مسير سخت و پرثمر - محسنى، شيخ محمد آصف - الصفحة ١٣ - عوامل بدبختى خارجى انسان

٤- وسوسه شيطان‌ «مِنْ شَرِّ الْوَسْواسِ الْخَنَّاسِ الَّذِي يُوَسْوِسُ فِي صُدُورِ النَّاسِ مِنَ الْجِنَّةِ وَ النَّاسِ».

٥- خذلان و اضلال الهى‌

توضيح‌ جمعى هدايت اولى را كه شامل همه انسانها مى شود، نمى پذيرند و معصيت مى كنند. اين معصيت سبب پديد آمدن تاريكى و

تيرگى و سياهى در روح فرد عاصى مى شود و اينها سبب گمراهى فرد مى گردد.

اين اضلال از يك طرف به انتخاب خود معصيت كار و اراده او بوجود آمده نه از جانب خدا، لذا ظلم و جبرلازم نمى شود و به تعبير چند آيه قرآن: «ما برآنان ستم نكرديم [بلكه‌] خودشان بر خود ستم كردند.» و چون سنّت تكوينى چنين است كه وقتى علل اعدادى وجود مى گيرد معلول و مسبّبات و لوازم آنها را خداوند