تاریخ اسلام در آینه پژوهش - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ٤ - تاريخ و ترتيب حوادثِ منتهي به شهادت حضرت زهراسلام الله عليها

سال دهم، شماره دوم، پياپي ٣٥، پاييز و زمستان ١٣٩٢

سيدعلي حسين‌پور /دانش پژوه دكتري تاريخ تشيع اثني عشري، مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني ره   [email protected]

محمدرضا جباري / دانشيار مؤسسه آموزشي و پژوهشي امام خميني                jabbari٣٨@yahoo.com

دريافت: ١/٢/١٣٩٣ ـ پذيرش: ١٩/٦/١٣٩٣

با رحلت غم‌بار رسول خداˆ حوادث تلخ ديگري رخ داد که نوک اصلي پيکان اين حوادث متوجه اهل‌بيت رسول خداˆ بود. تجمع تعدادي از مهاجران و انصار در سقيفه، سرآغاز شکل‌گيري جريان انحراف مسير خلافت بود؛ جريان اما به اينجا ختم نشد و پيامدهاي آن، حتي در شکل هجوم به خانه برترين بانوي هستي و مصدوميت و سپس شهادتش بروز يافت. در فاصله اندک ميان اجتماع سقيفه و شهادت حضرت فاطمهƒ حوادثي رخ داده که مستقيم يا غيرمستقيم با شهادت آن حضرت مرتبط است. تاکنون پژوهش‌هاي متعددي در خصوص رخداد سقيفه و پيامدهاي آن به نگارش درآمده، اما در اين خصوص، که تاريخ و ترتيب حوادثي که منتهي به شهادت صديقه طاهرهƒ شد، چگونه بود، اثري درخور توجه به چشم نمي‌خورد. با توجه به اينکه گزارش‌هاي تاريخي نيز معمولا به تاريخ دقيق حوادث يادشده نپرداخته، در اين نوشتار تلاش شده است با بررسي مجموعه شواهد و قراين تاريخي ـ روايي موجود، به تصويري دقيق و نزديک به واقع در اين‌باره دست يابيم.

كليدواژه‌ها: رسول خدا صله الله عليه و آله، علي  عليه السلام، فاطمه سلام الله عليها، خلفا، غصب، فدك، اسامه.

امروزه تصور رايج در محافل شيعه آن است كه حوادث منتهي به شهادت حضرت فاطمه عليها السلام همچون هجوم به خانة آن حضرت و آتش زدن درِ خانة ايشان و مصدوميتش تنها سه روز پس از رحلت پيامبر صل الله عليه و آله رخ داده و بر اين اساس، مدت مصدوميت تا شهادت حضرت صديقه طاهره عليها السلام را قريب ٧٢ يا ٩٢ روز مي دانند.

چنين ترتيبي داراي اشكالات متعدد است. براي نمونه، مي توان به اين موارد اشاره كرد: با وجود آن همه مهاجر و انصار حاضر در مدينه، چرا هيچ يك اقدامي عملي براي بازگرداندن خلافت به اميرمومنان عليه السلام نكردند؟ چرا همگان تنها نظاره گر حمله به خانة صديقه طاهره عليها السلام بودند؟ آيا سكوت تمامي آنان به هنگام غصب فدك، معقول است؟ اميرالمؤمنين عليه السلام همسرش را با وجود سقط جنين و ضعف جسمي ناشي از مصدوميت، براي ياري طلبي، شب هاي متوالي به در خانه ساكنان مدينه برد؟ با توجه به فاصلة دو ماه و نيم يا سه ماه و نيم بين مضروب شدن حضرت صديقه طاهره عليها السلام تا شهادت ايشان، آيا امكان ندارد مسئلة ديگري موجب شهادت ايشان شده باشد؟

شواهد جمع آوري شده در اين پژوهش، حكايت از تأخير حوادثي دارد كه امروزه به باور عمومي در جامعة ما، تنها چند روز پس از رحلت رسول اكرم صل الله عليه و آله اتفاق افتاده است. نتيجة اين پژوهش با صرف نظر از ابعاد علمي و تاريخي، تثبيتِ هرچه بيشترِ استناد شهادت حضرت زهرا عليها السلام به مصدوميتِ ناشي از هجومِ غاصبانِ خلافت به خانه آن حضرت است.

اكنون پرسش اين است كه تاريخ و ترتيب حوادثِ پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، كه منجر به شهادت فاطمه عليها السلام شد، چگونه بوده است؟ در ادامه، با بررسي روايات و نيز شواهد تاريخي، تلاش شده است تصويري دقيق و قريب به واقع از سير و ترتيب اين حوادث ارائه شود.

رسول خدا روز دوشنبه هنگام زوال (ظهر) (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٢٧٣؛ يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١١٣؛ نيز ر.ك. ابن هشام، ١٣٥٥ق، ج٤، ص٣٠٤؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٣٢) درحالي كه سر آن حضرت بر دامان اميرمؤمنان علي بن ابي طالب عليه السلام بود (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ص ٢٢٦-٢٦٤؛ مفيد، ١٤١٣ق، ج١، ص١٨٦؛ ابن شهرآشوب، ١٣٧٦ق، ج١، ص٢٠٣)، چشم از جهان فرو بستند. با وجود شهرتِ دوشنبه به عنوان روز رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، در تاريخ رحلت آن حضرت اختلاف نظر وجود دارد. علماي بزرگ شيعه، همچون شيخ مفيد و شيخ طوسي آن را ٢٨ صفر مي دانند (مفيد، ١٤١٣ق، ص١٨٩؛ طوسي، ١٤١١ق، ص٧٩٠). اما واقدي، ابن سعد، بلاذري، مرحوم كليني، شيخ طوسي- در قول ديگرش- و خليفة بن خياط تاريخ رحلت ايشان را دوازدهم ربيع الاول ذكر كرده اند (واقدي، ١٤٠٩ق، ج٣، ص١١٢٠؛ ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٢٧٢-٢٧٣؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٤٤؛ كليني، ١٣٦٣، ج١، ص٤٣٩؛ طوسي، ١٤١٤ق، ص٢٦٦؛ ابن خياط، ١٤١٥ق، ص٤٦). بر اساس روايت كتاب تاريخ اهل البيت عليه السلام به نقل از امام رضا عليه السلام (تاريخ اهل بيت،١٤١٠ق، ص٦٨) و نقل اربلي از امام باقر عليه السلام (اربلي، بي تا، ج١، ص١٣) و نقل طبري از ابو مخنف (طبري، ١٣٨٧ق، ج٢، ص٤٤٢) و نقل يعقوبي (يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١١٣)، تاريخ وفات رسول خدا صل الله عليه و آله دوم ربيع الاول بوده و برخي از محققان معاصر همين قول را ترجيح داده اند (يوسفي غروي، ١٤١٧ق، ج٣، ص٧٠٢).

برخي از محققان پس از ارائة احاديث متعدد در باب چگونگي و همچنين حاضران در مراسم تغسيل پيامبر، اين گونه نتيجه گيري مي كنند كه پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله حضرت علي عليه السلام به تنهايي مشغول غسل ايشان شد و هيچ كس با ايشان (بجز در آوردن آب) در اين كار مشاركت نداشت (ابن شهرآشوب، ١٣٧٦ق، ج١، ص٢٠٥؛ نيز ر.ك. مرتضي عاملي، ١٤٢٦ق، ج٣٣، ص١٧-٢٥). پس از غسل، بدن رسول خدا صل الله عليه و آله را كفن كردند و اميرمؤمنان علي بن ابي طالب عليه السلام تنها بر بدن ايشان نماز خواندند، درحالي كه ساير مردم مشغول به امر خلافت بودند (مفيد، ١٤١٣ق، ج١، ص١٩١). با توجه به دستور رسول خدا صل الله عليه و آله به اميرمؤمنان عليه السلام مبني بر رها نساختن بدن ايشان از زمان رحلت تا زمان دفن، مي توان نتيجه گرفت كه زمان غسل با فاصلة اندكي پس از رحلت و به هنگام زوال بوده است.

معلوم نيست اين نماز به امامت چه كسي برگزار شده، ولي ـ چنان كه در ادامه خواهد آمد ـ قطعاً ابوبكر حضور نداشته است؛ زيرا وي آن هنگام در مدينه نبود. مولاي متقيان علي عليه السلام هم مشغول به امور رسول خدا صل الله عليه و آله بودند، و شايد همين مسئلة امامت نماز ظهر بود كه موجب شد برخي به دنبال تعيين خليفه بيفتند.

ابوبكر همسري از زنان انصار به نام حبيبة بنت خارجة بن زيد (ر.ك. ابن عبدالبر، ١٤١٥ق، ج٤، ص٣٩٦؛ ابن اثير، ١٤٠٩ق، ج٦، ص٦٠؛ عسقلاني، بي تا، ج ٨، ص ٨٠) اختيار كرده بود و اتفاقاً در آن ايام، به منزل وي رفته بود (بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٣٢؛ ابن اثير، ١٤٠٩ق، ج٦، ص٦٠؛ عسقلاني، بي تا، ج٨، ص٨٠) كه در منطقه اي خارج از محدودة مركزي مدينه به نام سُنْح» قرار داشت. چون خبر شهادت رسول خدا صل الله عليه و آله در مدينه شايع گشت و به گوش ابوبكر رسيد، سوار بر اسبي شد و به سرعت خود را به مسجدالنبي رساند و براي اطمينان از صحت اين واقعه، مستقيم به منزل عايشه رفت (ر.ك. ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٢٦٥).

عصر روز دوشنبه و پس از اقامة نماز ظهر، انصار در سقيفة بني ساعده» اجتماع كردند و گفتند: پس از رسول خدا صل الله عليه و آله، امر را بر عهدة سعد بن عباده مي گذاريم. سعد، رئيس قبيلة خزرج، كه در آن هنگام مريض بود، خطبه اي خواند و پسران يا پسرعموهايش آن را با صداي بلند براي ديگران تكرار مي كردند. وي در آن خطبه، به پيشگامي انصار در پذيرش اسلام و حمايت از پيامبر صل الله عليه و آله اشاره نمود و افزود: خلافت حق شماست، پس آن را محكم براي خود نگاه داريد. انصار او را تأييد كردند و گفتند: اگر مهاجران نپذيرفتند و در جواب ما گفتند ما از بستگان رسول خدا هستيم، چه كنيم؟ برخي پاسخ دادند: مي گوييم: اميري از شما و اميري از ما امور را اداره كنند و به كمتر از اين هرگز راضي نخواهيم شد (همان، ص ٢١٨).

عُوَيم بن ساعده، كه از قبيلة اوس بود، به اين امر (خلافت سعد بن عباده كه خزرجي بود) اعتراض كرد. در نتيجه، او را از سقيفه بيرون انداختند (ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج٦، ص١٩).

او در راه به مَعْن بن عدي بلوي» برخورد و ماجرا را براي وي بازگو نمود. معن بن عدي از هم پيمانان قبيلة اوس بود و عُوَيم بن ساعده نيز توسط پيامبر، برادر ديني عمر بن خطاب گرديده بود (بلاذري، ١٤١٧ق، ج١، ص٣١٩؛ عسقلاني، بي تا، ج٤، ص٦٢٠). ابن ابي الحديد به نكته اي جالب توجه اشاره مي كند: اين دو از دوستان ابوبكر بودند و وي را دوست داشتند اما بغض و عداوت سعد بن عباده را در دل داشتند (ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج٦، ص١٩). به همين سبب عُوَيْم با خلافت سعد بن عباده در شورا مخالفت كرد. سپس آن دو نزد عمر رفتند. مَعْن بن عَدي تمام آنچه را از عُوَيم بن ساعده شنيده بود براي عمر تعريف كرد (يوسفي غروي، ١٤١٧ق، ج٤، ص٢٠). عمر با نگراني نزد ابوبكر رفت وي را خبردار كرد. آنها در راه به ابوعبيده جراح برخوردند و هر پنج نفر با سرعت به طرف سقيفه به راه افتادند (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢١٩).

در سقيفه، ابوبكر سخنراني كرده و در آخر گفت: من به خلافت عمر يا ابوعبيده راضي ام». برخي از انصار گفتند: اميري از ما و اميري از شما. هرگاه يكي مُرد آن ديگري امير شود و به همين صورت، يك امير از ما و پس از مرگش اميري از شما. ابوبكر اين سخن را نپذيرفت و گفت: امارت از ما و وزارت از شما. حُباب بن منذر، كه اين سخن را شنيد، برخاست و گفت: اي انصار، خلافت را از دست ندهيد و به ديگران راضي نشويد؛ چون پايه هاي اين حكومت را شما استوار ساختيد، و اگر مي گوييد مهاجران با ما مخالفت مي كنند حداكثر راضي شويد به اينكه اميري از ما و اميري از آنها باشد. عمر در جواب وي گفت: دو شمشير در يك غلاف جاي نمي گيرد. نزاع بالا گرفت و بشير بن نعمان از اوس، كه به سعدبن عُباده از خزرج حسادت مي ورزيد، از روي حسادت و اينكه مبادا خلافت به سعدبن عباده برسد، طي سخناني انصار را به بيعت با ابوبكر فراخواند. ابوبكر نيز از مردم خواست با عمر يا ابوعبيده بيعت كنند، اما آن دو نپذيرفته، ابوبكر را اولي به اين امر دانسته، خواستار بيعت با وي شدند. در اين هنگام، بشير بن سعد بر آنان پيشي گرفت و با ابوبكر بيعت كرد. به دنبال اين امر، اوسيان حاضر در جلسه نيز از ترس اينكه مبادا خلافت به خزرجيان برسد با ابوبكر بيعت كردند (ر.ك. همان، ص ٢١٩ـ٢٢٢).

پس از آنكه گروهي از حاضران در سقيفه با ابوبكر بيعت كردند، عده اي براي تثبيت آن به راه افتادند. ابن ابي الحديد به نقل از بَراء بن عازِب مي نويسد: عده اي از بني هاشم مشغول غسل رسول خدا صل الله عليه و آله بودند و من از شدت غصه و ناراحتيِ مصيبت واردشده و از ترس اينكه مبادا خلافت را از دست بني هاشم خارج سازند، بين اين گروه و مسجد در رفت و آمد بودم. در اين اثناء خبر رسيد كه عده اي در سقيفه اجتماع كرده اند. ناگهان عمر و ابوبكر غيبشان زد. سپس خبر رسيد كه با ابوبكر بيعت كرده اند. طولي نكشيد كه عمر، ابوعبيده جراح و عده اي از اهل سقيفه را به همراه ابوبكر ديدم كه به راه افتاده اند و هر كه را مي بينند دستش را گرفته، به عنوان بيعت به دست ابوبكر مي دهند، خواه راضي به چنين عملي باشد يا از آن اكراه داشته باشد. به سرعت خود را به بني هاشم رساندم. آنان در را (براي غسل دادن رسول خدا صل الله عليه و آله) به روي خود بسته بودند. با شدت تمام در را كوبيدم و با فريادي بلند آنان را از بيعت مردم با ابوبكر آگاه ساختم (ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج١، ص٢١٩).

عمر، ابوعبيده، ابوبكر و همرانشان وارد مسجد النبي شدند، درحالي كه عمر مرتب اطراف ابوبكر مي دويد و فرياد مي زد: مردم با ابوبكر بيعت كرده اند! (همان، ج٢، ص٥٦) سپس ابوبكر بر منبر رسول خدا صل الله عليه و آله نشسته خطبه اي خواند (همان). ابوذر، كه از مسئلة بيعت آگاهي يافته بود، به مسجد رفت و طيّ سخناني مردم را به اطاعت از حضرت علي عليه السلام فراخواند (فرات كوفي، ١٤١٠ق، ص٨١).

در اين هنگام، قبيلة بني اسلم»، از اعراب خارج مدينه (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢٢٢)، كه براي تأمين آذوقه وارد مدينه شده بودند، با بيعت گيران برخورد كردند. عمر به اطلاع آنان رساند كه اگر در بيعت گرفتن ياري شان كنند در عوض، آذوقة آنان را تأمين خواهد نمود. آنان نيز پذيرفته، چوب به دست به راه افتادند. تعداد آنها به حدي زياد بود كه كوچه هاي اطراف مسجد النبي از آنان پر گرديد (همان). آنان هر كه را مي ديدند، گرفته، به زور و كشان كشان براي بيعت نزد ابوبكر مي آوردند (مفيد، ١٤١٣ق، ص٥٩). اين روندِ بيعت گيري تا شب ادامه يافت و با فرارسيدن شب، آنها به منازل خود بازگشتند (ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج٦، ص١٩).

همان شب تعدادي از اصحاب پيامبر براي تغيير دادن وضع به وجودآمده گرد هم آمدند. آنها عبارت بودند از: بَراء بن عازب، مقداد، سلمان، ابوذر، عمار، حُذَيفه، ابوالهِيثم بن تيهان و عُبادة بن ثابت. بنا به نقل ابن ابي الحديد، در آن شب، حذيفه از وجود ديدگاهي مبني بر لزوم بازگرداندن مسئله خلافت به شورا در ميان مهاجران خبر داد و ابي بن كعب را نيز شاهد مدعايش معرفي كرد و هنگامي كه آن گروه به در خانة ابي بن كعب رفتند، وي در را نگشود، اما سخن حذيفه را تأييد كرد (همان، ج٢، ص٥١؛ ج١، ص٢٢٠).

صبح روز پس از رحلتِ رسول خدا صل الله عليه و آله عمر و ابوعبيده جراح به ابوبكر برخورد كردند، درحالي كه لباس هايي را دور گردن خود انداخته و براي فروش آنها، راهي بازار بود! آنها وي را از انجام اين كار منصرف كردند و به وي گفتند: تو خليفة مسلمانان هستي. از اين رو، براي وي از بيت المال مقرري تعيين نمودند (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج ٣، ص ١٨٤ـ١٨٥) تا وي به جاي پرداختن به كسب و كار، به انجام امور مسلمانان مشغول شود! سپس عمر گفت: من منصب قضاوت را بر عهده مي گيرم. ابوعبيده نيز مسئلة غنايم را عهده دار گرديد (همان). آنان پس از تقسيم اين مقام ها در بين خود، به سمت مسجد به راه افتادند. ابوبكر بر منبر رسول خدا نشست و عمر به ايراد سخنراني پرداخت و در پايان آن، از مردم خواست مجدداً با ابوبكر به عنوان خليفة مسلمانان بيعت كنند (ابن عبدالرزاق، بي تا، ج٥، ص٤٣٨). پس از اتمام بيعت، ابوبكر نيز سخناني ايراد كرد. ظاهراً اين دو سخنراني و بيعتِ مجددِ مردم از صبح تا ظهر به طول انجاميد؛ زيرا ابوبكر در پايان سخنان خود، خطاب به مردم گفت: خداوند شما را مورد رحمت خويش قرار دهد. برخيزيد و نماز خود را بخوانيد» (ابن هشام، ١٣٥٥ق، ج٤، ص٣١١؛ طبري، ١٣٨٧ق، ج٢، ص٤٥٠). نكتة ظريف اين سخن آن است كه ابوبكر نه تنها خود را امام جماعت آنان معرفي نكرد، بلكه در هيچ منبعي نيز به اقامة نماز جماعت در اين ايام به امامت وي اشاره نكرده است، در حالي كه يكي از مهم ترين علل انتخاب ابوبكر به خلافت، در ميان منابع اهل تسنن، ادعاي امامت جماعت وي در روزهاي پاياني عمر پيامبر صل الله عليه و آله است (مرتضي عاملي، ١٤٢٦ق، ج٣٢، ص٣٠١).

در حالي كه سيره و سنت پيامبر خدا صل الله عليه و آله اهتمام بر تشييع سريع جنازة مسلمانان (نووي، بي تا، ج٥، ص٢٧١؛ ابن قدامه، بي تا، ج٢، ص٢٧١؛ ابن حزم، بي تا، ج٥، ص١٥٤)، اصرار بر حضور و اقامة نماز جماعت بر اموات و تشويق مسلمانان به حضور گسترده در اين گونه مراسم (بكري، ١٤١٨ق، ج٢، ص١٥٠) بود و حتي گاه به هنگام رفتن به جنگ، در حالي كه سلاح برداشته و زره پوشيده بودند، رفتن را به تأخير مي انداختند و بر جنازه حاضر مي شدند و بر آن نماز مي گذاردند و سپس حركت مي كرند (واقدي، ١٤٠٩ق، ج١، ص٢١٤)، منابع حكايت از آن دارند كه عصر روز سه شنبه برخي از حاضران سقيفه پس از اقامة نماز روزانه، براي تجهيز پيامبر صل الله عليه و آله به منزل ايشان روي آوردند (ابن هشام، ١٣٥٥ق، ج٤، ص٣١٢). اما به نقل شيخ مفيد و ابن شهرآشوب، بسياري از مهاجران و انصار در نماز و مراسم تدفين رسول خدا صل الله عليه و آلهحضور نداشتند و دليل آن سرگرمي آنها به انتخاب خليفه بود (مفيد، ١٤١٣ق، ج١، ص١٨٩؛ ابن شهر آشوب، ١٤١٠ق، ج١، ص٢٩٧).

ابن ابي شيبه (م ٢٣٥ق) نيز به حضور نداشتن ابوبكر و عمر در تدفين پيامبر تصريح دارد. او به صورت ضمني، به حضور نداشتن انصار نيز اشاره مي نمايد.

همچنين مي توان نكات ذيل را كه بسياري از مورخان اشاره كرده اند به عنوان مؤيد اين نقل آورد:

١. نماز بر بدن پيامبر صل الله عليه و آله به صورت انفرادي و بدون امام جماعت خوانده شد. در برخي منابع نيز آمده است: مردم نه به صورت يكجا، بلكه گروه گروه و دسته دسته براي اقامه نماز مي آمدند (ابن هشام، ١٣٥٥ق، ج٤، ص٣١٤؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٥١-٢٥٢). اين جمله خود حاكي از پراكندگي مردم و اجتماع نداشتن آنان پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله است. اما نكتة قابل توجهي كه در كلام ابن هشام، يعقوبي، بلاذري، ابن كثير و ديگران آمده كلمة ارسالا» است. اين كلمه از ريشة رَسْل يا رِسْل»، به معناي آرام، ملايم، با تأني و سست» است (ابن منظور، ١٤١٦ق، ج٥، ص٢١٢؛ آذرنوش، ١٣٧٩، ص٢٣٤). بنابراين، معناي كلام ابن هشام اين مي شود: مردم با تأني، فاصله و آرام آرام براي خواندن نماز، بر بدن پيامبر حاضر مي شدند». با توجه به اين مفهوم (فاصلة هر فرد با فرد ديگر يا هر گروه با گروه ديگر) مي توان خوانده نشدن نماز جماعت بر بدن پيامبر و اوج سرگرمي آنان به امر خلافت را درك كرد.

٢. حاضران در منزل رسول خدا صل الله عليه و آله برخي را به دنبال حفاران قبر در مدينه (ابوعبيده جراح و ابوطلحه) فرستادند تا آنها را يافته، براي حفر قبر رسول خدا صل الله عليه و آله حاضر سازند (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٢٩٥ـ٢٩٨؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٥٠-٢٥١). سؤال اينجاست كه مگر آنان نمي دانستند پيامبر خدا صل الله عليه و آله از دنيا رفته است و نياز به قبر دارد و از غير آنان اين كار ساخته نيست. اين نكته مي تواند مؤيد سرگرمي بسياري از صحابه به امر خلافت و نبود حضورشان در مراسم تدفين پيامبر صل الله عليه و آله باشد.

٣. شدت اشتغال آنان به امر خلافت و امور وابسته به آن، و شركت نداشتن در مراسم تدفين پيامبر صل الله عليه و آله را به صورت ضمني ولي روشن از اين عبارت كه در موارد متعدد و توسط اشخاص گوناگون بيان شده است، مي توان به راحتي فهميد: ما متوجه دفن رسول خدا نشديم، مگر زماني كه ...».

٤. در نهايت، اين كلام صريح و بي پرده، كه ابن سعد به نقل از ابن شهاب آورده است: رسول خدا صل الله عليه و آله به هنگام ظهر روز دوشنبه از دنيا رفت. مردم به سبب درگيري انصار! از دفن پيامبر غافل گشتند و بدن پيامبر همان گونه رها شد، تا آنكه در ثُلث اول شب و تنها توسط نزديكانش به خاك سپرده شد» (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٣٠٤). كلام مزبور كاملاً به حضور نداشتن اكثريت صحابه در مراسم تغسيل، تكفين، و تدفين پيامبر خدا صل الله عليه و آله اشاره دارد.

بيشتر مورخان و سيره نويسان متقدم بر اين عقيده اند كه پيامبر در شب چهارشنبه به خاك سپرده شد (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ص٢٩٠؛ ابن هشام، ١٣٥٥ق، ج٤، ص٣١٤؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج٢، ص٢٥١؛ يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١١٤؛ طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢١٣). برخي نيز زمان دقيق تري براي آن تعيين كرده و تصريح نموده اند كه اين مسئله در نيمه هاي شب رخ داده است (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٣٠٤؛ ابن هشام، ١٣٥٥ق؛ طبري، ١٣٨٧ق). گزارشي نيز از عايشه در اختيار است كه زمان تدفين پيامبر را سحر دانسته است (ابن سعد، ١٣٧٦ق، ج٢، ص٣٠٥).

برخي منابع نيز كلماتي دارند كه مي توان از آنها اين گونه نتيجه گرفت كه پيامبر صل الله عليه و آله در چهارشنبه شب و به عبارت ديگر، شب پنج شنبه دفن شده اند. براي مثال، ذهبي در دو اثر مشهور خويش، سير اعلام النبلاء و تاريخ الاسلام، مي نويسد: پيامبر از دنيا رفت و بدن او دو شب رها شد؛ زيرا قوم مشغول اصلاح امر امت بودند!

طبري نيز ضمن گزارش هاي گوناگون، گاه اشاره و گاه تصريح به سه روز بر روي زمين ماندن بدن پيامبر دارد كه نتيجة آن دفن پيامبر در شب پنج شنبه مي شود.

يعقوبي نيز از ديگر نويسندگاني است كه از مطالب او مي توان دفن پيامبر صل الله عليه و آله در شب پنج شنبه را استفاده كرد. در كتاب او آمده است كه زمان دفن پيامبر صل الله عليه و آله شب چهارشنبه است؛ اما عبارت وي دربارة مدت زمان ماندن بدن پيامبر صل الله عليه و آله بر روي زمين براي اقامه نماز اياما» (يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١١٤) ثبت شده و روشن است كه عرب يك روز را يوم» و دو روز را يومان» و سه روز و بيش از آن را ايام» مي گويد. چه بسا واژة اربعاء» تحريف شده باشد، اما از كلمة ايام» غفلت شده كه مؤيدي بر آن است كه بدن پيامبر صل الله عليه و آله شب پنج شنبه دفن شده است.

از نقل سليم بن قيس از سلمان چنين برمي آيد كه پس از جريان سقيفه، اميرالمؤمنين عليه السلام درحاليكه همسرش حضرت فاطمه عليها السلام را بر مركبي سوار كرده و دست حسنين عليهما السلام را گرفته بود، به در خانة تمام كساني كه در بدر حضور داشتند، مراجعه و طلب ياري كرد و از ميان آنان، چهل و چهار نفر پاسخ مثبت دادند و بنا شد فرداي آن شب، همگي سر تراشيده در وعده گاه حاضر شوند؛ اما از ميان اين جمع، تنها چهار نفر، يعني سلمان، ابوذر، مقداد و زبير بر سر قرار حضور يافتند! اين اقدام، دو شب ديگر نيز تكرار شد، ولي بر آن چهار نفر، كسي افزوده نشد! از اين رو، اميرالمؤمنين عليه السلام مشغول جمع آوري قرآن شد (سليم بن قيس، ١٤٠٥ق، ج٢، ص٥٨٠-٥٨١). در گزارشي ديگر، به نقل از اميرمؤمنان عليه السلام آمده است: احدي از اهل بدر و پيش تازان در قبول اسلام، از مهاجران و انصار باقي نماند، مگر آنكه از آنان خواستم مرا ياري كند» (همان، ص٩١٨؛ نيز ر.ك: طبرسي، ١٣٨٦ق، ج١، ص٢٨١؛ ابن جبر، ١٤١٨ق ص٥٧٩).

يكي از اقدامات مهم اميرالمؤمنين عليه السلام پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، جمع آوري قرآن بود. شايان ذكر است كه براساس شواهد موجود، قرآن در زمان رسول خدا صل الله عليه و آله به صورت كتاب جمع آوري شده بود، اما آنچه اميرمؤمنان علي عليه السلام از سوي رسول خدا صل الله عليه و آله بدان ماموريت يافت، جمع آوري و مرتب كردن قرآني بود كه از سوي رسول خدا صل الله عليه و آله املا و توسط اميرالمؤمنين عليه السلام كتابت شده و مشتمل بر نكات تفسيرگونه و تأويل آيات و برخي توضيحات مربوط به ويژگي هايي همچون ناسخ و منسوخ، و محكم و متشابه و مطالب خارج از متن قرآن بود. با توجه به اينكه اميرالمؤمنين عليه السلام تنها بايد مكتوبات پيشين را تنظيم مي كرد و اجزاي اين قرآن در زمان رسول خدا صل الله عليه و آله كتابت شده بود، طبعاً فراهم كردن آن به زمان زيادي نياز نداشته است. مدتِ جمع آوري اين قرآن را برخي سه روز عنوان كرده اند. اما دربارة تاريخ جمع آوري اين مصحف، مي توان از روايت سليم از سلمان چنين نتيجه گرفت كه از اولين اقدامات امير المؤمنين عليه السلام پس از مراجعات شبانه به در خانة صحابه و يأس از همراهي آنان، اقدام به جمع آوري قرآن بود و ـ چنانكه گذشت ـ مراجعات شبانه تا سة شب ادامه داشت، و اگر جمع قرآن نيز سه روز طول كشيده باشد طبعاً عرضة قرآن بر اصحاب بايد هفت روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده باشد. به بيان دقيق تر، اميرالمؤمنين عليه السلام پس از شب چهارشنبه، كه از تجهيز و تدفين جنازة رسول خدا صل الله عليه و آله فارغ گشتند، از شب پنج شنبه اين امكان برايشان فراهم شد كه به مقابلة عملي با توطئة سقيفه برخيزند؛ ازاين رو، شب هاي پنج شنبه، جمعه و شنبه را به همراه حضرت فاطمه عليها السلام و حسنين عليهما السلام به در خانة مهاجران و انصار رفتند و پس از يأس از ياري آنان، از روز شنبه تا دوشنبه به كار جمع قرآن مشغول شدند. البته از نقل سليم از سلمان دربارة سخنان اميرالمؤمنين عليه السلام در جمع مردم پس از عرضة قرآن، برمي آيد كه آن حضرت بلافاصله پس از دفن پيامبر صل الله عليه و آله يعني از همان روز چهارشنبه، به جمع قرآن مشغول شدند. بنابراين، سخن يادشده از ابن نديم مبني بر جمع قرآن طي سه روز را بر فرض قبول، مي توان بر اين حمل كرد كه آن حضرت طي سه شبانه روز اول، علاوه بر جمع قرآن، به در خانه بدريون نيز مي رفتند، اما طي سه روز بعد، فقط به جمع قرآن مشغول بودند.

با توجه به آنچه گذشت، اميرالمؤمنين عليه السلام قرآن را روز سه شنبه بر اصحاب و غاصبان خلافت عرضه كردند؛ يعني همان تاريخي كه در روايت كليني به نقل از امام باقر عليه السلام بدان تصيح شده است. در اين روايت آمده است: اميرالمؤمنين عليه السلام هفت روز پس از وفات رسول خدا صل الله عليه و آله و پس از فراغت از جمع قرآن، همراه با ايراد خطبه اي، آن را بر مسلمانانِ مدينه عرضه كردند و بنا به نقل سلمان، اين كار در مسجد نبوي انجام گرفت و با كارشكني و نپذيرفتن ابوبكر و عمر مواجه گرديد، از اين رو، امام عليه السلام آن قرآن را به منزل بازگرداندند (سليم بن قيس، ١٤٠٥ق، ج٢، ص٥٨١).

اطلاعِ مهاجرانِ به قدرت رسيده از دفن پيامبر صل الله عليه و آله، آنان را به تكاپو واداشت تا با اقدامي زيركانه، لشكر اسامه را به حركت در آوردند (ابن عساكر، ١٤١٥ق، ج١٠، ص١٣٩). ابوبكر نيز تا توانست مردان شهر مدينه و قبايل اطراف آن را همراه لشكر اسامه فرستاد و تنها عدة قليلي را آن هم به اندازه محافظت از قبايل باقي گذاشت (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢٢٥). شواهد ذيل گوياي تمهيدات دستگاه خلافت در روزهاي چهارشنبه يا پنج شنبه براي حركت اين لشكر است:

١. طبري، ابن جوزي، ابن كثير و نويري مي نويسند: روز ‌پس از فرداي درگذشتِ رسول خدا صل الله عليه و آله، جارچيان ابوبكر فرياد مي زدند: هيچ يك از لشكريان اسامه در مدينه باقي نمانند و همة آنان بايد به لشكرگاه در منطقه جرف بروند...» (طبري، ١٣٧٨ق، ج٣، ص٢٢٤؛ ابن كثير، ١٤٠٧ق، ج٦، ص٣٠٣؛ ابن جوزي، ١٤١٢ق، ج٤، ص٧٣؛ نويري، ١٤٢٣ق، ج١٩، ص٤٦).

٢. گزارشي نيز در دست است مبني بر اينكه لشكر اسامه هنگام رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، حركت خويش را آغاز كرده و در جرف (بيرون مدينه) اردو زده بود و با رسيدن خبر رحلت پيامبر صل الله عليه و آله، اسامه ضمن نامه اي درخواست تعيين تكليف نمود كه ابوبكر به او دستور ادامة مسير داد (ابن عساكر، ١٤١٥ق، ج٨، ص٦٥؛ نويري، ١٤٢٣ق، ج١٩، ص٤٧).

٣. برخي منابع اولين فرمان ابوبكر پس از غصب خلافت را حركت لشكر اسامه دانسته اند (نويري، ١٤٢٣ق، ج ١٩، ص٤٦) كه حكايت از آن دارد كه اين كار در همان روزهاي آغازين خلافتش رخ داده است، پس نه پس از گذشت چند روز.

٤. گزارش واقدي و مقريزي دربارة زمان حركت لشكر اسامه نيز به گونه اي است كه حكايت از بدون فاصله بودن بيعت مردم با ابوبكر» و حركت لشكر اسامه» دارد (واقدي، ١٤٠٩ق، ج٣، ص١١٢٠؛ مقريزي، ١٤٢٠ق، ج٢، ص١٢٦).

٥. ابن عساكر نيز به حركت لشكر اسامه پس از دفن پيامبر خدا صل الله عليه و آله تصريح دارد (ابن عساكر، ١٤١٥ق، ج١٠، ص١٣٩).

البته گزارش هايي از حركت لشكر اسامه در آخر ربيع الاول (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢٤٠؛ ابن كثير، ١٤٠٧ق، ج٦، ص٣٠٥) و يا هلال ربيع الثاني (واقدي، ١٤٠٩ق، ج٣، ص١١٢٥) حكايت دارد، اما اين گزارش، با تعجيلي كه براي اعزام اين سپاه وجود داشت، سازگار نيست، ضمن آنكه در مقابل، خبرهايي دال بر حركت لشكر قبل از اين ايام وجود دارد. براي نمونه، نويري مي نويسد: خبر كشته شدن اسود عنسي در اواخر ماه ربيع الاول و پس از حركت لشكر اسامه به مدينه رسيد (نويري، ١٤٢٣ق، ج١٩، ص٥٩).

برخي گزارش ها حاكي از آن است كه ابوبكر نيروهاي موردنياز خود را از لشكر اسامه خارج و در مدينه نگاه داشت. بارزترين اين افراد عمر بن خطاب بود (واقدي، ١٤٠٩ق، ج٣، ص١١٢١؛ بلاذري، ١٤١٧ق، ج١، ص٣٨٤ و ٤٧٤؛ يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١٢٧؛ ابن كثير، ١٤٠٧ق، ج٦، ص٣٠٤). از سوي ديگر، ابوبكر تا مي توانست مرداني را كه توانايي شركت در درگيري هاي احتمالي شهر مدينه را داشتند به همراه لشكر گسيل داشت. بر اساس گزارش هاي موجود، غالب بزرگان، جنگ جويان و ناموران مسلمان در اين لشكر حضور داشتند (بلاذري، ١٤١٧ق، ص٤٧٤؛ ابن عساكر، ١٤١٥ق، ج٨، ص٦٢ـ٦٣). بدين سان، او مي توانست با كنار هم قرار دادنِ طرف داران خويش در مدت نبودن غالب مردم شهر مدينه و اطراف آن، به راحتي پايه هاي قدرت خويش را مستحكم سازد.

دربارة زمان دقيق انجام اين كار، نمي توان اظهارنظر قطعي نمود، اما مسلم آن است كه اين اقدام در نبود لشكر اسامه صورت گرفته است. بنا به نقل طبري، با حركت لشكر اسامه و خالي شدن شهر مدينه و اطراف آن از مردان (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢٢٥)، اقدام بعدي ابوبكر تقسيم اموالي بين زنان شهر مدينه بود. جوهري (بنا به نقل ابن ابي الحديد) نقل كرده است: پس از بيعت مردم با ابوبكر، او اموالي را بين زنان مهاجران و انصار تقسيم نمود. از جمله سهمي را توسط زيد بن ثابت نزد يكي از زنان بني عدي بن نجار فرستاد، اما آن زن آن سهم را نپذيرفت و آن را بازگرداند و گفت: آيا به من رشوه مي دهيد كه دين مرا از من بگيريد؟! به خدا سوگند، هيچ از آن سهم بر نخواهم داشت.

هر چند بهانة تقسيم اين اموال احتمالاً كمك به همسران افراد شركت كننده در جنگ بوده، اما بي شك هدف نهايي جذب طرفدار از درون منازل مهاجران و انصار بوده است؛ زيرا پخش چنين اموالي در ميان خانواده ها، آن هم در نبود مردان و تنگ دستي زنان در تأمين مخارج، مي توانست تأثير بسيار، هم بر مردان به هنگام بازگشت و اطلاع از چنين اقدامي و هم بر زنان داشته باشد. گفتني است كه امكان دارد اين اقدام پس از غصب فدك» و با بهره گيري از آن رخ داده باشد. بنابراين، پس از روز دهم از رحلت پيامبر صل الله عليه و آله (روز غصب فدك) رخ داده است.

منابع تاريخي تصريح دارند: ابوبكر و عمر به قصد جلوگيري از اقدامات اميرمؤمنان عليه السلام در براندازي حكومتشان، به تصرف آنچه اميرمؤمنان عليه السلام در اختيار داشت، اقدام نمودند؛ زيرا به عقيدة آنان، انساني كه منابع مالي در اختيار ندارد همتش كاهش يافته، احساس حقارت مي كند و با اشتغال به كسب و كار، از طلب مُلك و رياست فاصله مي گيرد (ر.ك. ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج١٦، ص ٢٦٣). با اين عقيده، تصرف اموال اهل بيت پيامبر خدا صل الله عليه و آله آغاز شد. حقوق، اموال و دارايي هايي كه غصب شد، عبارت است از:

١. خمس و فيء كه بر اساس قرآن و سنت از آنِ اهل بيت عليه السلام بود.

٢. آنچه از محصولات و يا سرزمين خيبر توسط پيامبر خدا صل الله عليه و آله براي اهل بيت عليه السلام قرار داده شده بود (هيثمي، ١٤٠٨ق، ج٩، ص٣٩؛ طبراني، ١٤١٥ق، ج٥، ص٢٨٨).

٣. زمين هاي فدك كه به دستور خداوند به حضرت فاطمه عليها السلام واگذار شده بود.

٤. صدقات موجود در روستاهاي اطراف مدينه و به طور خاص، مزرعه بانقيا» (در يكي از روستاهاي اطراف مدينه) كه از آنِ امير المؤمنين عليه السلام بود يا سرپرستي آنها به ايشان واگذار شده بود.

ابوبكر به منظور تصرف صدقاتِ يادشده، شخصي به نام اشجع بن مزاحم ثقفي را همراه سي تن از بهترين جنگ جويان قبيلة ثقيف مأمور به اين كار كرد (ديلمي، ١٣٨٠ق، ج٢، ص٣٨٤). انتخاب اين شخص را مي توان هدفمند دانست؛ چرا كه برادر وي در جنگ هوازن به دست اميرمؤمنان عليه السلام كشته شده بود (مجلسي، ١٤٠٣ق، ج٢٩، ص٤٦؛ نمازي، ١٤١٢ق، ج١، ص٣٨٥ )، ازاين رو، وي انگيزة كافي براي اطاعت از ابوبكر در انجام اين كار را داشت.

پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله و در زمان ِحضورِ نداشتن غالبِ مردانِ شهرِ مدينه، ابوبكر افرادي را براي تصرف فدك و اخراج وكلا و كارگزاران ِحضرت صديقه طاهره عليها السلام، كه در آن مشغول كار بودند، اعزام كرد (كليني، ١٣٦٣، ج ١، ص ٥٤٣؛ شيخ مفيد، ١٤١٠ق، ص ٢٨٩).

در ميان تاريخ نگاران، تنها ابن ابي الحديد به زمان غصب فدك اشاره كرده است. او در اين باره مي نويسد: ماجراي فدك و حضور حضرت فاطمه عليها السلام نزد ابوبكر، ده روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، اتفاق افتاد. چنان كه گذشت، علت تصرف فدك و منع بني هاشم از خمس آن بود كه مبادا علي بن ابي طالب عليه السلام با درآمد حاصل از فروش محصولات فدك، قدرت مالي يافته، بر سر خلافت به منازعه با عمر و ابوبكر برخيزد.

با تصرف منابع مالي اميرمؤمنان عليه السلام و به ويژه فدك، از روز دهمِ پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله به بعد، اقدامات اميرمؤمنان عليه السلام و حضرت فاطمه زهرا عليها السلام براي باز پس گيري آن آغاز شد. حضور اميرمؤمنان عليه السلام به عنوان شاهد، و آمدن حضرت صديقه طاهره عليها السلام به مسجدالنبي و ايراد خطبه در همين ايام، اتفاق افتاده است.

سبب نزول آية وَ آتِ ذَا الْقُرْبي حَقَّهُ» (اسراء: ٢٦) و ارتباط آن با اهداي فدك به حضرت فاطمه زهرا عليها السلام، در تفاسير متعدد خاصه (قمي، ١٣٦٧، ج٢، ص١٨؛ فرات كوفي، ١٤١٠ق، ص٣٢٣؛ عياشي، بي تا، ج٢، ص٢٨٧؛ ابن شهرآشوب، ١٤١٠ق، ج٢، ص٦٠؛ طبرسي، ١٣٧٢، ج٦، ص٦٣٤؛ شيباني، ١٤١٣ق، ج٣، ص٢١٢؛ سيد بن طاووس، ١٣٦٣، ص١٠٢) و عامه (حسكاني، ١٤١١ق، ج١، ص٤٣٨؛ سيوطي، ١٤٠٤ق، ج٤، ص١٧٧)، حكايت از آن دارد كه غالب مهاجران و انصار از قضيه اطلاع داشتند، اما به رغم اين شيوع و به سبب اصرار ابوبكر بر آوردن شاهد، حضرت صديقه طاهره عليها السلام به ناچار، اميرمؤمنان عليه السلام و امّ ايمن را به عنوان گواه، نزد ابوبكر بردند. اين مسئله به گونه اي مي تواند گوياي حضور نداشتن غالب ياران اميرمؤمنان عليه السلام و چه بسا بيشتر مهاجران و انصارِ ميانه رو به هنگام غصب فدك، در مدينه باشد. افزون بر اين، مي توان شواهد ديگري را مؤيد اين ادعا دانست:

١. ايراد خطبة فدكيه توسط حضرت صديقه طاهره عليها السلام در مسجدالنبي و به ياري برنخاستن هيچ كس، شاهدي است دال بر حضور نداشتن طرف داران اميرالمؤمنين عليه السلام.

٢. اينكه ابوبكر در مسجدالنبي و در جمع حاضران، تنها يادگار پيامبر خدا صل الله عليه و آله را روباهي مي خواند كه شاهدش دمش است! (جوهري، بي تا، ص١٠٤؛ ابن ابي الحديد، ١٣٣٧، ج١٦، ص٢١٥؛ طبري امامي، ١٤١٣ق، ص١٢٣) و تنها ام سلمه به اين سخن اعتراض مي كند. وي نيز در آن جمع حضور نداشت، بلكه از درون حجره اش صداي ابوبكر را شنيد و به گفتة او اعتراض كرد و به خاطر اين اعتراض نيز به مدت يك سال حقوق او از بيت المال قطع شد (طبري امامي، ١٤١٣ق، ص١٢٤).

٣. سخنان حضرت فاطمه عليها السلام خطاب به اميرالمؤمنين عليه السلام پس از بازگشت از مسجد و توصيف حالت اميرمؤمنان عليه السلام، نشان از اوج تنهايي حضرت در آن ايام دارد؛ آنجا كه دربارة ايشان مي فرمايد: يابن ابي طالب، اشتملت مشيمة الجنين و قعدت حجرة الظنين نقضت قادمة الاجدل فخانك ريش الأعزل ...» (طوسي، ١٤١٤ق، ص٦٨٣)؛ اي پسر ابوطالب، تا كي دست ها را به زانو بسته اي و چون متّهمان در گوشة خانه نشست هاي؟ مگر تو نه همان سالار سر پنجه اي؟ چرا امروز در چنگ اينان رنجه اي؟ (شهيدي، ١٣٦٧، ص١٤١).

بلاذري و يعقوبي ـ بنابر قولي ـ طول زمان رفت و برگشت سپاه اسامه را ٦٠ روز دانسته اند (بلاذري، ١٤١٧ق، ج١، ص ٤٧٤؛ يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١٢٧). طبري در اين باره مي نويسد: آنان ٤٠ روز در آنجا (مناطق جنگي ذوالمره، و قبايل قضاعه و ابل) ماندند تا تمامي آنچه را رسول خدا صل الله عليه و آله به آنان امر كرده بود انجام دهند، سپس به مدينه بازگشتند و اين مدت (٤٠ روز) بجز ايام رفت و برگشت آنان است (طبري، ١٣٨٧ق، ج٣، ص٢٢٧). ابن كثير نيز زمان رفت و آمد آنان را بين ٤٠ تا ٧٠ روز مي داند (ابن كثير، ١٤٠٧ق، ج٦، ص٣٠٤). اين سخن با كلام طبري، كه تنها مدت اقامت آنان در مناطق جنگي، بدون احتساب زمان رفت و برگشت را ٤٠ روز مي داند، بسيار نزديك است. اما واقدي مجموع مدت رفت و برگشت اين سپاه را ٣٥ روز دانسته است؛ ٢٠ روز براي رفتن و عمليات و ١٥ روز نيز براي بازگشت. طبرسي نيز مجموع اين سفر را قريب ٤٠ روز دانسته كه به نقل واقدي نزديك است. واقدي تاريخ اعزام، يعني خروج سپاه اسامه از مدينه را اول ربيع الثاني، يعني قريب يك ماه پس از رحلت پيامبر صل الله عليه و آله دانسته است و اين با تعجيلي كه ابوبكر براي اعزام سپاه اسامه داشت، سازگار نيست. علاوه بر آن، اقامت طولاني مدت در آن مناطق نيز با روح مأموريت اسامه كه رسول خدا صل الله عليه و آله برايش مقرر كرده بود، سازگار نيست. بنابراين، آنچه به واقع نزديك تر مي نمايد اين است كه كار اعزامِ سپاه اسامه در چند روز ِپس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله سامان يافته و بر اساس مأموريتِ محول شده، پس از قريب چهل روز غيبت از مدينه، به اين شهر بازگشته است. در نتيجه، با احتسابِ چند روزِ پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله كه صرف آماده سازي و اعزام اين سپاه شد، زمان بازگشت اسامه و سپاهش كمتر از ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله بوده است.

از وقايع و اقدامات سپاه اسامه و طرف مقابل، در طول اين مدت اطلاع بيشتري در دست نيست. تنها مي توان گفت: دستگاه خلافت به دنبال تقويت پايه هاي قدرت خويش و اميرمؤمنان عليه السلام نيز به دنبال احقاق حقوق خود و جمع آوري قرآن بود. به گونه اي كه در ادامه خواهد آمد، نتيجة تلاش هر دو گروه با بازگشت لشكر اسامه به ثمر نشست و اقدامات عملي بيشتري در تاريخ از آنان به يادگار مانده است.

بر اساس برخي گزارش ها، با بازگشتِ سپاه اسامه، تعدادي از طرف دارانِ اميرالمؤمنين عليه السلام زبان به اعتراض بر غاصبان خلافت گشودند و يكي از آنان خودِ اسامه بود. گفتني است كه ابوبكر پس از حركت لشكر اسامه، او را از مقامش عزل كرده بود. بدين روي، اسامه پس از بازگشت، در جمع مردم مدينه، ضمن ابراز شگفت از بركنار شدنش توسط ابوبكر، پس از اعتراض به ابوبكر، خلافت وي را مشروع ندانست و گفت: من و هر كس كه در لشكر من بوده، تو را به خلافت نگمارده است. معترض بعدي بُرَيدة بن حُصَيب اسلمي، پرچمدار سپاه اسامه، بود. بر اساس برخي گزارش ها، بريده زماني به مدينه بازگشت كه مردم با ابوبكر بيعت كرده بودند (عاملي، بي تا، ج ٢، ص٥٣) اين نشان از عدم بيعت بريده با ابوبكر دارد. او به بيعت نكردن اكتفا نكرد و ضمن همراه كردن ديگران با خود، در دفاع از وصايت اميرمؤمنان عليه السلام، رو در روي ابوبكر ايستاد (ر.ك. همان) و پس از آن نيز فرياد مي زد: تا وقتي علي بيعت نكند من بيعت نخواهم كرد». عملكرد او به گونه اي بود كه برخي از افراد قوم او (بني اسلم)، كه خود يكي از اركان حوادث پس از سقيفه در گرفتن بيعت براي ابوبكر بودند، نيز تحت تأثير بريده، فرياد برآوردند: تا وقتي بريده بيعت نكند ما نيز بيعت نخواهيم كرد».

بجز اسامه و بريده، نام يازده تن ديگر نيز به عنوان معترضان عَلَني بر ابوبكر، در روايت طبرسي از ابان بن تغلب از امام صادق عليه السلام به چشم مي خورد كه عبارتند از: خالد بن سعيد بن عاص از بني اميه، سلمان فارسي، ابوذر غِفاري، مقداد بن اسود، عمار بن ياسر، ابوالهثيم بن تيِّهان، سهل و عثمان فرزندان حنيف، خزيمة بن ثابت ذوالشهادتين، ابي بن كعب، ابوايوب انصاري. حضرت نيز از آنان خواست پس از هر اقدامي، ابتدا به ميان مردم بروند و هرچه را از رسول خدا صل الله عليه و آله دربارة ابوبكر شنيده اند براي مردم بازگو نمايند تا با اين كار، حجت به صورت كامل بر مردم تمام و عذرشان پايان يابد و دوريشان از پيامبر صل الله عليه و آله زماني كه در قيامت بر او وارد مي شوند، بيشتر باشد (طبرسي، ١٣٨٦ق، ج١، ص٩٨).

از ادامة اين روايت، چنين بر مي آيد كه اين اعتراض پس از بازگشت سپاه اسامه بوده است؛ چراكه در اين روايت آمده: روايت شده كه اينان هنگام وفات رسول خدا صل الله عليه و آله غايب بودند و زماني رسيدند كه ابوبكر حاكم شده بود». با توجه به اينكه حضور نداشتن اين افراد شاخص از اصحاب رسول خدا صل الله عليه و آله در مدينه، آن هم در روزهاي حساس رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله هيچ محملي جز حضورشان در اردوگاه سپاه اسامه ندارد. ازاين رو، به نظر مي رسد غيبت آنان به سبب همراهي با اين سپاه بوده است؛ ضمن آنكه در روايات تاريخي، گزارشي دال بر وجود مأموريت ديگري براي اين افراد به چشم نمي خورد.

اين گروه در مسجد پيامبر صل الله عليه و آله هريك سخنان تندي در ردّ خلافتِ ابوبكر و تأييد جايگاه اميرمؤمنان عليه السلام بيان كردند. آنان پس از آماده سازي افكار عمومي، در روز جمعه اي كه شايد قريب ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله بوده است، اطراف منبر رسول خدا صل الله عليه و آله را گرفتند. وقتي ابوبكر بالاي منبر رفت، مهاجران از اين گروه رو به گروه انصاري معترض كرده، گفتند: شما سخن را آغاز كنيد. انصار نيز رو به آنان كرده، گفتند: خير، شما نخست سخن بگوييد؛ زيرا خداوند در قرآن ذيل آية لَقَدْ تابَ اللَّهُ عَلَي النَّبِيِّ وَ الْمُهاجِرِينَ وَ الْأَنْصارِ الَّذِينَ اتَّبَعُوهُ فِي ساعَةِ الْعُسْرَةِ» (توبه: ١١٧) نام شما را بر ما مقدم كرده است. اولين كسي كه لب به سخن گشود خالد بن سعيد بن عاص بود و پس از او ديگر مهاجران و در نهايت، انصار سخناني گفتند (ر.ك. صدوق، ١٤٠٣ق، ص٤٦٥؛ طبرسي، ١٣٨٦ق، ج١، ص ٩٨ تا ١٠٥؛ سيد بن طاووس، ١٤١٣ق، ص٣٤١؛ عاملي، بي تا، ص٤٤٢ به بعد).

زبان ابوبكر درحاليكه بالاي منبر نشسته بود، بند آمد، به گونه اي كه نتوانست هيچ جوابي بدهد. وقتي سخنان آنان پايان يافت، گفت: اميرتان شدم، درحاليكه بهترين تان نيستم؛ رهايم كنيد! رهايم كنيد! عمر بن خطاب به او گفت: از منبر پايين بياي اي فروماية نادان! اگر نمي تواني پاسخ قريشيان را بدهي، چرا خودت را در اين جايگاه قرار داده اي؟ به خدا سوگند، مي خواهم كه تو را از اين مقام بركنار و آن را به سالم مولي ابي حذيفه واگذار نمايم! ابوبكر از منبر پايين آمد. عمر دست او را گرفت و به منزلش رساند (طبرسي، ١٣٨٦ق، ج١، ص ١٠٤) و تا سه روز به مسجدالنبي نيامد. روز سوم (صدوق، ١٤٠٣ق، ص٤٦٥) گروهي از مهاجران و انصار هر كدام به همراه عده اي با شمشيرهاي كشيده، درحاليكه عمر بن خطاب پيشاپيش آنان بود، وارد مسجدالنبي شدند. عمر، خطاب به طرف دارانِ اميرالمؤمنين عليه السلام گفت: به خدا سوگند، اگر سخنان قبل را تكرار كنيد سر از بدن شما جدا خواهيم كرد. خالد بن سعيد بن عاص و سلمان فارسي سخناني در تأييد اميرمؤمنان عليه السلام و در ردّ تهديد عمر بيان كردند كه موجب حملة عمر به سلمان فارسي شد كه با مداخلة اميرمؤمنان عليه السلام بي نتيجه ماند. آنگاه حضرت رو به طرف دارانِ خويش كرده، از آنان خواست پراكنده شوند. عمر نيز در مدينه به راه افتاد و با فرياد، از عموم مردم خواست مجدداً با ابوبكر بيعت نمايند و به صورت گروهي بر سر افرادي مي ريختند كه تمايلي به بيعت نداشتند و آنان را كشان كشان و به اجبار براي بيعت به مسجد مي آوردند (طبرسي، الاحتجاج، ١٣٨٦ق، ج١، ص ٩٨ـ١٠٥؛ صدوق، ١٤٠٣ق، ص ٤٦٥). اين اقدام موجب خانه نشيني مخالفان شد، به گونه اي كه پس از آن، ديگر هيچ صداي اعتراضي بر نخاست (صدوق، ١٤٠٣ق، ص ٤٦٥).

بي شك، حوادث مزبور و به ويژه مخالفت بني اسلم، وحشت بسياري در دل حاكمان ايجاد كرد، به گونه اي كه تنها راه موجه جلوه دادن خلافت خويش را در گرفتن بيعت، آن هم به هر شكل ممكن، از وصي پيامبر خدا صل الله عليه و آله به عنوان مهم ترين معارض خويش ديدند.

سليم بن قيس به نقل از سلمان، اولين بيعت خواهي ابوبكر را پس از رفتن اميرمؤمنان عليه السلام و حضرت صديقه طاهره عليها السلام به در خانة مهاجر و انصار و هنگام جمع قرآن دانسته است. از ادامة اين نقل، چنين بر مي آيد كه پس از عرضة قرآن توسط اميرالمؤمنين عليه السلام و به تحريك عمر، ابوبكر كسي را براي بيعت خواهي به درِ خانة امام عليه السلام فرستاد. فرستادة ابوبكر طي دو نوبت به درِ خانة امام عليه السلام آمد و پيغام ابوبكر را رساند، اما با پاسخ منفي و قاطع امام عليه السلام مواجه شد. ازاين رو، غاصبان خلافت آن روز را صبر كردند. به گفتة سلمان، هنگامي كه شب فرارسيد، اميرالمؤمنين عليه السلام حضرت فاطمه عليها السلام را بر مركبي سوار كردند و دست حسنين عليهما السلام را گرفتند و به درِ خانه تمام اصحاب رسول خدا صل الله عليه و آله مراجعه كردند و ياري خواستند، اما باز همان معدود افرادِ طرفدارِ حضرت پاسخ مثبت دادند (سليم بن قيس، ١٤٠٥ق، ج٢، ص٥٨١).

نكتة قابل تأمل در اين بخش از گزارش سلمان اين است كه به گفتة وي، در اين نوبت از ياري خواهي، حضرت علي عليه السلام و حضرت فاطمه عليها السلام به در خانة تمام صحابه رفتند، درحالي كه در نوبت ِاول، تنها به در خانة بدريّون مراجعه كرده بودند. در اينجا، با دو پرسش جدّي مواجهيم: اول آنكه چرا در نوبت اول از ياري خواهي، آن دو بزرگوار تنها به در خانة بدريّون مراجعه كردند، اما در اين نوبت، به در خانة همه صحابه رفتند؟ دوم اينكه آيا اصلاً اين امكان وجود دارد كه امام علي عليه السلام و همسرِ حامله شان و دو فرزند خردسالشان، طي سه شب، در نوبت اول به در خانة تمام بدريون، و طي يك شب در نوبتِ دوم، به در خانة تمام اصحاب مراجعه كرده باشند؟

در پاسخ به نخستين پرسش، مي توان گفت: چه بسا در نوبت اول، تعداد زيادي از صحابه به علت حضور در اردوگاه سپاه اسامه، در خارج مدينه به سر مي بردند و امكان مراجعه به آنان فراهم نبوده. ازاين رو، تنها به حاضرانِ از بدريّون در مدينه بسنده شده است؛ اما در نوبت دوم، با توجه به بازگشتِ سپاه اسامه، امكانِ ياري خواهي از همة اصحابِ حاضر در مدينه فراهم بوده است.

در پاسخ به پرسش دوم مي توان گفت: مراد از مراجعه به در خانة همة بدريّون يا همة صحابه مراجعه به افراد شاخص و داراي نفوذ، همچون سران و رؤساي قبايل بوده است؛ چراكه با وجودِ تعاليم اسلام و تلاش هاي رسول خدا صل الله عليه و آله براي مقابله با گرايش هاي قبيله اي، باز هم روحيات قبيله گرايانة جاهلي در ميان مهاجران و انصار به وفور يافت مي شد. بنابراين، با اقبال ِشيخ قبيله، افرادِ تابع او نيز اقبال، و با ادبارِ او ادبار داشتند. شواهدِ متعددي دال بر وجود چنين روحيه اي در ميان صحابه مي توان ارائه كرد.

در ادامة نقل سليم از سلمان مي خوانيم: اميرالمؤمنين عليه السلام پس از ياري خواهي و دريافت نكردن پاسخِ مناسب، ملازمِ خانه شدند و اين بار نيز مجدداً با تحريكِ عمر، قنفذ را براي بيعت خواهي به در خانه حضرت فاطمه عليها السلام فرستادند. وي و گروه همراهش طي دو نوبت براي بيعت خواهي به در ِخانة حضرت فاطمه عليها السلام آمدند، اما پاسخ مثبت دريافت نكردند، و براي سومين نوبت، خودِ عُمَر با هيزم آمد كه به فاجعة بزرگ تاريخ منجر شد كه در بخش بعد به آن مي پردازيم.

اما تاريخ اين دو حادثه (بيعت خواهي و ياري خواهي مجدد) چه زماني بوده است؟ در گزارش سلمان و هيچ گزارش ديگري به تاريخ دقيق اين وقايع اشاره نشده است. اما با محاسبة زمان حركت لشكر اسامه و طول زمان رفت و برگشت آنان، به نظر مي رسد اين اقدام قريب ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده باشد. دقت در متن گزارش مزبور به خوبي بيان كنندة آن است كه اين مراجعه به در خانة اصحاب، حتماً پس از بازگشت سپاه اسامه بوده؛ زيرا در گزارش اول، آمده است: حضرت به سراغ تمامي اصحاب رسول خدا صل الله عليه و آله رفتند، و اگر قرار باشد رفتن به در خانة مهاجر و انصار پيش از بازگشت لشكر اسامه اتفاق افتاده باشد اين سؤال پيش مي آيد كه پس چه كساني لشكر اسامه را تشكيل داده بودند؟! همين مطلب در دو گزارش ديگر نيز مطرح است؛ زيرا يا بايد بگوييم هيچ يك از بدريون و اولين ايمان آورندگان به پيامبر خدا در لشكر اسامه حاضر نبودند كه اين مسئله بسيار بعيد به نظر مي رسد و با اسناد تاريخي نيز سازگار نيست، يا دست كم برخي از آنان در لشكر اسامه حضور داشتند كه در اين صورت، حضور حضرت در خانة تمامي آنان تا زمان بازگشت لشكر اسامه بايد به تأخير افتاده باشد.

بر خلاف آنچه امروزه تصور عمومي است، شواهد موجود از آن حكايت دارد كه حمله به خانة حضرت صديقه طاهره عليها السلام قريب ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده است، نه سه روز پس از آن. علاوه بر نكاتي كه تاكنون گفته شد، مي توان به قرايني كه در پي مي آيد نيز به عنوان مؤيد اين مدعا اشاره نمود:

١. بنا بر روايت هشام بن سالم از امام صادق عليه السلام، پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، حضرت فاطمه عليها السلام هر هفته، روزهاي دوشنبه و پنج شنبه به زيارت قبور شهدا [در احد] مي رفتند (كليني، ١٣٦٣، ج ٣، ص ٢٢٨؛ ج ٤، ص ٥٦١). در روايت محمود بن لَبيد نيز به استمرار بر اين كار توسط آن حضرت اشاره شده است (خزاز، ١٤٠١ق، ص ١٩٨). با توجه به روايت سليم بن قيس از سلمان فارسي، حضرت فاطمه عليها السلام پس از هجوم دشمنان به خانه شان، دچار چنان مصدوميتي شدند كه منجر به بستري شدن ايشان گرديد و همين وضعيت تا زمان شهادتشان ادامه يافت (سليم بن قيس، ١٤٠٥ق، ج ٢، ص ٥٨٨). روشن است كه با توجه به فاصلة منطقة احد تا مدينه، در صورت مصدوميت ايشان در همان روزهاي نخست، طي اين فاصله آن هم به طور مكرر، امكان پذير نخواهد بود. نتيجه آنكه هجوم به خانة حضرت فاطمه زهرا عليها السلام و مصدوميت ايشان بايد مدتي پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده باشد تا او امكان زيارت قبور شهدا و سوگواري در كنار آن را يافته باشند.

٢. چنان كه گذشت، غصب فدك، ده روز پس از شهادت پيامبر صل الله عليه و آله رخ داد. توجه به عبارت هاي موجود در منابع كهن در توصيف چگونگي راه رفتن حضرت صديقه طاهره عليها السلام هنگام رفتن به مسجدالنبي براي ايراد خطبة فدكيه، احتمال وقوع حمله در روزهاي نخست را منتفي مي سازد. در توصيف چگونگي حركت آن حضرت آمده است: مَا تَخْرِمُ مِشْيَتُهَا مِشْيَة رَسُولِ اللَّهِ صل الله عليه و آله» (سيدمرتضي،١٤١٠ق، ج٤ ص ٧١ ؛ طبرسي، ١٣٨٦ق، ج‌١، ص٩٨)؛ راه رفتن ايشان هيچ تفاوتي با راه رفتن رسول خدا صل الله عليه و آله نداشت. روشن است كه اگر هجوم به بيت آن حضرت پيش از آمدنشان به مسجد در روز دهم براي ايراد خطبه رخ داده بود، بايد به جاي چنين توصيفي، كه حكايت از نوعي حركت طبيعي دارد، به نوع حركت مصدوم و مجروح اشاره مي شد؛ مثلاً گفته مي شد: درحاليكه بعضي از زنان زير بازوهاي ايشان را گرفته بودند و براي حركت ياري مي دادند به مسجد آمدند.

٣. در خطبة فدكيه با وجود اعتراض حضرت فاطمه عليها السلام به ديگر رفتارهاي غاصبان خلافت، هيچ اشاره اي به هجوم دشمنان به بيت ايشان نشده است و اين حكايت از آن دارد كه تا زمان القاي خطبه، يعني روز دهم پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، هجومي صورت نگرفته بوده است.

٤. همان گونه كه گذشت، اميرمؤمنان عليه السلام پس از بازگشت لشكر اسامه، چندين شب حضرت صديقه عليها السلام را سوار بر مركبي مي نمودند و براي اتمام حجت به درِ خانة مهاجران و انصار مي بردند. اين واقعه، خود گوياي سلامت آن بانو تا آن ايام است؛ چرا كه در صورت سقط جنين و مجروح بودن بدن، همراهي با اميرمومنان عليه السلامبراي ايشان امكان نداشت.

٥. پيش تر اشاره شد كه بريدة بن حصيب اسلمي پس از بازگشت سپاه اسامه، به ميان قومش رفت و اعلام كرد كه تا وقتي حضرت علي عليه السلام بيعت نكند من بيعت نخواهم كرد. قوم او نيز گفتند: تا وقتي بريده بيعت نكند، ما بيعت نخواهيم كرد (سيد مرتضي، ١٤١٠ق، ج٣ ص٢٤٣). اين گزارش حكايت از آن دارد كه تا زمان بازگشت سپاه اسامه، هنوز گروه حاكم موفق به اخذ بيعت از اميرالمؤمنين عليه السلام نشده بودند، نتيجه آنكه تا زمان بازگشت سپاه اسامه، هنوز هجوم به خانة فاطمه زهرا عليها السلام رخ نداده است، و اصلاً مي توان گفت: همين اعلام مخالفت بريده و قومش يكي از عوامل تصميم غاصبان خلافت به هجوم و يكسره كردن مسئله مخالفت حضرت علي عليه السلام بوده است.

٦. در روايت صاحب مصباح الانوار از امام باقر عليه السلام آمده است: بيماري حضرت فاطمه عليها السلام ٥٠ شب پس از وفات رسول خدا صل الله عليه و آله آغاز شده است (مجلسي، ١٤٠٣ق، ج٤٣ ص٢٠١ به نقل از: مصباح الانوار). در ديگر روايت اين كتاب، به نقل از امام باقر عليه السلام آمده است: حضرت فاطمه عليها السلام ٦٠ روز پس از وفات رسول خدا صل الله عليه و آله بيمار شدند و سپس بيماري ايشان شدت گرفت. برخي از محققان براي جمع ميان اين دو روايت، آغاز بيماري حضرت فاطمه عليها السلام را ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله و شدت گيري بيماري ايشان را ١٠ روز پس از آغاز ِآن دانسته اند (يوسفي غروي، ١٤١٧ق، ج٤، ص١٤١). با توجه به اينكه به لحاظ تاريخي، براي بيماري حضرت فاطمه عليها السلام هيچ سببي بجز مصدوميت ناشي از هجوم به خانة ايشان گزارش نشده است، مي توان نتيجه گرفت: هجوم به خانة حضرت فاطمه عليها السلام ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده است.

براساس آنچه گذشت، مي توان چنين استظهار كرد كه آغاز بيماري ِناشي از مصدوميتِ حضرت فاطمه عليها السلام قريب ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله بوده، اما پرسش اينجاست كه اين بيماري چند روز طول كشيد تا به شهادت آن حضرت منتهي شد؟ در اينجا، ناچاريم دربارة روايات مربوط به تاريخ شهادت حضرت فاطمه عليها السلام داوري كنيم.

در تعداد زيادي از روايات، مدت حياتِ حضرت فاطمه عليها السلام پس از رسول خدا صل الله عليه و آله ٧٥ روز ذكر شده است (صفار قمي،١٤٠٤ق، ص١٧٤؛ كليني، ١٣٦٣، ج١، ص٢٤١ و ٤٥٨؛ ج٣، ص٢٢٨؛ ج٤، ص٥٦١؛ مفيد، ١٤١٤ق، ص١٨٥؛ طبري، ١٤١٣ق، ص١٣٤؛ ابن عبدالوهاب، ١٣٦٩ق، ص٤٧؛ طبرسي، ١٤٠٦ق، ص٢٢؛ قطب راوندي، ١٤٠٩ق، ج٢، ص٥٢٦؛ ابن شهرآشوب، ١٣٧٦ق، ج٣، ص١١٦؛ اربلي، بي تا، ج٣، ص٢٦٨؛ ج ٢، ص٧٧؛ طبري، ١٣٨٦ق، ص٥٢؛ حلي، ١٤٢٤ق، ص٥٨؛ خصيبي، ١٤١١ق، ص١٧٦؛ ابن بطريق، ١٤٠٧ق، ص٣٩٠؛ شهيد اول، ١٤١٩ق، ج٢، ص٦٢؛ طبراني، ١٤١٥ق، ج٦، ص٣٢٨ ؛ همو، ١٤٠٤ق، ج٣، ص٥٨؛ ابن عساكر، ١٤١٥ق، ج٤٢، ص١٣١؛ هيثمي، ١٤٠٨ق، ج٩، ص١٦٦)، بنابراين، با توجه به تاريخ رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله (٢٨ صفر يا ٢ ربيع الاول)، شهادتِ حضرت فاطمه عليها السلام در حدود نيمة ماه جمادي الاولي رخ داده است.

ديدگاه ديگر برگرفته از روايت طبري امامي به نقل از امام صادق عليه السلام است كه شهادت حضرت فاطمه عليها السلام را در سوم جمادي الثانيه دانسته است (طبري شيعي، ١٤١٣ق، ص١٣٤). بجز اين دو قول، اقوال غيرمشهوري نيز به چشم مي خورد كه قابل اعتنا نيست (ر.ك. رشاد، ١٣٩٣، ج١، ص٣٤٧)، اما در تأييد ديدگاه دوم مي توان به اين نكات اشاره كرد:

١. آن گونه كه برخي از عالمان شيعه از ديرباز احتمال داده اند، ممكن است كلمة خمسة و سبعين»، تصحيف شدة كلمه خمسة و تسعين» بوده باشد (همان، ص٣٤٨). مؤيد اين احتمال وجودِ موارد مشابه براي چنين تصحيفي، با توجه به كم دقتي ها در كتابت و نقطه گذاري است.

٢. بر اساس قول ٧٥ روز، تاريخ شهادت حضرت فاطمه عليها السلام نيمة جمادي الاولي مي شود، درحاليكه براي اين تاريخ، هيچ روايتي از معصوم نرسيده و گويا صرفاً بر اساس محاسبة ٧٥ روز پس از ٢٨ صفر، تاريخ شهادت استخراج شده است. اين در حالي است كه بر ديدگاه مقابل (سوم جمادي الثانيه) در روايتِ طبري امامي از امام صادق عليه السلام تصريح شده است.

٣. بنا به استظهار برخي از محققان معاصر، روايت دالّ بر روشن بودن مشعل به هنگام تجهيز و دفن بدن حضرت فاطمه عليها السلام با روايت ٧٥ روز سازگار نيست؛ چراكه در صورت قبول قولِ ٧٥ روز، شهادت حضرت در شب هاي منتهي به نيمة ماه جمادي الاولي رخ داده كه به سبب مهتابي بودن آسمان و با توجه به مخفيانه بودن غسل و دفن حضرت فاطمه عليها السلام نيازي به روشن كردن مشعل نبوده است.

نتيجه آنكه بر اساسِ ترجيح قول دوم (سوم جمادي الثانيه)، اگر تاريخ رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله ـ آن گونه كه مشهور است - ٢٨ صفر باشد و در صورت كامل بودن هر چهار ماه (صفر، ربيع الاول، ربيع الثاني، جمادي الاولي)، مدت حيات حضرت فاطمه عليها السلام پس از پدر، ٩٥ روز بوده است. اما اين ادعا با مشكلاتي مواجه است:

الف. استبعادِ تمام بودنِ چهار ماهِ متواليِ قمري؛

ب. وجود روايات معتبر و قابل اعتنا دالّ بر رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله در دوم ربيع الاول كه بر اساس اين قول، فاصلة ميان رحلت نبوي صل الله عليه و آله و شهادت ِفاطمي عليها السلام قريب سه ماه خواهد بود. بر اساس روايت كتاب تاريخ اهل البيت عليه السلام، به نقل از امام رضا عليه السلام (كبار المحدثين، ١٤١٠ق، ص٦٨) و نقل اربلّي از امام باقر عليه السلام (اربلي، بي تا، ج١، ص١٣) و نقل طبري از ابي مخنف (طبري، ١٣٨٧ق، ج٢، ص٤٤٢) و نقل يعقوبي (يعقوبي، بي تا، ج٢، ص١١٣)، تاريخ وفات رسول خدا صل الله عليه و آله دوم ربيع الاول بوده است.

ج. روايت طبري و ابوالفرج اصفهاني به نقل از امام باقر عليه السلام حاكي از مدت سه ماه به عنوان دورة حيات حضرت فاطمه عليها السلام پس از پدر است (طبري، ١٣٨٧ق، ج٢، ص٤٧٤؛ ابوالفرج اصفهاني، ١٣٨٥ق، ص٣١).

د. ابن شهرآشوب طول مدت بيماري حضرت فاطمه عليها السلام را ٤٠ روز دانسته (ابن شهرآشوب، ١٣٧٦ق، ج٣، ص١٣٧) و اين تأييدي است براي ديدگاه دوم؛ چراكه با توجه به شواهدِ پيش گفته، آغاز بيماري حضرت فاطمه عليها السلام ٥٠ روز پس از رحلت نبوي صل الله عليه و آله بوده است و جمع اين مدت ٩٠ روز خواهد بود.

در اين مقاله، تلاش شد با بررسي و چينش شواهد تاريخي و روايي، به پاسخ درستي براي اين پرسش ها دست يابيم كه هجوم به خانة حضرت فاطمه زهرا عليها السلام، مدت بيماري و در نهايت، شهادت آن حضرت در چه تاريخي رخ داده و ترتيب حوادثِ منجر به شهادت آن حضرت چگونه بوده است؟ وجود قرايني چند حكايت از آن دارد كه هجوم به خانة فاطمه زهرا عليها السلام بر خلاف تصور رايج، بلافاصله پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ نداده است. براي نمونه، گزارش هاي مربوط به حالات حضرت فاطمه عليها السلام پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله، همچون زيارت مكرّرِ قبورِ شهداي احد، چگونگيِ آمدن به مسجد براي ايراد خطبه پس از غصب فدك، رفتن شبانه به در خانة مهاجران و انصار، همه حكايت از سلامت آن حضرت در دهه هاي پس از رحلت پدر دارد. همچنين گزارش مربوط به بازگشت بريدة بن حصيب اسلمي (پس از همراهي با سپاه اسامه) و اعلامِ اينكه تا وقتي علي عليه السلام بيعت نكند من بيعت نخواهم كرد» نيز حكايت از آن دارد كه بيعت گيري از امام علي عليه السلام تا بازگشت سپاه اسامه به تأخير افتاده است. اما بر فرضِ تأخير هجوم، اين واقعة شوم در چه تاريخي رخ داده است؟ در اين مقاله، با ارائة مستنداتي، به اين نتيجه رسيديم كه هجوم به خانه فاطمه زهرا عليها السلام قريب ٥٠ روز پس از رحلت رسول خدا صل الله عليه و آله رخ داده و پس از آن، حضرت فاطمه عليها السلام به مدت ٤٠ روز در بستر بيماري بودند، تا آنكه سه ماه پس از رحلت پدرشان به شهادت رسيدند.

ابن ابي الحديد، عبدالحميد بن هبة الله(١٣٣٧)، شرح نهج البلاغه، تحقيق محمد ابوالفضل ابراهيم، قم، كتابخانه آيةالله مرعشي نجفي.

ابن ابي شيبه، عبدالله بن محمد(١٤٠٩ق)، المصنف، تحقيق سعيد اللحام، بيروت، دارالفكر.

ابن اثير، عز الدين(١٤٠٩ق)، اسدالغابة في معرفة الصحابة، بيروت، دارالفكر.

ابن جبر، زين الدين علي بن يوسف (١٤١٨ق)، نهج الايمان، تحقيق سيد احمد حسيني، مشهد، مجتمع امام هادي.

ابن جوزى، أبو الفرج عبد الرحمن بن على بن محمد (١٤١٢ق)، المنتظم فى تاريخ الأمم و الملوك، تحقيق محمد عبد القادر عطا و مصطفى عبد القادر عطا، بيروت، دار الكتب العلمية.

ابن حاتم شامي، جمال الدين يوسف (١٤٢٠ق)، الدر النظيم، قم، جامعه مدرسين.

ابن حجر عسقلاني، بي تا، فتح الباري، بيروت، دار المعرفة.

ابن حزم اندلسي، علي بن احمد، بي تا، المحلي، تحقيق احمد محمد شاكر، بيروت، دار الفكر.

ابن سعد، محمد (١٣٧٦ق)، الطبقات الكبري، بيروت، دار صادر و دار بيروت.

ابن سيد الناس، محمد بن محمد (١٤١٤ق)، عيون الاثر، بيروت، دار القلم.

ابن شهر آشوب، محمد بن علي (١٣٧٦ق)، مناقب آل ابي طالب، تحقيق لجنة من اساتذة النجف الاشرف، نجف، مطبعة الحيدريه.

ـــــ ، (١٤١٠ق)، متشابه القرآن و مختلفة، قم، بيدار.

ابن عساكر(١٤١٥ق)، تاريخ مدينة دمشق، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالفكر.

ابن نديم بغدادي، بي تا، فهرست، تحقيق رضا تجدد، بي جا، بي نا.

ابن هشام، عبدالملك(١٣٥٥ق)، السيرة النبوية، تحقيق: مصطفي سقا و ديگران، بيروت، دار احياء التراث العربي.

ابن بطريق، يحيي بن حسن اسدي حلي (١٤٠٧ق)، العمدة، قم، موسسة النشر الاسلامي.

ابن خياط، خليفة(١٤١٥ق)، تاريخ خليفة، بيروت، دارالكتب العلمية.

ابن عبدالوهاب، حسين(١٣٦٩ق)، عيون المعجزات، نجف، مطبعة الحيدرية.

ابن قتيبة دينوري، عبدالله بن مسلم (١٤١٠ق)، الإمامة و السياسة،، تحقيق علي شيري، بيروت، دارالأضواء.

ابن قدامة، عبدالله بن احمد[بي‌تا]، المغني، بيروت، دارالكتاب العربي.

ابن كثير، اسماعيل بن عمر (١٤٠٧ق)، البداية و النهاية، بيروت، دارالفكر.

ابن منظور(١٤١٦ق)، لسان العرب، تحقيق: محمد بن عبدالوهاب و محمدصادق العبيدي، بيروت، دار احياء التراث العربي و موسسة التاريخ العربي.

ابوالفرج اصفهاني، علي بن الحسين(١٣٨٥ق)، مقاتل الطالبيين، تحقيق كاظم مظفر، نجف، المكتبة الحيدرية.

احمدبن حنبل [بي تا]، مسند احمد، بيروت، دارصادر.

اربلي، علي بن عيسي[بي تا]، كشف الغمة في معرفة الائمة، بيروت، دارالاضواء.

آذرنوش، آذرتاش(١٣٧٩)، فرهنگ معاصر عربي- فارسي، تهران، نشر ني.

بكري دمياطي، ابوبكر(١٤١٨ق)، اعانةالطالبين، بيروت، دارالفكر.

بلاذري، احمدبن يحيي (١٤١٧ق)، انساب الاشراف، تحقيق: سهيل زكار و رياض زركلي، بيروت، دارالفكر.

تميمي مغربي، نعمان بن محمد(١٤٠٩ق)، شرح الاخبار، قم، جامعه مدرسين.

جاحظ، عمرو بن بحر[بي تا]، العثمانية، تحقيق: عبدالسلام محمد هارون، مصر، مكتبة الحافظ.

جوهري، احمدبن عبدالعزيز[بي تا]، السقيفة و فدك، تهران، مكتبة النينوي الحديثة.

حاكم حسكاني، عبيدالله بن احمد(١٤١١ق)، شواهدالتنزيل لقواعد التفضيل، تحقيق محمد باقر محمودي، تهران، وزارة الثقافة والإرشادالإسلامي.

حلي، حسن بن سليمان(١٤٢٤ق)، المحتضر، تحقيق سيدعلي اشرف، نجف، المكتبة الحيدرية.

حموى، ياقوت بن عبد الله(١٩٩٥م)، معجم البلدان، چ دوم، بيروت، دارصادر.

خزاز قمي، علي بن محمد (١٤٠١ق)، كفاية الاثر، تحقيق عبداللطيف حسيني كوه كمري، قم، انتشارات بيدار.

خصيبي، حسين بن حمدان(١٤١١ق)، الهدايةالكبري، چ چهارم، بيروت، مؤسسة البلاغ.

خطيب تبريزي[بي تا]، الاكمال في اسماء الرجال، تعليق: أبوأسدالله بن الحافظ محمد عبدالله الأنصاري، [بي جا]، مؤسسة اهل البيت.

دانشامة فاطمي(١٣٩٣)، زير نظر علي اكبر رشاد، تهران، پژوهشگاه فرهنگ و انديشه اسلامي.

ديلمي، حسن بن محمد(١٣٨٠ق)، ارشاد القلوب، تهران، كتابفروشي مصطفوي.

ذهبي، شمس الدين محمد بن احمد (١٤٠٧ق)، تاريخ الاسلام، تحقيق عمر عبدالسلام تدمري، بيروت، دارالكتاب العربي.

ذهبي، محمد بن احمد(١٤١٣ق)، سير اعلام النبلاء، چ نهم، تحقيق شعيب الارنؤوط، بيروت، موسسة الرساله.

رواية كبار المحدثين والمؤرخين(١٤١٠ق)، تاريخ اهل البيت عليه السلام ، تحقيق سيد محمدرضا حسيني، قم، موسسة آل البيت عليه السلام.

سبط ابن جوزي، عبدالرحمن(١٤١٥ق)، تذكرة الخواص، قم، شريف رضي.

سليم بن قيس هلالي(١٤٠٥ق)، كتاب سليم بن قيس، قم، هادي،.

سمهودي، علي بن احمد(٢٠٠٦م)، وفاء الوفا باخبار دارالمصطفي، بيروت، دارالكتب العلميه.

سهيلي، عبدالرحمن(١٤١٢ق)، الروض الأنف في شرح السيرة النبوية، بيروت، دار احياء التراث العربي.

سيد بن طاووس(١٣٦٣)، سعدالسعود للنفوس منضود، قم، شريف رضي.

سيدبن طاووس، علي بن موسي (١٤١٣ق)، اليقين، تحقيق: انصاري، [بي جا]، دارالكتاب (جزايري).

سيوطي، جلال الدين (١٤٠٤ق)، الدرالمنثور فى تفسيرالمأثور، قم، كتابخانه آية الله مرعشي نجفي.

شريف مرتضي، علي بن حسين(١٤١٠ق)، چ دوم، الشافي في الامامة، قم، اسماعليان.

شهيد اول، محمد بن جمال الدين مكي العاملي(١٤١٩ق)، ذكرى الشيعة في أحكام الشريعة، تحقيق موسسة آل البيت عليه السلام، قم، مؤسسة آل البيت عليه السلام.

شهيدي، سيد جعفر(١٣٦٧)، زندگاني فاطمه زهرا عليهما السلام، تهران، دفترنشرفرهنگ اسلامي.

شيباني، محمد بن حسن(١٤١٣ق)، نهج البيان عن كشف معانى القرآن، تحقيق حسين درگاهي، تهران، بنياد دايرة المعارف اسلامي.

شيخ صدوق، محمد بن علي (١٤٠٣ق)، الخصال، تحقيق علي اكبر غفاري، قم، جماعة المدرسين.

ـــــ ، (١٣٨٥ق)، علل الشرائع، تحقيق محمدصادق بحرالعلوم، نجف، المكتبة الحيدرية.

شيخ طوسي، محمدبن حسن (١٤١١ق)، مصباح المتهجد، بيروت، موسسة فقه الشيعة.

ـــــ ، (١٤١٤ق)، امالي، تحقيق موسسة البعثة، قم، دارالثقافة.

شيخ مفيد، محمدبن محمدبن نعمان (١٤١٣ق)، الارشاد، قم، كنگره شيخ مفيد.

ـــــ ، (١٤١٠ق)، المقنعة، چ دوم، قم، موسسة نشرالاسلامي.

صالحى الشامى، محمدبن يوسف (١٤١٤ق)، سبل الهدى و الرشاد، تحقيق عادل احمد عبد الموجود و على محمد معوض، بيروت، دارالكتب العلمية.

صفار قمي، محمدبن حسن(١٤٠٤ق)، بصائرالدرجات، تحقيق ميرزا حسن كوچه باغي، تهران، اعلمي.

صنعاني، عبدالرزاق[بي تا]، المصنف، تحقيق: حبيب الرحمن الأعظمي، [بي جا]، المجلس العلمي.

طبراني، سليمان بن احمد(١٤٠٤ق)، المعجم الكبير، چ دوم، تحقيق حمدي عبدالمجيد سلفي، بيروت، داراحياء التراث العربي.

ـــــ ، (١٤١٥ق)، المعجم الاوسط، قاهرة، دارالحرمين للطباعة و النشر و التوزيع.

طبرسي، احمدبن علي(١٣٨٦ق)، الاحتجاج، تحقيق سيدمحمدباقر خِرسان، نجف، دارالنعمان.

طبرسي، فضل بن حسن (١٤١٧ق)، اعلام الوري باعلام الهدي، قم، آل البيت عليه السلام.

ـــــ ، (١٣٧٢)، مجمع البيان في تفسيرالقرآن، تهران، ناصرخسرو.

ـــــ ، (١٤٠٦ق)، تاج المواليد، قم، مكتبة آيةالله المرعشي النجفي.

طبري شيعي، محمدبن جرير(١٤١٣ق)، دلائل الامامة، قم، بعثت.

طبري، محمدبن جرير(١٣٨٧ق)، تاريخ الامم و الملوك، چ دوم، تحقيق: محمد ابوالفضل ابراهيم، بيروت، دار التراث.

طبري،احمد بن عبدالله(١٣٥٦ق)، ذخائر العقبي، القاهرة، مكتبة القدسي.

عاملي، علي بن يونس[بي تا]، الصراط المستقيم، تحقيق محمد باقر بهبودي، [بي جا]، المكتبة المرتضوية لإحياءالآثار الجعفرية.

عاملي، يوسف بن حاتم بن فوز[بي تا]، الدرالنظيم، قم، جامعه مدرسين.

عسقلاني، ابن حجر(١٤١٥ق)، الإصابة في تمييز الصحابة، تحقيق: عادل احمد عبدالموجود و علي محمد معوض، بيروت، دارالكتب العلمية.

عسكري، ابوهلال حسن بن عبدالله (١٤٠٨ق)، الاوائل، طنطا (مصر)، دارالبشير.

عياشي، محمد بن مسعود[بي تا]، كتاب التفسير(تفسيرالعياشي)، تحقيق هاشم رسولي محلاتي، تهران، الاسلامية.

فرات كوفي، ابوالقاسم فرات بن ابراهيم بن فرات(١٤١٠ق)، تفسير فرات كوفي، تحقيق: محمد كاظم، تهران، وزارة الثقافة و الارشاد الاسلامي.

فيض كاشاني، محسن(١٤١٦ق)، چ دوم، التفسيرالصافي، تحقيق حسين اعلمي، قم، الهادي.

قرطبي، ابن عبدالبر(١٤١٥ق)، الإستيعاب في معرفة الأصحاب، تحقيق: عادل احمد عبدالموجود و علي محمد معوض، بيروت، دارالكتب العلمية.

قطب راوندي، قطب الدين(١٤٠٩ق)، الخرائج و الجرائح، تحقيق موسسة الامام المهدي عليه السلام، قم، موسسة الامام المهدي عليه السلام.

قمي، علي بن ابراهيم(١٣٦٧)، تفسير قمي، چ چهارم، تحقيق سيدطيب موسوي جزايري، قم، دارالكتاب.

كليني، محمد بن يعقوب (١٣٦٣)، الاصول من الكافي، چ پنجم، تحقيق علي اكبر غفاري، تهران، دار الكتب الاسلامية.

مجلسي، محمدباقر(١٤٠٣ق)، بحارالانوار، چ دوم، بيروت، موسسة الوفاء.

مرتضي عاملي، جعفر(١٤٢٦ق)، الصحيح من سيرة النبي الاعظم صل الله عليه و آله، قم، دارالحديث.

مسعودي، [بي تا]، التنبيه و الإشراف، تصحيح عبدالله اسماعيل الصاوى، قاهرة، دارالصاوي(افست قم، مؤسسة نشرالمنابع الثقافة الاسلامية).

مسعودي، على بن الحسين(١٤٠٩ق)، مروج الذهب و معادن الجوهر، چ دوم، تحقيق اسعد داغر، قم، دارالهجرة.

مغربي تميمي، قاضي نعمان(١٤١٤ق)، شرح الاخبار في فضائل الائمة الاطهار عليه السلام، چ دوم، تحقيق سيدمحمدحسيني جلالي، قم، جامعه مدرسين.

مفيد، (١٤١٤ق)، الاختصاص، چ دوم، تصحيح علي اكبر غفاري و سيد محمود زرندي، بيروت، دارالمفيد.

مقريزي، احمدبن علي(١٤٢٠ق)، امتاع الاسماع، تحقيق: محمد عبدالحميد نميسي، بيروت، دارالكتب العلمية.

نمازي شاهرودي، شيخ علي(١٤١٢ق)، مستدركات علم رجال الحديث، تهران، نمازي.

نوري طبرسي، ميرزاحسين(١٤٠٨ق)، مستدرك الوسائل، چ دوم، تحقيق موسسه آل البيت عليه السلام، قم، آل البيت عليه السلام.

نووي، محيي الدين [بي تا]، المجموع، بيروت، دارالفكر.

نويري، احمد بن عبدالوهاب(١٤٢٣ق)، نهاية الارب في فنون الادب، قاهرة، دارالكتب و الوثائق القومية.

واقدي، محمد بن عمر(١٤٠٩ق)، كتاب المغازى، چ سوم، تحقيق مارسدن جونس، بيروت، مؤسسة الأعلمى.

هيثمي، علي بن ابي بكر (١٤٠٨ق)، مجمع الزوائد، بيروت، دارالكتب العلمية.

يعقوبي، احمد بن ابي يعقوب[بي تا]، تاريخ يعقوبي، بيروت، دارصادر.

يوسفي غروي، محمدهادي(١٤١٧ق)، موسوعة التاريخ الاسلامي، قم، مجمع الفكر الاسلامي.