شرح احوال علامه مجلسی - بلاغی، سيد عبدالحجت - الصفحة ٥٨

باب است اينكه نسبت مى دهد كتاب «ازاحة العلة في معرفة القبلة» را به فضل بن شاذان (كتاب العشرة ، چاپ كمپانى ، ص١٥٢) با اينكه در جاى ديگر ، به خلاف همين كلمه به شاذان بن جبرئيل قمى نسبت مى دهد (كتاب العشرة چاپ كمپانى ص١٥٣) و مثل همين اشتباه و تناقض به صاحب «وسائل» هم رخ داده و همين كتاب را در «وسائل» به فضل بن شاذان و در فهرست «وسائل» به شاذان بن جبرئيل نسبت داده و همچنين محدّث نورى در «مستدرك» طعن بر صاحب «وسائل» زده و غفلت از «فهرست» كرده است . پيش ما سه جزء از اجزاء «بحار» از نسخه مؤلف موجود است كه همان سه جزء كتاب الايمان والكفر ومكارم الاخلاق مى باشند . آنچه تدبّر در آنها بدست مى دهد و در غير آنها از نسخ اصلى «بحار» كه مشاهده نموده ايم، اين است كه حال اين كتاب در چگونگى تأليف و وضع و كتابت ، غير از وضعيت حال ساير تأليفات مى باشد . كسى كه در يكى از اين مجلّدات تأمّلى بكند ، خواهد ديد كه جزوات چندى است كه هم از حيث كاتب ، مختلف و هم از حيث خط و قلم ، مختلف مى باشند و بسا حجم و اندازه صفحات و گاهى مقدار و عدد اوراق جزوات هم مختلف و بعضى بزرگ و بعضى كوچك هستند و بسا در ميان يك جزء ، چند صفحه سفيد ، يا در صدر يا ذيل يك صفحه ، مقدارى سفيد ديده مى شود و با اين اختلاف فاحش از حيث خطّ و قلم ، غالبا خطّ مؤلف نيستند ؛ فقط غالب عناوين ابواب و آيات كه در صدر ابواب واردند و بيانات كه در ذيل اخبار ثبت شده اند ، به خطّ خود مؤلف اند. با اين همه ، بياناتى كه در جلد مكارم الاخلاق ذكر شده با خطّ غير است و نوعا از كتاب «مرآة العقول» [شرح كافى تأليف مؤلف] نقل شده . حتّى اينكه بعضى از الفاظ «مرآة العقول» كه بعد از نقل لازم و التغيير بود ، به همان حال باقى است (مثل اينكه لفظ مصنّف كه در «مرآة العقول» مراد صاحب «كافى» است به همان حال باقى مانده) و گاهى بيانات مختصره دو كلمه ، سه كلمه با خطّ غير مؤلف پيدا مى شود و گاهى بعضى از اغلاط هم به حال خود بى مقابله باقى مانده و از همين قبيل ، گاهى بعضى از روايات در غير باب خود ذكر شده و به همان حال باقى مانده مثل اينكه در جلد يازدهم ، طبع كمپانى ، صفحه ٩٧ ، باب هشتم ، احوال اصحاب ابى جعفر الباقر عليه السلام در حاشيه دارد : «كا محمّد بن يحيى و محمّد بن احمد الرواية» . روايتى است متعلّق به حال ابى جعفر محمّد جواد عليه السلام و