نهاية المرام في عـلم الكــلام
(١)
٥ ص
(٢)
٦ ص
(٣)
٨ ص
(٤)
٩ ص
(٥)
١٢ ص
(٦)
١٣ ص
(٧)
١٣ ص
(٨)
١٧ ص
(٩)
١٧ ص
(١٠)
١٧ ص
(١١)
١٧ ص
(١٢)
١٧ ص
(١٣)
٢١ ص
(١٤)
٢٢ ص
(١٥)
٢٦ ص
(١٦)
٢٦ ص
(١٧)
٢٧ ص
(١٨)
٣٠ ص
(١٩)
٣٥ ص
(٢٠)
٣٧ ص
(٢١)
٤٥ ص
(٢٢)
٥٠ ص
(٢٣)
٥٢ ص
(٢٤)
٥٢ ص
(٢٥)
٥٣ ص
(٢٦)
٦٦ ص
(٢٧)
٧٧ ص
(٢٨)
٧٩ ص
(٢٩)
٨٧ ص
(٣٠)
٨٧ ص
(٣١)
٨٩ ص
(٣٢)
٨٩ ص
(٣٣)
٩٠ ص
(٣٤)
٩٥ ص
(٣٥)
٩٩ ص
(٣٦)
١٠٩ ص
(٣٧)
١٠٩ ص
(٣٨)
١١٠ ص
(٣٩)
١١١ ص
(٤٠)
١١٢ ص
(٤١)
١٢٢ ص
(٤٢)
١٢٩ ص
(٤٣)
١٥٠ ص
(٤٤)
١٥٣ ص
(٤٥)
١٥٧ ص
(٤٦)
١٦١ ص
(٤٧)
١٦١ ص
(٤٨)
١٦١ ص
(٤٩)
١٦٦ ص
(٥٠)
١٦٨ ص
(٥١)
١٧١ ص
(٥٢)
١٧٤ ص
(٥٣)
١٧٧ ص
(٥٤)
١٨٣ ص
(٥٥)
١٨٥ ص
(٥٦)
١٨٥ ص
(٥٧)
١٨٦ ص
(٥٨)
١٨٨ ص
(٥٩)
١٨٩ ص
(٦٠)
١٩١ ص
(٦١)
١٩٢ ص
(٦٢)
١٩٤ ص
(٦٣)
١٩٧ ص
(٦٤)
٢٠١ ص
(٦٥)
٢٠٣ ص
(٦٦)
٢٠٧ ص
(٦٧)
٢١٧ ص
(٦٨)
٢١٧ ص
(٦٩)
٢١٧ ص
(٧٠)
٢١٧ ص
(٧١)
٢٢٠ ص
(٧٢)
٢٢١ ص
(٧٣)
٢٢٥ ص
(٧٤)
٢٢٥ ص
(٧٥)
٢٣٢ ص
(٧٦)
٢٣٨ ص
(٧٧)
٢٤١ ص
(٧٨)
٢٤١ ص
(٧٩)
٢٤٣ ص
(٨٠)
٢٥٠ ص
(٨١)
٢٥٣ ص
(٨٢)
٢٥٣ ص
(٨٣)
٢٥٣ ص
(٨٤)
٢٥٦ ص
(٨٥)
٢٥٧ ص
(٨٦)
٢٥٨ ص
(٨٧)
٢٥٨ ص
(٨٨)
٢٥٩ ص
(٨٩)
٢٦٠ ص
(٩٠)
٢٦٥ ص
(٩١)
٢٦٦ ص
(٩٢)
٢٦٦ ص
(٩٣)
٢٦٧ ص
(٩٤)
٢٧٢ ص
(٩٥)
٢٧٤ ص
(٩٦)
٢٧٦ ص
(٩٧)
٢٧٧ ص
(٩٨)
٢٧٨ ص
(٩٩)
٢٧٩ ص
(١٠٠)
٢٧٩ ص
(١٠١)
٢٨٣ ص
(١٠٢)
٢٨٥ ص
(١٠٣)
٢٩٢ ص
(١٠٤)
٢٩٥ ص
(١٠٥)
٢٩٩ ص
(١٠٦)
٣٠٥ ص
(١٠٧)
٣٠٨ ص
(١٠٨)
٣١٣ ص
(١٠٩)
٣١٧ ص
(١١٠)
٣١٧ ص
(١١١)
٣٢٠ ص
(١١٢)
٣٢٣ ص
(١١٣)
٣٢٦ ص
(١١٤)
٣٢٩ ص
(١١٥)
٣٣٧ ص
(١١٦)
٣٤٣ ص
(١١٧)
٣٤٨ ص
(١١٨)
٣٤٨ ص
(١١٩)
٣٥١ ص
(١٢٠)
٣٥١ ص
(١٢١)
٣٥٤ ص
(١٢٢)
٣٥٥ ص
(١٢٣)
٣٥٦ ص
(١٢٤)
٣٧١ ص
(١٢٥)
٣٧٨ ص
(١٢٦)
٣٨٣ ص
(١٢٧)
٤٠١ ص
(١٢٨)
٤٣٣ ص
(١٢٩)
٤٣٣ ص
(١٣٠)
٤٤٠ ص
(١٣١)
٤٤١ ص
(١٣٢)
٤٤٢ ص
(١٣٣)
٤٤٤ ص
(١٣٤)
٤٥٠ ص
(١٣٥)
٤٥٠ ص
(١٣٦)
٤٥١ ص
(١٣٧)
٤٥٢ ص
(١٣٨)
٤٥٦ ص
(١٣٩)
٤٦١ ص
(١٤٠)
٤٦١ ص
(١٤١)
٤٦١ ص
(١٤٢)
٤٦٦ ص
(١٤٣)
٤٦٩ ص
(١٤٤)
٤٦٩ ص
(١٤٥)
٤٧٥ ص
(١٤٦)
٤٧٥ ص
(١٤٧)
٤٧٩ ص
(١٤٨)
٤٨١ ص
(١٤٩)
٤٨٢ ص
(١٥٠)
٤٨٤ ص
(١٥١)
٤٨٦ ص
(١٥٢)
٤٨٩ ص
(١٥٣)
٤٨٩ ص
(١٥٤)
٤٩٤ ص
(١٥٥)
٤٩٦ ص
(١٥٦)
٤٩٨ ص
(١٥٧)
٤٩٩ ص
(١٥٨)
٤٩٩ ص
(١٥٩)
٥٠١ ص
(١٦٠)
٥٠٢ ص
(١٦١)
٥٠٥ ص
(١٦٢)
٥٠٥ ص
(١٦٣)
٥٠٦ ص
(١٦٤)
٥٠٦ ص
(١٦٥)
٥٠٨ ص
(١٦٦)
٥٠٩ ص
(١٦٧)
٥١١ ص
(١٦٨)
٥١٢ ص
(١٦٩)
٥١٦ ص
(١٧٠)
٥١٧ ص
(١٧١)
٥٢٢ ص
(١٧٢)
٥٢٢ ص
(١٧٣)
٥٢٥ ص
(١٧٤)
٥٢٥ ص
(١٧٥)
٥٢٥ ص
(١٧٦)
٥٢٦ ص
(١٧٧)
٥٢٩ ص
(١٧٨)
٥٣١ ص
(١٧٩)
٥٣١ ص
(١٨٠)
٥٣٢ ص
(١٨١)
٥٣٨ ص
(١٨٢)
٥٤٠ ص
(١٨٣)
٥٤١ ص
(١٨٤)
٥٤٣ ص
(١٨٥)
٥٤٣ ص
(١٨٦)
٥٤٤ ص
(١٨٧)
٥٤٨ ص
(١٨٨)
٥٥١ ص
(١٨٩)
٥٥٢ ص
(١٩٠)
٥٥٤ ص
(١٩١)
٥٦٠ ص
(١٩٢)
٥٦٠ ص
(١٩٣)
٥٦٠ ص
(١٩٤)
٥٦٢ ص
(١٩٥)
٥٦٣ ص
(١٩٦)
٥٦٤ ص
(١٩٧)
٥٦٩ ص
(١٩٨)
٥٧٠ ص
(١٩٩)
٥٧٢ ص
(٢٠٠)
٥٧٣ ص
(٢٠١)
٥٧٥ ص
(٢٠٢)
٥٧٥ ص
(٢٠٣)
٥٧٧ ص
(٢٠٤)
٥٧٩ ص
(٢٠٥)
٥٨٢ ص
(٢٠٦)
٥٨٥ ص
(٢٠٧)
٥٨٨ ص
(٢٠٨)
٥٨٨ ص
(٢٠٩)
٥٩١ ص
(٢١٠)
٥٩٢ ص
(٢١١)
٥٩٧ ص
(٢١٢)
٥٩٧ ص
(٢١٣)
٥٩٩ ص
(٢١٤)
٦٠٠ ص
(٢١٥)
٦٠٣ ص
(٢١٦)
٦٠٣ ص
(٢١٧)
٦٠٤ ص
(٢١٨)
٦٠٦ ص
(٢١٩)
٦٠٨ ص
(٢٢٠)
٦١٠ ص
(٢٢١)
٦١٢ ص
(٢٢٢)
٦١٣ ص
(٢٢٣)
٦١٦ ص
(٢٢٤)
٦١٨ ص
(٢٢٥)
٦٢٥ ص
(٢٢٦)
٦٢٧ ص
 
٤ ص
٥ ص
٦ ص
٧ ص
٨ ص
٩ ص
١٠ ص
١١ ص
١٢ ص
١٣ ص
١٤ ص
١٥ ص
١٦ ص
١٧ ص
١٨ ص
١٩ ص
٢٠ ص
٢١ ص
٢٢ ص
٢٣ ص
٢٤ ص
٢٥ ص
٢٦ ص
٢٧ ص
٢٨ ص
٢٩ ص
٣٠ ص
٣١ ص
٣٢ ص
٣٣ ص
٣٤ ص
٣٥ ص
٣٦ ص
٣٧ ص
٣٨ ص
٣٩ ص
٤٠ ص
٤١ ص
٤٢ ص
٤٣ ص
٤٤ ص
٤٥ ص
٤٦ ص
٤٧ ص
٤٨ ص
٤٩ ص
٥٠ ص
٥١ ص
٥٢ ص
٥٣ ص
٥٤ ص
٥٥ ص
٥٦ ص
٥٧ ص
٥٨ ص
٥٩ ص
٦٠ ص
٦١ ص
٦٢ ص
٦٣ ص
٦٤ ص
٦٥ ص
٦٦ ص
٦٧ ص
٦٨ ص
٦٩ ص
٧٠ ص
٧١ ص
٧٢ ص
٧٣ ص
٧٤ ص
٧٥ ص
٧٦ ص
٧٧ ص
٧٨ ص
٧٩ ص
٨٠ ص
٨١ ص
٨٢ ص
٨٣ ص
٨٤ ص
٨٥ ص
٨٦ ص
٨٧ ص
٨٨ ص
٨٩ ص
٩٠ ص
٩١ ص
٩٢ ص
٩٣ ص
٩٤ ص
٩٥ ص
٩٦ ص
٩٧ ص
٩٨ ص
٩٩ ص
١٠٠ ص
١٠١ ص
١٠٢ ص
١٠٣ ص
١٠٤ ص
١٠٥ ص
١٠٦ ص
١٠٧ ص
١٠٨ ص
١٠٩ ص
١١٠ ص
١١١ ص
١١٢ ص
١١٣ ص
١١٤ ص
١١٥ ص
١١٦ ص
١١٧ ص
١١٨ ص
١١٩ ص
١٢٠ ص
١٢١ ص
١٢٢ ص
١٢٣ ص
١٢٤ ص
١٢٥ ص
١٢٦ ص
١٢٧ ص
١٢٨ ص
١٢٩ ص
١٣٠ ص
١٣١ ص
١٣٢ ص
١٣٣ ص
١٣٤ ص
١٣٥ ص
١٣٦ ص
١٣٧ ص
١٣٨ ص
١٣٩ ص
١٤٠ ص
١٤١ ص
١٤٢ ص
١٤٣ ص
١٤٤ ص
١٤٥ ص
١٤٦ ص
١٤٧ ص
١٤٨ ص
١٤٩ ص
١٥٠ ص
١٥١ ص
١٥٢ ص
١٥٣ ص
١٥٤ ص
١٥٥ ص
١٥٦ ص
١٥٧ ص
١٥٨ ص
١٥٩ ص
١٦٠ ص
١٦١ ص
١٦٢ ص
١٦٣ ص
١٦٤ ص
١٦٥ ص
١٦٦ ص
١٦٧ ص
١٦٨ ص
١٦٩ ص
١٧٠ ص
١٧١ ص
١٧٢ ص
١٧٣ ص
١٧٤ ص
١٧٥ ص
١٧٦ ص
١٧٧ ص
١٧٨ ص
١٧٩ ص
١٨٠ ص
١٨١ ص
١٨٢ ص
١٨٣ ص
١٨٤ ص
١٨٥ ص
١٨٦ ص
١٨٧ ص
١٨٨ ص
١٨٩ ص
١٩٠ ص
١٩١ ص
١٩٢ ص
١٩٣ ص
١٩٤ ص
١٩٥ ص
١٩٦ ص
١٩٧ ص
١٩٨ ص
١٩٩ ص
٢٠٠ ص
٢٠١ ص
٢٠٢ ص
٢٠٣ ص
٢٠٤ ص
٢٠٥ ص
٢٠٦ ص
٢٠٧ ص
٢٠٨ ص
٢٠٩ ص
٢١٠ ص
٢١١ ص
٢١٢ ص
٢١٣ ص
٢١٤ ص
٢١٥ ص
٢١٦ ص
٢١٧ ص
٢١٨ ص
٢١٩ ص
٢٢٠ ص
٢٢١ ص
٢٢٢ ص
٢٢٣ ص
٢٢٤ ص
٢٢٥ ص
٢٢٦ ص
٢٢٧ ص
٢٢٨ ص
٢٢٩ ص
٢٣٠ ص
٢٣١ ص
٢٣٢ ص
٢٣٣ ص
٢٣٤ ص
٢٣٥ ص
٢٣٦ ص
٢٣٧ ص
٢٣٨ ص
٢٣٩ ص
٢٤٠ ص
٢٤١ ص
٢٤٢ ص
٢٤٣ ص
٢٤٤ ص
٢٤٥ ص
٢٤٦ ص
٢٤٧ ص
٢٤٨ ص
٢٤٩ ص
٢٥٠ ص
٢٥١ ص
٢٥٢ ص
٢٥٣ ص
٢٥٤ ص
٢٥٥ ص
٢٥٦ ص
٢٥٧ ص
٢٥٨ ص
٢٥٩ ص
٢٦٠ ص
٢٦١ ص
٢٦٢ ص
٢٦٣ ص
٢٦٤ ص
٢٦٥ ص
٢٦٦ ص
٢٦٧ ص
٢٦٨ ص
٢٦٩ ص
٢٧٠ ص
٢٧١ ص
٢٧٢ ص
٢٧٣ ص
٢٧٤ ص
٢٧٥ ص
٢٧٦ ص
٢٧٧ ص
٢٧٨ ص
٢٧٩ ص
٢٨٠ ص
٢٨١ ص
٢٨٢ ص
٢٨٣ ص
٢٨٤ ص
٢٨٥ ص
٢٨٦ ص
٢٨٧ ص
٢٨٨ ص
٢٨٩ ص
٢٩٠ ص
٢٩١ ص
٢٩٢ ص
٢٩٣ ص
٢٩٤ ص
٢٩٥ ص
٢٩٦ ص
٢٩٧ ص
٢٩٨ ص
٢٩٩ ص
٣٠٠ ص
٣٠١ ص
٣٠٢ ص
٣٠٣ ص
٣٠٤ ص
٣٠٥ ص
٣٠٦ ص
٣٠٧ ص
٣٠٨ ص
٣٠٩ ص
٣١٠ ص
٣١١ ص
٣١٢ ص
٣١٣ ص
٣١٤ ص
٣١٥ ص
٣١٦ ص
٣١٧ ص
٣١٨ ص
٣١٩ ص
٣٢٠ ص
٣٢١ ص
٣٢٢ ص
٣٢٣ ص
٣٢٤ ص
٣٢٥ ص
٣٢٦ ص
٣٢٧ ص
٣٢٨ ص
٣٢٩ ص
٣٣٠ ص
٣٣١ ص
٣٣٢ ص
٣٣٣ ص
٣٣٤ ص
٣٣٥ ص
٣٣٦ ص
٣٣٧ ص
٣٣٨ ص
٣٣٩ ص
٣٤٠ ص
٣٤١ ص
٣٤٢ ص
٣٤٣ ص
٣٤٤ ص
٣٤٥ ص
٣٤٦ ص
٣٤٧ ص
٣٤٨ ص
٣٤٩ ص
٣٥٠ ص
٣٥١ ص
٣٥٢ ص
٣٥٣ ص
٣٥٤ ص
٣٥٥ ص
٣٥٦ ص
٣٥٧ ص
٣٥٨ ص
٣٥٩ ص
٣٦٠ ص
٣٦١ ص
٣٦٢ ص
٣٦٣ ص
٣٦٤ ص
٣٦٥ ص
٣٦٦ ص
٣٦٧ ص
٣٦٨ ص
٣٦٩ ص
٣٧٠ ص
٣٧١ ص
٣٧٢ ص
٣٧٣ ص
٣٧٤ ص
٣٧٥ ص
٣٧٦ ص
٣٧٧ ص
٣٧٨ ص
٣٧٩ ص
٣٨٠ ص
٣٨١ ص
٣٨٢ ص
٣٨٣ ص
٣٨٤ ص
٣٨٥ ص
٣٨٦ ص
٣٨٧ ص
٣٨٨ ص
٣٨٩ ص
٣٩٠ ص
٣٩١ ص
٣٩٢ ص
٣٩٣ ص
٣٩٤ ص
٣٩٥ ص
٣٩٦ ص
٣٩٧ ص
٣٩٨ ص
٣٩٩ ص
٤٠٠ ص
٤٠١ ص
٤٠٢ ص
٤٠٣ ص
٤٠٤ ص
٤٠٥ ص
٤٠٦ ص
٤٠٧ ص
٤٠٨ ص
٤٠٩ ص
٤١٠ ص
٤١١ ص
٤١٢ ص
٤١٣ ص
٤١٤ ص
٤١٥ ص
٤١٦ ص
٤١٧ ص
٤١٨ ص
٤١٩ ص
٤٢٠ ص
٤٢١ ص
٤٢٢ ص
٤٢٣ ص
٤٢٤ ص
٤٢٥ ص
٤٢٦ ص
٤٢٧ ص
٤٢٨ ص
٤٢٩ ص
٤٣٠ ص
٤٣١ ص
٤٣٢ ص
٤٣٣ ص
٤٣٤ ص
٤٣٥ ص
٤٣٦ ص
٤٣٧ ص
٤٣٨ ص
٤٣٩ ص
٤٤٠ ص
٤٤١ ص
٤٤٢ ص
٤٤٣ ص
٤٤٤ ص
٤٤٥ ص
٤٤٦ ص
٤٤٧ ص
٤٤٨ ص
٤٤٩ ص
٤٥٠ ص
٤٥١ ص
٤٥٢ ص
٤٥٣ ص
٤٥٤ ص
٤٥٥ ص
٤٥٦ ص
٤٥٧ ص
٤٥٨ ص
٤٥٩ ص
٤٦٠ ص
٤٦١ ص
٤٦٢ ص
٤٦٣ ص
٤٦٤ ص
٤٦٥ ص
٤٦٦ ص
٤٦٧ ص
٤٦٨ ص
٤٦٩ ص
٤٧٠ ص
٤٧١ ص
٤٧٢ ص
٤٧٣ ص
٤٧٤ ص
٤٧٥ ص
٤٧٦ ص
٤٧٧ ص
٤٧٨ ص
٤٧٩ ص
٤٨٠ ص
٤٨١ ص
٤٨٢ ص
٤٨٣ ص
٤٨٤ ص
٤٨٥ ص
٤٨٦ ص
٤٨٧ ص
٤٨٨ ص
٤٨٩ ص
٤٩٠ ص
٤٩١ ص
٤٩٢ ص
٤٩٣ ص
٤٩٤ ص
٤٩٥ ص
٤٩٦ ص
٤٩٧ ص
٤٩٨ ص
٤٩٩ ص
٥٠٠ ص
٥٠١ ص
٥٠٢ ص
٥٠٣ ص
٥٠٤ ص
٥٠٥ ص
٥٠٦ ص
٥٠٧ ص
٥٠٨ ص
٥٠٩ ص
٥١٠ ص
٥١١ ص
٥١٢ ص
٥١٣ ص
٥١٤ ص
٥١٥ ص
٥١٦ ص
٥١٧ ص
٥١٨ ص
٥١٩ ص
٥٢٠ ص
٥٢١ ص
٥٢٢ ص
٥٢٣ ص
٥٢٤ ص
٥٢٥ ص
٥٢٦ ص
٥٢٧ ص
٥٢٨ ص
٥٢٩ ص
٥٣٠ ص
٥٣١ ص
٥٣٢ ص
٥٣٣ ص
٥٣٤ ص
٥٣٥ ص
٥٣٦ ص
٥٣٧ ص
٥٣٨ ص
٥٣٩ ص
٥٤٠ ص
٥٤١ ص
٥٤٢ ص
٥٤٣ ص
٥٤٤ ص
٥٤٥ ص
٥٤٦ ص
٥٤٧ ص
٥٤٨ ص
٥٤٩ ص
٥٥٠ ص
٥٥١ ص
٥٥٢ ص
٥٥٣ ص
٥٥٤ ص
٥٥٥ ص
٥٥٦ ص
٥٥٧ ص
٥٥٨ ص
٥٥٩ ص
٥٦٠ ص
٥٦١ ص
٥٦٢ ص
٥٦٣ ص
٥٦٤ ص
٥٦٥ ص
٥٦٦ ص
٥٦٧ ص
٥٦٨ ص
٥٦٩ ص
٥٧٠ ص
٥٧١ ص
٥٧٢ ص
٥٧٣ ص
٥٧٤ ص
٥٧٥ ص
٥٧٦ ص
٥٧٧ ص
٥٧٨ ص
٥٧٩ ص
٥٨٠ ص
٥٨١ ص
٥٨٢ ص
٥٨٣ ص
٥٨٤ ص
٥٨٥ ص
٥٨٦ ص
٥٨٧ ص
٥٨٨ ص
٥٨٩ ص
٥٩٠ ص
٥٩١ ص
٥٩٢ ص
٥٩٣ ص
٥٩٤ ص
٥٩٥ ص
٥٩٦ ص
٥٩٧ ص
٥٩٨ ص
٥٩٩ ص
٦٠٠ ص
٦٠١ ص
٦٠٢ ص
٦٠٣ ص
٦٠٤ ص
٦٠٥ ص
٦٠٦ ص
٦٠٧ ص
٦٠٨ ص
٦٠٩ ص
٦١٠ ص
٦١١ ص
٦١٢ ص
٦١٣ ص
٦١٤ ص
٦١٥ ص
٦١٦ ص
٦١٧ ص
٦١٨ ص
٦١٩ ص
٦٢٠ ص
٦٢١ ص
٦٢٢ ص
٦٢٣ ص
٦٢٤ ص
٦٢٥ ص
٦٢٦ ص
٦٢٧ ص
٦٢٨ ص
٦٢٩ ص

نهاية المرام في عـلم الكــلام - العلامة الحلي - الصفحة ٢٤

٩. حدوث القرآن وقدمه:

كان أهل الحديث ملتزمين بعدم اتخاذ موقف خاص فيما لم يرد فيه نص عن رسول اللّه ـ صلَّى الله عليه وآله وسلَّم ـ أو عهد من الصحابة إلاّ أنّـهم خالفوا منهجهم في هذه المسألة وقد كانت تلعب وراءها يد الأجانب، فقد طرحها يوحنّا الدمشقي في كتابه فعلّم أتباعه المسيحيّين أن يسألوا المسلمين عن السيد المسيح فإذا أجابوهم بنصّ قرآنهم: (إنّما المسيحُ عيسى ابنُ مريمَ رسولُ اللّهِ وكَلمتُهُ ألقاها إلى مريمَ وروحٌ مِنه)[١] فيقولوا هل كلمة اللّه وروحه مخلوقة أم غير مخلوقة؟ فإن قالوا مخلوقة، فإلزموهم بأنّ معناه أنّ اللّه كان ولم تكن له كلمة ولا روح وإن قالوا قديمة يثبت قدم المسيح، وكونه ابن اللّه وأحد الثلاثة.

وقد كان للتخطيط المسيحي أثره الخاص فأوجدت تلك المسألة ضجّة كبرى بين المسلمين، فالمحدثون على عدم كونه مخلوقاً والمتفكّرون كالشيعة والمعتزلة على الحدوث.

فهذه المسائل الأربع، دخلت أوساط المسلمين وتناولها المفكّرون بالبحث والنقاش، لدافع خارجي، كما عرفت.

هذه نماذج من المسائل الكلامية التي طرحت في القرن الأوّل والثاني، ولم تزل المسائل تطرح واحدة بعد الأُخرى حسب امتداد الصراع الفكري بين المسلمين وسائر الشعوب من مسيحية ويهودية ومجوسية وبوذية، فقد دفعت هذه الاتصالات الفكرية عجلة علم الكلام إلى الأمام، فأصبح المتكلّمون يبحثون عن مسائل أُخرى ربّما تقع ذريعة للردّ على الإسلام، إلى أن صار علم الكلام، علماً متكامل الأركان متشعّب الفنون ناضج الثمار داني القطوف.


[١] النساء: ١٧١.