معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢٩ - در مسير ازدواج - فیضی زهرا
در مسير ازدواج
فیضی زهرا
دانشجوي کارشناسي ارشد جامعهشناسي
تشکيل خانواده بهعنوان هستهي اوّليه و اصلي هر جامعهاي به شمار ميآيد. خانواده، براساس پيوند دو جنس مخالف با يکديگر شکل ميگيرد؛ پيوندي که ميتواند به نتيجهي سعادت و خوشبختي فرد منجر شود و يا تباهي، شکست و طلاق و جدايي را به دنبال داشته باشد.
مسلماً تشکيل خانواده بر پايههايي قرار دارد که اگر به درستي بنيان نهاده نشوند، سلامتي آن در آينده تضمين نخواهد شد و با فروپاشي مواجه خواهد گرديد. يکي از مهمترين مسائل در تشکيل اين پايهها ازدواج است.
بنيان خانواده مخصوصاً در کشور ما و يا براساس تعريفي که در جهان از سوي جامعهشناسان معتبر پذيرفته شده است، نتيجهي ازدواج بين دو جنس مخالف است. ازدواج بهعنوان پايهي اين هستهي اجتماعي، بايد بر قواعد صحيحي مبتني باشد تا بتواند نتايج مثبتي را نيز به دنبال داشته باشد. يکي از اين قواعد، انتخاب همسر و معيارهاي صحيح آن است.
با توجه به ديدگاهها و تخصصهاي گوناگوني مانند ديدگاه مذهبي، رويکردهاي جامعهشناختي، روانشناختي و... معيارهاي مختلفي براي انتخاب همسر در ميان کارشناسان اين امور مورد توجه قرار گرفته است؛ چنانچه اسلام براي انتخاب همسر معيارهايي را عنوان کرده و جامعهشناسان و کارشناسان مسائل اجتماعي نيز معيارها و ديدگاههاي خود را بيان کردهاند.
در اين مقاله بعد از آنکه تعريفي از ازدواج ارائه ميشود، معيارهاي انتخاب همسر از ديد اسلام و جامعهشناسي مورد بررسي قرار ميگيرد و سپس شيوههاي متداول انتخاب همسر نيز عنوان شده و تا حدودي مورد تحليل قرار ميگيرد.
ازدواج چيست؟
ازدواج عملي است که پيوند بين دو جنس مخالف را بر پايهي روابط پاياي جنسي، موجب ميشود. اين عمل، به ارتباط بين دو زوج (دو طرف) منحصر نميشود؛ چرا که ازدواج علاوه بر اين، بايد بر پايهي انعقاد يک قرارداد اجتماعي نيز باشد که مشروعيت روابط جنسي را موجب شود.
بر اين اساس، ازدواج ارتباطي را ميرساند که در مقايسه با ديگر روابط انساني، تأميني بينظير در آن نهفته است. ديگر روابط انساني هر کدام قسمتي از وجود و يا حيات انسان را تکميل ميکنند، در حالي که ازدواج با توجه به ويژگيهاي آن، همهي ابعاد و قسمتهاي زيستي، اقتصادي، عاطفي، رواني و اجتماعي، و براساس تعاليم ما، بُعد مذهبي يک ارتباط انساني را نيز تکميل ميکند. علاوه بر اين، ازدواج داراي تقدسي است که در تمام اديان به نحوي بر آن تأکيد شده است؛ براساس تعاليم اسلام، ازدواج امري است مقدس که در آن دين فرد کامل ميشود. نمونهي اين روايات، روايت پيامبر اکرم (ص) است که «ازدواج سنت من است، و هر کس از آن پيروي نکند از من نيست.» (شيخ طوسي، تهذيبالاحکام، ج٧، ص٢٨٦، حديث ٣.) مسيحيان کاتوليک نيز چنان بر اين بُعد تأکيد ميکنند که از آن، شکستناپذير بودن روابط زوجيت يا ازدواج (نبود طلاق در آن) را بيرون ميکشند.(١)
معيارهاي انتخاب همسر
اولين و شايد بنياديترين مسئله در ازدواج و آن هم ازدواج سالم، معيارها و ملاکهايي است که در انتخاب همسر شايسته بايد مورد توجه قرار گيرند. اين ملاکها از سوي کارشناسان علوم مذهبي، جامعهشناسي و روانشناسي به وفور مورد بررسي قرار گرفته است که در ادامه به تعدادي از آنها اشاره ميکنيم:
١- معيارهاي مذهبي:
ازدواج در منطق قرآن کريم زمينهساز آرامبخشترين رابطهها و آغازگر زندگي خانوادگي همراه با مودت و رحمت است. خداوند متعال کارکرد اين سنت نبوي را در قرآن کريم چنين تبيين ميفرمايد: «و از نشانههاي او اينکه همسراني را از جنس خودتان براي شما آفريد تا در کنار آنان آرامش يابيد و در ميانتان مودت و رحمت قرار داد، در اينها نشانههايي است براي گروهي که تفکر ميکنند.»(٢)
در اين ميان، اسلام براي آنکه اين آرامش حاصل آيد و تداوم داشته باشد، معيارهايي را براي انتخاب همسر عنوان کرده است:
- دينداري و ايمان:
دينداري و ايمان به خداوند متعال از جمله معيارهايي است که در منابع اسلامي مورد توجه جدي قرار گرفته و رعايت آن يکي از اساسيترين شرايط همسرگزيني است. براساس اين معيار، مردان و زنان مؤمن بايد از ازدواج با مردان و زنان کافر دوري کنند. در واقع، ايمان، همانند چشمهاي از قلب ميجوشد و به سوي اعضا و جوارح جريان پيدا ميکند و به صورت اعمال صالحه و حسنه ظاهر ميشود.(٣)
- ارزشهاي اخلاقي
پايبندي به ارزشهاي اخلاقي از جمله مهمترين معيارهاي همسر شايسته از ديدگاه اسلام محسوب ميشود؛ به گونهاي که پيشوايان ديني در خصوص توجه به اين ارزشها، بهخصوص در بين کساني که قصد ازدواج دارند، تأکيد فراوان کردهاند. اين ارزشها شامل طيفي از احکام دستوري در چهار عرصهي فردي، خانوادگي، اجتماعي و زيست محيطي ميشود.
مهمترين ارزش اخلاقي که بايد به آن توجه کرد «حُسن خلق» است؛ به طوري که امام رضا (ع) فرمودهاند «از ازدواج با افراد بداخلاق بپرهيزيد.»(٤)
- صلاحيت خانوادگي
در نگاه اسلامي، علاوه بر آنکه خود فرد، بايد شخص مناسبي براي ازدواج باشد، خانوادهي او نيز بايد از صلاحيت کافي برخوردار باشد؛ چرا که فضايل اخلاقي از طريق تربيت خانواده به فرزندان انتقال مييابد و افراد پاک، در ميان خانوادههاي پاک و مؤمن رشد مييابند. در نتيجه خانوادههاي زوجين نيز از جهت اخلاقي و رفتاري بايد داراي شرايط مناسب و شايستهاي باشند.
٢- معيارهاي جامعهشناختي
در جامعهشناسي، ديدگاههاي گوناگوني براي انتخاب همسر وجود دارد که هر کدام بهصورت نظريهاي خاص مورد بررسي قرار ميگيرد:
- نظريهي همسانهمسري
بسياري از جامعهشناسان معتقدند که بهتر است همسري را که انتخاب ميکنيم، با ما همسانيهايي داشته باشد. به عقيدهي اين گروه، همسانهمسري باعث بروز اختلافهاي کمتري در ميان زوجين ميشود و باعث ميشود آنها بيشتر با يکديگر کنار بيايند و زندگي بهتري داشته باشند. از اين مسئله در تعاليم ديني ما با عنوان «کفويت» يا «همکفو» بودن زوجين تعبير شده است.
همسانهمسري را ميتوان از ابعاد مختلفي مورد توجه قرار داد؛ همساني جغرافيايي، جسماني، اجتماعي- تحصيلي، ذهني، معنوي و....
در مورد همساني جغرافيايي، جامعهشناسان معتقدند که ميزان شناخت و انتخاب همسر در جايي که انسان زندگي ميکند و يا محل کارش در آنجاست و بيشتر اوقات خود را در آن صرف ميکند، بيشتر است؛ چرا که در اين حالت ميزان آشناييهاي مختلف فرهنگي، ديداري نيز افزايش مييابد. همسانهمسري جسماني- که بيشترين وجه ظاهري آن نژاد است- نيز در فرآيند انتخاب همسر بسيار دخيل است. انتخاب همسر از نژادي خلاف نژاد خود نه تنها با موانع و دشواريهايي مواجه است، بلکه احتمال گسست پيوند زناشويي را نيز افزايش ميدهد. همچنين فاصلهي سني بالا نيز احتمال بروز اختلافات عقيدتي را نيز افزايش ميدهد. براساس تحقيقات انجام شده، زنان علاقه دارند تا با مرداني بزرگتر از خود ازدواج کنند و مردان علاقه دارند که با زناني کوچکتر از خود ازدواج کنند. (جامعهشناسي خانواده، دکتر ساروخاني) اما در اين ميان فاصلهي سني که براي اين گروهها در نظر گرفته ميشود نيز مهم است. هر چه فاصلهي سني ميان زوجين افزايش مييابد، بروز اختلافات نسلي و عقيدتي نيز بيشتر ميشود. بيشتر کارشناسان ميزان تغييرهاي سن زوجين براي ازدواج را تا ٨ سال عنوان کردهاند.
در همسانهمسري اجتماعي و تحصيلي، بهتر است که همسر از ميان افرادي که داراي وضعيت اجتماعي و تحصيلي تقريباً مشابهي نسبت به يکديگر هستند انتخاب شود.
در همسانهمسري براساس امور ذهني يا معنوي نيز که به نوعي بر اعتقادات اخلاقي و مذهبي دلالت دارد، تأکيد ميشود که همسراني که از نظر ديدگاه اعتقادي و مذهبي با يکديگر همساني دارند، انتخاب شوند؛ چنانچه در اسلام نيز تأکيد شده است که افراد مؤمن و مسلمان با مسلمان و همآيينهاي خود ازدواج کنند. در حقيقت دين اسلام به نوعي همسانهمسري مذهبي را مورد تأييد قرار داده است. دربارهي امور اخلاقي تأکيد شده تا همساني يا کفويت مورد توجه قرار گيرد.
- نظريهي نيازهاي مکمل
براساس اين نظريه، که از سوي عدهاي از جامعهشناسان بهويژه «وينچ» (١٩٢٦، Winch peter) مطرح شده است، افراد به ازدواج با کساني توجه دارند که نيازهايشان را برآورده ميکنند و زندگي آنان را تکميل ميکنند. به عقيدهي مدافعان اين نظريه، اين امر نه تنها به شباهت و همساني ميان زوجين توجه نميکند، بلکه به بيشباهتي و ناهمساني (بهويژه در صفات تکميلکننده) توجه دارد.
براي نمونه، براساس اين نظريه، افرادي که تندخو هستند و به شدت عصباني ميشوند، با افراد آرامي که در برابر مشکلات با صبوري برخورد ميکنند، ميتوانند بهتر زندگي کنند؛ چرا اگر هر دو نفر اين رفتار را داشته باشند، همواره در حال تنش و دعوا با يکديگر به سر ميبرند و زندگي آنها روي آرامش را نخواهد ديد.
اين نظريه همچنين دربارهي وضعيت عاطفي زوجين نيز صحبت ميکند. افرادي که پرشور در بيان عشق و عاطفه هستند با افرادي که با خونسردي نسبت به اين مسئله توجه دارند، ميتوانند زندگي بهتري داشته باشند.
انواع شيوههاي انتخاب همسر
جامعهي ما در مواجهه با دنياي مدرن، مانند بسياري از ديگر جوامع در حال رشد، در جريان نوسانها و آثار نوسازي اجتماعي قرار گرفته است. براساس اين جريان- که در حقيقت نمود اجتماعي مدرنيته است- جنبههاي مختلف زندگي شهروندان (اعم از اجتماعي، فرهنگي و...) نيز مورد تغيير و تحول قرار گرفته است.
براساس سنت رايج در ايران، انتخاب همسر از طريق خانوادهها و يا آشنايان صورت ميگرفته و مراسم ازدواج نيز توسط بزرگان خانوادههاي عروس و داماد تدارک ديده ميشده است؛ اما با ورود به دنياي مدرن، شيوهي انتخاب همسر نيز از شکل سنتي يا عرفي آن- که عبارت از خواستگاري از سوي والدين است- تغيير يافته و يا بهتر است بگوييم جايگزينهايي يافته است. شيوههايي مانند دوستيهاي قبل از ازدواج، همسريابي اينترنتي (که ابتدا به دوستيابي ختم ميشود و شايد در انتها به ازدواج)، ازدواج دانشجويي و... از جملهي اين شيوههاي جايگزين هستند.
- دوستيهاي قبل از ازدواج
عشق اصيل و حقيقي و به قول قرآن «مودت» و «رحمت» لازمهي آغاز و استمرار زندگي خانوادگي و مايهي نشاط جسمي، عاطفي و روحي است. اگر زن و مرد، پروانههاي شمع عشق باشند، زيباترين زندگي را به تصوير ميکشند؛ اما برخي عشق در زندگي را با دوستيهاي خياباني... اشتباه گرفتهاند. عشق مافوق نيازهاي جسمي و مادي است؛ زيرا نياز مادي و شهواني، چيزي جز يك نياز موقت فيزيکي نيست كه به مجرد تخليهي انرژي فشردهي جنسي، به پايان ميرسد. اما شور عشق هميشه باقي است. (جوانان و روابط، ابوالقاسم مقيمي حاجي، مركز مطالعات حوزهي علميه، ١٣٨٠، ص ٢٠.)
به اعتراف دانشمندان اروپايي، در جوامع آزاد كه جاذبههاي ظاهري و شوق جنسي حاكم است، عشق اولين قرباني است. در اين صورت، عشقهاي برخاسته از نهاد و درون به افسانه تبديل شده است و جز مدعيان دروغين، عاشقي يافت نميشود؛ زيرا پسري كه هر روز با دختري ميگردد و هر دم كه نگاه ميکند عدهاي را در حال جلوهگري ميبيند، ديگر تنوعطلبي در او حاكم شده و از عشق به دور است. جواني كه دنبال چشمچراني است و در كوي، خيابان و... دل به عشقبازي اين و آن سپرده است، آيا چيزي جز شهوت و هوس ميداند؟ (همان منبع، ص ٢٧)
اما اگر اين نوع دوستيها هم (البته به ندرت) به ازدواج ختم شود، پيامدهايي دارد که در زير به آنها اشاره شده است:
١. ترس از افشاي ارتباطهاي گذشته
٢. بدگماني نسبت به همديگر
٣. تنوعطلبي
٤. دشمني و نفرت
٥. جرّ و بحث دائمي (مقالهي دوستيهاي قبل از ازدواج ١، سايت پرسمان، نويسنده: سيدجواد حسيني)
- انتخاب اينترنتي
اين روزها ازدواج اينترنتي به يکي از مباحث مورد علاقهي برخي جوانان تبديل شده است که از طريق آن، شريک آيندهي زندگي خود را مييابند. همسريابي در فضاي مجازي معمولاً به دو صورت زير اتفاق ميافتد؛
نخست آنکه خيليها با انگيزهي دوستيابي وارد سايتهايي ميشوند که اين خدمات را براي کاربران ارائه ميدهند؛ اما پس از جدي شدن مباحث و اصرار يکي از طرفين براي ازدواج، فرد براي تداوم رابطه، حاضر به پذيرش آن ميشود، در حالي که خود نيز ميداند هيچ جديتي در اين موضوع ندارد.
دوم آنکه خيليها پس از نااميد شدن از پيدا کردن همسر مناسب، به سايتهاي ويژهي همسريابي مراجعه کرده و سعي ميکنند فرد مورد نظر خود را پيدا کنند.
با اينکه اتکا به اينترنت و فضاي مجازي ممکن است در نگاه اوّل آسانترين راه همسريابي تلقي شود، ولي واقعيت آن است که فضاي نامطمئن مجازي نميتواند ملاک دقيق و قابل اعتنايي براي يافتن يک شريک دايمي به حساب آيد. ارزيابيهاي اوليه نيز حاکي از آن است که خيليها در مراحل ابتدايي، به قصد دوستيابي به اين کار مبادرت کرده و به تدريج علايق ناشي از احساسهاي ناپايدار، تمايل به تداوم رابطه و در نهايت ازدواج را موجب شده است.
نهايت اين ازدواجها و خاتمهي آنها چندان جالب نيست. هر چند در ميان آنها مواردي هم بودهاند که زوجها توانستهاند تا کنون به خوبي به زندگي خويش ادامه دهند، هميشه در ميان افرادي که به اين شيوه ازدواج کردهاند، نوعي نگراني به همراه عدم اعتماد وجود دارد.
- ازدواج دانشجويي
بسياري معتقدند که ازدواجهاي دانشجويي، بيشتر براي کسب امکاناتي است که توسط دانشگاهها به زوجين داده ميشود و به همين دليل، از ثبات لازم در آينده برخوردار نيست. همچنين عدهاي معتقدند که اين نوع ازدواجها، تأمينکنندهي خواستههاي عاطفي و يا رواني همسران نيستند. اين نوع اعتقاد نيز به اين دليل است که اين عده معتقدند ازدواج دانشجويي بدون توجه به عاطفه و علاقهي بين طرفين صورت ميگيرد و طرفين هيچ توجهي به علايق واقعي خود ندارند. اما تحقيقات انجام شده(٥) نشان ميدهد که دانشگاهها با برگزاري چنين ازدواجهايي شرايط زندگي بهتري را براي دانشجويان فراهم ميکنند و دانشجويان بهطور غيرمستقيم ميتوانند زمينهي موفقيت تحصيلي و جنبههاي حمايتي بيشتري را فراهم کنند.
اين گروه معتقدند، يکي از کارکردهاي ازدواج دانشجويي، دستيابي به شرايط شغلي و پيشرفت شغلي مناسب است. اين تحقيق نشان ميدهد که دانشجويان ميتوانند آن را با سير طبيعي و برخلاف شواهد در ازدواجهاي رايج بپذيرند و طي کنند.
همچنين براساس مقايسهاي که بين ازدواجهاي دانشجويي و عادي صورت گرفته است، ثابت شده است که ميزان سازشپذيري ميان زوجيني که در فضاي دانشگاه با هم آشنا شدهاند و ازدواج کردهاند، بيشتر از زوجهاي عادي است.(٦)
البته وجود مشکلات اقتصادي در ازدواجهاي دانشجويي را نبايد ناديده گرفت که به مراتب بيشتر از ازدواجهاي عادي است و گاه سبب بروز مشکلاتي در زندگي زوجين ميگردد.(٧) و اين مشکلي است که با برنامهريزي دقيق و حمايت بيشتر نهادهاي مسئول در اشتغالزايي و کارآفريني براي زوجيني که بهصورت دانشجويي ازدواج ميکنند، ميتواند برطرف گردد.
نتيجهگيري
براساس مطالب گفتهشده در اين مقاله، بهتر است در انتخاب همسر، معيارهاي اخلاقي و ايمان را در صدر انتخاب خود قرار داد. همعقيده بودن و يا همکفو بودن نيز از ديدگاه جامعهشناسان همسانهمسري نيز مورد توجه قرار گرفته است.
دربارهي شيوهي شناخت همسر براساس تحقيقات آمده بهترين نوع ازدواج، به شيوهي عرفي و سنتي است. ازدواجهايي که از راه دوستيابي و يا آشنايي اينترنتي شکل ميگيرد، همواره با نوعي ترس و اجتناب همراه است و نوعي بدبيني در ميان طرفين وجود دارد. در ضمن، جواناني که وارد دانشگاه (دانشگاه بهعنوان يک محل شناخت اجتماعي) ميشوند نيز نبايد از ازدواج دانشجويي پرهيز کنند، ضمن اينکه نبايد خيلي سريع و تنها براساس احساسهاي زودگذر جواني تصميم به ازدواج با همدانشگاهي خود بگيرند.
پينوشتها:
١- ساروخاني، باقر؛ مقدمهاي بر جامعهشناسي خانواده، تهران: آگاه، ١٣٨٣.
٢- روم (٣٠)، آيهي ٢١.
٣- مصباح يزدي، محمدتقي؛ اخلاق در قرآن (مشکات)، اسکندري، محمدحسين، جلد اول، ص١٤٧.
٤- محمدبنيعقوب، کليني؛ کافي، ج ٥، ص٥٦٣.
٥- غنيمتي، حسن و مهدوي، محمدصادق؛ بررسي تأثير ازدواج دانشجويي بر روي ابعاد کارکردي نظام اجتماعي، فصلنامهي خانوادهپژوهي، سال چهارم، شمارهي شانزدهم، زمستان ١٣٨٧.
٦- دکتر محمدعلي مظاهري، دکتر حميدرضا پوراعتماد و محمود حيدري، مقايسهي بهداشت رواني در زوجهاي جشنهاي ازدواج دانشجويي با زوجين عادي، مجلهي روانشناسي ٢٥، سال هفتم، شمارهي يک، بهار ١٣٨٢، ص٥٢.
٧- همان، ص ٦٨.
منابع براي مطالعهي بيشتر:
١- تشکيل خانواده در اسلام، علي قائمي، تهران: اميري، نهم، ١٣٧٥.
٢- جوانان و انتخاب همسر، علياکبر مظاهري، قم: پارسايان، سيزدهم، ١٣٨٠.
٣- بهشت خانواده، سيدجواد مصطفوي، تهران: مدرسه، ١٣٧٩.
٤- جوانان و ازدواج، اصغر کيهاننيا، انتشارات مادر، ١٣٩١.