تاریخ اسلام در آینه پژوهش - موسسه آموزشی پژوهشی امام خمینی (ره) - الصفحة ١ - فقهالسيرهنويسي؛ شيوهاي نوين در تاريخنگاري اسلامي

 سال هفتم، شماره اول، بهار ١٣٨٩، ٥ ـ ٢٢

يعقوب جعفري*

چكيده

فقه السيره، نوع خاصي از سيره‌نويسي است كه در آن، سيره نبوي با نگاهي تازه مطرح مي‌شود و در بيشتر به نتايج فقهي، عقيدتي، اجتماعي سياسي حوادث عصر پيامبر(ره) نگريسته شده و جنبه‌هاي تاريخي حوادث در درجه دوم اهميت قرار مي‌گيرد. البته استدلال به برخي از احكام شرعي با عمل پيامبر(ره)، سابقه‌اي طولاني دارد، ولي آنچه فقه‌السيره را متمايز مي‌سازد، شيوه خاصي است كه در آن به كار مي‌رود و سيره نبوي از حالت تاريخي صرف، به حالتي فعال و پر از درس‌هاي كاربردي در مي‌آيد.

در اين مقاله، ضمن بررسي سوابق اين نوع سيره‌نگاري، به معرفي اجمالي چند كتاب در اين باره پرداخته شده و در پايان، ملاحظاتي در اين باب تحت عنوان «نقد و نظر» ارائه شده است.

كليد واژه‌ها: فقه‌السيره، سيره نبوي، حجيت فعل معصوم، شيوه دعوت، درس‌ها و عبرت‌ها.

سيره نگاري يا همان نگارش تاريخ زندگاني پيامبر اسلام(ره) از همان قرن‌هاي اوليه آغاز شد و ـ همانگونه كه خواهيم ديد ـ به عنوان يك رشته ويژه در تاريخ‌نگاري اسلامي پي‌گرفته شد.

واژه «سيره» اسم مصدر از ريشه «سير» به معناي رفتن است. اين واژه در معاني گوناگوني به كار مي‌رود كه نزديك به‌ هم هستند، مانند روش، شكل، سنت، شيوه و طريقت. اين واژه در قرآن كريم فقط يك بار آن هم در داستان عصاي موسي به كار رفته و به معناي شكل و هيئت است: «قال خذها و لا تخف سنعيدها سيرتها الاولي»؛(طه: ٢١).

«سيره» در اصطلاح فقها به معناي شيوه متداول ميان مسلمانان است كه آن را «سيره مسلمانان» مي‌نامند و از آن براي تقويت يك نظر فقهي استفاده مي‌كنند و در اصطلاح مورخان به معناي روش زندگي و سنت جاريه در زندگي يك شخص يا يك سلسله از حاكمان است. خالدبن زهيرکه از مُخَضْرمين بوده، چنين گفته است: