معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٣٥ - سلامت تن در آيين جان - شاهنوري سيدجعفر
سلامت تن در آيين جان
شاهنوري سيدجعفر
علم پزشکي روز به روز در حال پيشرفت و توسعه است؛ اما در روزگار ما، همراهي «قرآن» و «علم» بعضي از اشخاص را به تعجب واميدارد؛ بخصوص اگر بدانند که نتيجهي بحث نيز گزارشگر همآهنگي اين دو با هم است.
قرآن معجزهي جاويد زمان است، هر چند سالها از نزول آن گذشته باشد. قرآن آيت کبراي خداوند است که خداوند، رسالت خاتم پيامبرانش را به برکت آن استحکام بخشيد. مسلمانان صدر اسلام بلاغت آن را گواهي بر صدق دعوت وي دانستهاند و امروزه به سلسلهاعجازهاي اين کتاب در ابعاد بلاغي، اخلاقي، تربيتي، اجتماعي، اقتصادي، سياسي، جهانبيني و تبيين هدف از خلقت انسان، علوم پزشکي، بهداشتي، اشارات علمي عميق به خلقت و طبيعت و حتي در ترتيب آيات و ترکيب کلمات و حروف آن پي بردهاند.
«مافرطنا في الکتاب من شيء؛ ما در کتاب آفرينش، بيان هيچ چيز را فروگذار نکرديم.» (انعام، آيهي ٣٨)
به همين دليل است که هر کس از روي تعمق نگاهي به قرآن بيفکند، درخواهد يافت که اين کتاب تفاوت بسياري با ساير کتب که تعدادشان از ميليونها ميگذرد، دارد و اين امر با توجه به عظمت اين کتاب چندان شگفتانگيز نيست. مطالبي که بيان خواهيم کرد سنجشي است که بين بهداشت و علم روز با تکيه بر آيات و روايات اسلامي صورت گرفته است که اميدواريم با مطالعهي آن به وسعت، عظمت و حکمت اين کتاب آسماني و دين اسلامي پي ببريم و به خوبي متوجه شويم چگونه اولياي گرامي اين آيين، در ١٤ قرن قبل، نکات دقيق بهداشتي و غذاشناسي و طبي را به پيروان خود خاطرنشان کرده و براي مداواي مردم از آنها استفاده نمودهاند.
اهتمام اسلام به سلامت جسم:
از آنجا که تا جسم، توانا و سالم نباشد روح و عقل و فکر نميتواند به درستي ترقي و پيشرفت کند و از طرفي هم ترقي هر انسان با عقل و فکر اوست، بايد دانست که سلامت بدن سهم بهسزايي در عظمت انسان از نظر جنبههاي علمي و صنعتي دارد؛ لذا حضرت علي(ع) مصيبت بشر را در سه چيز به ترتيب اهميت آن خلاصه کردهاند:
١- فقر و تنگدستي؛
٢- کسالت بدن؛
٣- امراض رواني از قبيل حسد، بخل، تکبر....
در مقابل، سه چيز را از نعمتهاي بزرگ براي انسان و انسانيت ميشمارد:
١- عدم احتياج به مردم (يعني داشتن مال و کسب کافي براي ادارهي امور زندگي)؛
٢- صحت و سلامتي جسم و نيرومندي و توانايي بدن؛
٣- سلامت روان از جهت داشتن صفات خوب انساني و آلوده نبودن به اخلاقيات زشت و ناپسند.(١)
پيامبر(ص) ميفرمايند:
«طوبي لمن اسلم و کان عيشه کفافاً و قواه شداداً؛ خوشا به حال کسي که اسلام بياورد و درآمدش براي معاش او کافي و بدنش نيرومند باشد.»(٢)
حضرت علي(ع) در روايتي ديگر ميفرمايند:
«الصحة افضل النعم؛ سلامتي بزرگترين نعمتهاست.»(٣)
با توجه به تأکيد دين مقدس اسلام بر دو جنبهي روان و جسم و تأييد دانشهاي پزشکي و رواني بر اين نظريه، به اين نتيجه ميرسيم که روان آرام کاملاً به جسم سالم متکي است و متقابلاً سلامتي بدن بدون انديشه و اخلاق نيکو ميسر نيست.
برکات سحرخيزي:
در قرآن ميخوانيم:
«و قرآن الفجر إن قرآن الفجر کان مشهودا؛ نماز صبح را به جاي آر که همانا خواندن (نماز) صبح به حقيقت مشهود نظر فرشتگان شب و فرشتگان روز است.» (اسراء، آيهي ٧٨)
قرآن، انسان را به زود خوابيدن و سحرخيزي ترغيب ميفرمايد. رواياتي از پيامبراکرم(ص) نقل شد که ميفرمايند:
«بورک لاُمتي في بُکورها؛ آفرين بر امت من براي سحرخيزي آنان.»
«رکعتا الفجر خير من الدنيا و ما عليها؛ دو رکعت نماز صبح بيش از تمام دنيا و هر چه روي آن است ارزش دارد.»
«لاتجتمعوا بعد صلاة العشاء الا لطلب العلم؛ پس از نماز عشا اجتماع نکنيد مگر براي طلب علم.»
اما بهرههاي بهداشتي ناشي از سحرخيزي که عايد انسان ميشود عبارتاند از:
صبح قبل از طلوع آفتاب هوا بالاترين ميزان گاز اُزن را در خود دارد که به مرور کم ميشود و پس از بالا آمدن خورشيد به کلي از بين ميرود. اين گاز تأثير بسيار خوبي بر دستگاه عصبي و فعاليتهاي فکري و عضلاني دارد؛ به طوري که باعث ميشود در اين زمان انسان در بالاترين درجهي نشاط فکري و بدني خود باشد.
رنگ خورشيد به هنگام طلوع متمايل به قرمز است و به طوري که معروف است رنگ قرمز، انسان را تحريک کرده و به فعاليت واميدارد. نسبت اشعهي مادون بنفش در نور خورشيد به هنگام طلوع آن بيش از زماني است که کاملاً طلوع کند. اين اشعه همان عاملي است که پوست بدن را به ساختن ويتامين D وادار ميکند.
سحرخيزي باعث عدم اعتياد به خواب طولاني ميشود. اکنون روشن شده است انساني که ساعات زيادي را يکباره و مداوم ميخوابد، در معرض ابتلا به بيماريهاي قلبي، بهويژه تصلب شرايين قرار ميگيرد. اگر خواب، بيش از حد طولاني شود باعث رسوب مواد چربي در ديوارهي شريانها و از جمله شريانهاي قلبي ميشود.
خداوند در سورهي فرقان ميفرمايد:
«والذين يبيتون لربهم سجدا و قياما؛ آنان هستند که شب را به سجده و قيام (نماز) براي رضاي خدا روز کنند.» (فرقان، آيهي ٦٤)
«إن ناشئة الليل هي أشد وطأً و اقوم قيلا؛ البته نماز شب (دعا و نالهي سحر) بهترين اخلاص قلب و دعوي صدق ايمان است.» (مزمل، آيهي ٦)
از نظر علمي اثبات شده که ميزان کورتزول خون، صبحها به بالاترين ميزان خود ميرسد. کورتزول مادهاي است که باعث افزايش فعاليتهاي بدن شده و نسبت قند موجود در خون را بالا ميبرد تا انرژي لازم را براي بدن فراهم کند؛ و اگر فوايد وضو و نماز را به فوايد سحرخيزي نيز اضافه کنيم، ملاحظه خواهيم کرد مسلمان ملتزم به قرآن، انساني است از هر نظر بيمانند. اکنون اگر فرض کنيم که تمام شهروندان يک جامعه، خود را ملزم به اين روش زندگي کنند چه خواهد شد؟
پاسخ، روشن است. در اين صورت، جامعهاي بينظير و ممتاز خواهيم داشت که نبض زندگي در آن از صبح زود به حرکت درميآيد.
منابع:
١- نهجالبلاغه، ترجمهي فيضالاسلام، ص١٢٦٠.
٢- بحارالأنوار، ج ٧٢، ص٦٧.
٣- فهرست غررالحکم، ص١٩٩.
٤- سيدجواد افتخارياندامغاني؛ قرآن و علوم روز.
٥- مصطفي اسرار؛ دانستنيهاي قرآن، قم: بوستان کتاب.