ص
(١٥٧)
١٣٢ ص
(١٥٨)
١٣٤ ص
(١٥٩)
١٣٥ ص
(١٦٠)
١٣٧ ص
(١٦١)
١٣٧ ص
(١٦٢)
١٣٧ ص
(١٦٣)
١٣٨ ص
(١٦٤)
١٣٨ ص
(١٦٥)
١٣٨ ص
(١٦٦)
١٤٠ ص
(١٦٧)
١٤١ ص
(١٦٨)
١٤١ ص
(١٦٩)
١٤٢ ص
(١٧٠)
١٤٣ ص
(١٧١)
١٤٤ ص
(١٧٢)
١٤٤ ص
(١٧٣)
١٥٢ ص
(١٧٤)
١٥٧ ص
(١٧٥)
١٥٧ ص
(١٧٦)
١٥٨ ص
(١٧٧)
١٥٨ ص
(١٧٨)
١٥٨ ص
(١٧٩)
١٥٩ ص
(١٨٠)
١٦٠ ص
(١٨١)
١٦١ ص
(١٨٢)
١٦٢ ص
(١٨٣)
١٦٢ ص
(١٨٤)
١٦٢ ص
(١٨٥)
١٦٣ ص
(١٨٦)
١٦٣ ص
(١٨٧)
١٦٤ ص
(١٨٨)
١٦٥ ص
(١٨٩)
١٦٥ ص
(١٩٠)
١٦٥ ص
(١٩١)
١٦٧ ص
(١٩٢)
١٦٨ ص
(١٩٣)
١٦٨ ص
(١٩٤)
١٦٨ ص
(١٩٥)
١٧٣ ص
(١٩٦)
١٧٥ ص
(١٩٧)
١٧٥ ص
(١٩٨)
١٧٦ ص
(١٩٩)
١٧٦ ص
(٢٠٠)
١٧٧ ص
(٢٠١)
١٧٧ ص
(٢٠٢)
١٨١ ص
(٢٠٣)
١٨٢ ص
(٢٠٤)
١٨٢ ص
(٢٠٥)
١٨٢ ص
(٢٠٦)
١٨٣ ص
(٢٠٧)
١٨٣ ص
(٢٠٨)
١٨٥ ص
(٢٠٩)
١٨٥ ص
(٢١٠)
١٨٥ ص
(٢١١)
١٨٦ ص
(٢١٢)
١٨٦ ص
(٢١٣)
١٨٧ ص
(٢١٤)
١٨٧ ص
(٢١٥)
١٨٨ ص
(٢١٦)
١٨٨ ص
(٢١٧)
١٨٩ ص
(٢١٨)
١٨٩ ص
(٢١٩)
١٩٢ ص
(٢٢٠)
١٩٥ ص
(٢٢١)
١٩٥ ص
(٢٢٢)
١٩٥ ص
(٢٢٣)
١٩٦ ص
(٢٢٤)
١٩٦ ص
(٢٢٥)
١٩٧ ص
(٢٢٦)
٢٠٠ ص
(٢٢٧)
٢٠٢ ص
(٢٢٨)
٢٠٣ ص
(٢٢٩)
٢٠٣ ص
(٢٣٠)
٢٠٣ ص
(٢٣١)
٢٠٤ ص
(٢٣٢)
٢٠٥ ص
(٢٣٣)
٢٠٥ ص
(٢٣٤)
٢٠٧ ص
(٢٣٥)
٢٠٩ ص
(٢٣٦)
٢٠٩ ص
(٢٣٧)
٢٠٩ ص
(٢٣٨)
٢١٠ ص
(٢٣٩)
٢١٠ ص
(٢٤٠)
٢١١ ص
(٢٤١)
٢١٣ ص
(٢٤٢)
٢١٥ ص
(٢٤٣)
٢١٥ ص
(٢٤٤)
٢١٥ ص
(٢٤٥)
٢١٦ ص
(٢٤٦)
٢١٦ ص
(٢٤٧)
٢١٧ ص
(٢٤٨)
٢١٩ ص
(٢٤٩)
٢١٩ ص
(٢٥٠)
٢١٩ ص
(٢٥١)
٢١٩ ص
(٢٥٢)
٢٢٠ ص
(٢٥٣)
٢٢٠ ص
(٢٥٤)
٢٢٠ ص
(٢٥٥)
٢٢٣ ص
(٢٥٦)
٢٢٥ ص
(٢٥٧)
٢٢٥ ص
(٢٥٨)
٢٢٥ ص
(٢٥٩)
٢٢٥ ص
(٢٦٠)
٢٢٦ ص
(٢٦١)
٢٢٧ ص
(٢٦٢)
٢٢٧ ص
(٢٦٣)
٢٢٧ ص
(٢٦٤)
٢٢٧ ص
(٢٦٥)
٢٢٨ ص
(٢٦٦)
٢٢٩ ص
(٢٦٧)
٢٣١ ص
(٢٦٨)
٢٣١ ص
(٢٦٩)
٢٣١ ص
(٢٧٠)
٢٣٢ ص
(٢٧١)
٢٣٢ ص
(٢٧٢)
٢٣٣ ص
(٢٧٣)
٢٣٤ ص
(٢٧٤)
٢٣٤ ص
(٢٧٥)
٢٣٨ ص
(٢٧٦)
٢٤٠ ص
(٢٧٧)
٢٤٣ ص
(٢٧٨)
٢٤٣ ص
(٢٧٩)
٢٤٣ ص
(٢٨٠)
٢٤٤ ص
(٢٨١)
٢٤٤ ص
(٢٨٢)
٢٤٥ ص
(٢٨٣)
٢٥٠ ص
(٢٨٤)
٢٥٥ ص
(٢٨٥)
٢٥٦ ص
(٢٨٦)
٢٥٧ ص
(٢٨٧)
٢٥٨ ص
(٢٨٨)
٢٦١ ص
(٢٨٩)
٢٦١ ص
(٢٩٠)
٢٦٢ ص
(٢٩١)
٢٦٢ ص
(٢٩٢)
٢٦٣ ص
(٢٩٣)
٢٦٥ ص
(٢٩٤)
٢٦٦ ص
(٢٩٥)
٢٦٧ ص
(٢٩٦)
٢٧٤ ص
(٢٩٧)
٢٧٧ ص
(٢٩٨)
٢٧٨ ص
(٢٩٩)
٢٨٠ ص
(٣٠٠)
٢٨٧ ص
(٣٠١)
٢٨٨ ص
(٣٠٢)
٢٨٨ ص
(٣٠٣)
٢٨٨ ص
(٣٠٤)
٢٨٩ ص
(٣٠٥)
٢٨٩ ص
(٣٠٦)
٢٩٠ ص
(٣٠٧)
٢٩٤ ص
 
٣ ص
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص

التفسير المنير للزحيلي - وهبة الزحيلي - الصفحة ٢٨١

عزيمة المؤمنين على خوض المعركة، والدفاع عن مدينتهم عاصمة الإسلام.
٢- إن السلطان يشاور أصحابه وخاصته في أمر القتال لأنه لما سمع رسول الله صلّى الله عليه وسلّم باجتماع الأحزاب وخروجهم إلى المدينة، شاور أصحابه، فأشار عليه سلمان الفارسي بحفر الخندق، فرضي رأيه، وقال المهاجرون يومئذ: سلمان منا، وقال الأنصار: سلمان منا،
فقال رسول الله صلّى الله عليه وسلّم: «سلمان منا آل البيت» .
وكان الخندق أول مشهد شهده سلمان مع رسول الله صلّى الله عليه وسلّم، وهو يومئذ حرّ، فقال: يا رسول الله، إنا كنا بفارس إذا حوصرنا خندقنا فعمل المسلمون في الخندق مجتهدين.
وفي هذا الخبر أيضا وجوب التحصن من العدوّ بما أمكن من الأسباب، وفيه أن حفر الخندق يكون مقسوما على الناس فمن فرغ منهم عاون من لم يفرغ، فالمسلمون يد على من سواهم.
أخرج البخاري ومسلم عن البراء بن عازب قال: لما كان يوم الأحزاب، وخندق رسول الله صلّى الله عليه وسلّم رأيته ينقل من تراب الخندق، حتى وارى عنّي الغبار جلد بطنه، وكان كثير الشعر، فسمعته يرتجز بكلمات ابن رواحة ويقول:
اللهمّ لولا أنت ما اهتدينا ... ولا تصدقنا ولا صلّينا

فأنزلن سكينة علينا ... وثبّت الأقدام إن لاقينا

٣- دلت أخبار السيرة السالفة الذكر ورواية النسائي عن البراء وغيره أن رسول الله صلّى الله عليه وسلّم ضرب صخرة أثناء حفر الخندق ضربات ثلاثا، أضاءت له الضربة الأولى مدائن كسرى وما حولها، وأنارت له الثانية مدائن قيصر وما حولها، وأبدت له الثالثة مدائن الحبشة وما حولها، ورأى سلمان بعينه ذلك، وتلك معجزة لرسول الله صلّى الله عليه وسلّم بشّر بها بفتح هذه البلاد،
وقال عند ذلك فيما رواه مالك: «دعوا الحبشة ما ودعوكم، واتركوا الترك ما تركوكم» .