عواملی دست اندرکار ساختن جامعه به میل خود هستند، چه تخمهایی در زمان حاضر پاشیده میشود که در آینده سر برخواهند آورد، روزگار آبستن چه حوادثی است، هرگز نمیتواند به مقابله با نیروهای مهاجم برخیزد و یا از فرصتهای طلایی زودگذر اغتنام جوید.

واضح است که توجه و بیتوجهی قشری که مسئولیت هدایت و رهبری و رعایت و پاسداری جامعه خود را دارند، از نظر آگاهی به اوضاع، اهمیت فوقالعاده بیشتری دارد.

اگر وضع امروز خود را با هشتاد سال پیش (پیش از مشروطیت ایران) مقایسه کنیم میبینیم روحانیت آنروز مواجه بوده با جامعهای بسته و راکد، با جامعهای که هیچگونه واردات فکری نداشته جز آنچه از حوزه علمی دینی صادر میشده است.

فرضا از آن حوزهها جز رسالهای عملی یا کتابهایی در حدود جلاء العیون و حلیةالمتقین و معراجالسعاده صادر نمیشده است آن جامعه نیز مصرف فکری جز اینها نداشته است.

ولی امروز این توازن به شدت بههم خورده است. امروز به طور مستمر از طریق دبستانها، دبیرستانها، دانشگاهها، مؤسسات آشکار و پنهان نشر کتاب، وسایل ارتباط جمعی از قبیل رادیو، تلویزیون، سینماها، روزنامهها، مجلات هفتگی و ماهانه و سالانه، کنفرانسها، سخنرانیها و از طریق برخورد با مردمی که ازسرزمینهای دیگر به کشور ما آمدهاند و از طریق مسافرتها به کشورهای خارج هزاران نوع اندیشه به این جامعه صادر میشود که اگر اندیشههایی که از حوزههای علمی دینی و یا وسیله شخصیتهای مبرّز مذهبی در خارج این حوزهها صادر میشود- با این که نسبت به گذشته در سطح بالاتری قرار گرفته است- با آنچه از جاهای دیگر صادر میشود مقایسه شود، رقم ناچیزی را تشکیل میدهد و میتوان گفت نزدیک به صفر است. حتی خود حوزههای علمیه ما هم اکنون یکی از بازارهای پر رونق اندیشههایی است که از کانونهای غیرمذهبی و یا ضد مذهب صادر میشود. اینجاست که هر فرد متدین آگاه ضرورت تجدید نظر در برنامههای حوزههای علمیه را شدیدا احساس میکند.

نکتهای که ضرورت دارد از آغاز مورد توجه قرار گیرد این است که هرگونه تجدید نظر و تحول در برنامههای حوزههای علمیه باید بر اساس همان فرهنگ