معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦
گزیدهای از پژوهشهای ارسالی شمارۀ ٧٩ ـ موضوع پژوهش(٢)
الگوهای قرآنی
انسان کامل، محبوبترین چهره، نزد خداوند
از نظر اسلام انسان کامل که در همۀ فضایل بهطور متعادل و هماهنگ رشد کرده است، مورد عنایت خاص خدا میباشد. چهرههایی تابناک همچون پیامبر اسلام(ص)، سایر انبیای الهی، ائمۀ هدی و صالحین از این دستهاند. قرآن از این محبوبین حق، تمجید میکند و صفات آنها را بیان میفرماید. در روایات و دعاها نیز این بزرگواران بهعنوان اسوه و راه هدایت معرفی شدهاند: «اَنتُمُ الصِّراطُ الاَقوَمُ وَ السَّبیلُ الاَعظَمُ وَ شُهَداءُ دار الفناءِ و شُفَعاءُ دارِ البَقاءِ؛[١] شما راستترین راهها و بزرگترین شاهراهها هستید و شما شهیدان این جهان و شفیعان آن جهانید.»
بنابراین، ما با اطاعت و پیروی هرچه بیشتر از این الگوهای مطمئن قرآنی (که محبوب حقیقی خداوند هستند)، به آنها نزدیکتر شده و از نور وجودی آنها بیشتر بهرهمند میشویم، هرچند که کاملاً نتوانیم مانند ایشان باشیم. در این خصوص حضرت علی(ع)، در نامهای به یکی از فرماندارانش میفرمایند: «آگاه باش که مردم، نیازمند امامی هستند که از وی پیروی کنند و به نور دانش او روشنی جویند. حال امام شما از دنیای خود به دو لباس کهنه و برای خوراکش به دو قرص نان اکتفا نموده است. البته شما قادر به چنین زندگی سختی نیستید، ولی از شما میخواهم که با پرهیزکاری و کوشش و پاکدامنی و درستکاری مرا یاری کنید.»[٢]
با دقّت در سخنان امام علی(ع) درمییابیم که امام معصوم، به جداییناپذیری از قرآن و عترت پیامبر(ص) توصیه میکند و قرآن آن را شرط حُبّ و دوستی خداوند نسبت به بنده و قرار گرفتن در صراط مستقیم میداند.
موسی صیاد اربابی، شمارۀ اشتراک: ١١٥٧٥
¾¾¾
سیمای پرهیزکاران
در آیات متعددی وعدۀ بهشت به پرهیزکاران داده شده است و چند صفت از اوصاف عالی و انسانی برای آنها ذکر شده است:
١ـ «الّذینَ یُنفِقُونَ فِی السَّرّاءِ وَ الضَّرّاءِ؛[٣] آنها در همه حال انفاق میکنند؛ چه موقعی که در راحتی و وسعت هستند و چه زمانی که در پریشانی و محرومیت بهسر میبرند.»
ممکن است گفته شود انسان در حال تنگدستی چگونه میتواند انفاق کند؟ پاسخ این سؤال روشن است؛ افراد تنگدست نیز به مقدار توانایی میتوانند در راه کمک به دیگران انفاق کنند، درثانی انفاق منحصر به مال و ثروت نیست، بلکه هرگونه موهبت خدادادی را شامل میشود. به این ترتیب خداوند میخواهد روح فداکاری و سخاوت را حتی در نفوس مستمندان جای دهد تا از رذایل اخلاقی فراوانی که از «بخل» سرچشمه میگیرد، برکنار بمانند. بهعلاوه گذشت از مال و ثروت آن هم در حال تنگدستی، روشنترین نشانۀ تقواست.
٢ ـ « وَ الکاظِمینَ الغیظُ؛[٤] آنها بر خشم خود مسلطند»
حالت خشم و غضب از خطرناکترین حالات است و اگر جلوی آن گرفته نشود، به شکل جنون و دیوانگی و از دست دادن کنترل اعصاب خودنمایی میکند، بسیاری از جنایات در چنین حالتی رخ میدهد.
پیامبر اکرم(ص) فرمود: «آن کس که خشم خود را فرو برد، با اینکه قدرت اعمال آن دارد، خداوند دل او را از آرامش و ایمان پر میکند.»[٥]
اعظم گلی، شمارۀ اشتراک: ١٣٤٤٢
¾¾¾
٣ ـ از دیگر صفات پسندیدۀ بندگان مخلص خدا، «حلم و بردباری» است. خداوند رحمان میفرمایند: «و اذا خاطبهم الجاهلون قالوا سلاما؛[٦] و هنگامی که جاهلان آنها را مخاطب سازند، به آنها سلام گویند» (بیاعتنا و بزرگوارانه میگذرند). آری این انسانهای شریف در جواب افراد نادان و دون، جدال نکرده و با سلام شبیه به خداحافظی، ترک سخن میکنند. از ویژگیهای ممتاز آنان، «سعۀ صدر» است. به قول شاعر:
من از درمان و درد و وصل و هجران
پسندم آنچه را جانان پسندد
پرهیزکاران در پیچ و خم زندگی و بحبوحۀ حوادث، به قدرت لایزال الهی پناه میبرند و چه زیبا حضرت جل جلاله، در توصیف عباد الرحمن فرمودهاند: «و الذین یبیتون لربّهم سجّدا و قیاما؛ آنها کسانی هستند که شبانگاه برای پروردگارشان سجده و قیام میکنند.»[٧] به قول حافظ شیرین سخن:
چه مبارک سحری بود و چه فرخنده شبی
آن شب قدر که این تازه براتم دادند[٨]
٤ ـ ویژگی بعدی عباد الرحمان، «درست مصرف کردن» است. متأسفانه اسراف در حال گسترش است و این در حالی است که خداوند رحمان، اسرافکاران را برادران شیطان میداند. بعضیها میپندارند، عدم اسراف یعنی؛ سختگیری و خِسّت در امور زندگی. در صورتی که اینگونه نیست. در این مورد حضرت علی(ع) میفرمایند: « کن سمحا و لاتکن مبذّرا، و کن مقدّرا و لاتکن مقترا؛ بخشنده باش، اما زیادهروی نکن، در زندگی حسابگر باش، اما سختگیر نباش.»[٩]
٥ ـ از ویژگیهای دیگر عباد الرحمان «ولایتپذیری» است. آیات و روایات فراوانی در زمینۀ فرمانبرداری از ولایت آمده و اطاعت از «ولی» را همسنگ اطاعت از پیامبر و خدا دانستهاند.[١٠] امام جعفر صادق(ع) در این رابطه میفرمایند: «لو انّ رجلا قام لیله و صام نهاره و تصدق بجمیع ماله و حج دهره و لم یعرف ولایة ولی الله فیوالیه و یکون جمیع اعماله بدلالته الیه ما کان له علی الله جل و عز حق فی ثوابه و لا کان من اهل الایمان؛ همانا اگر کسی شبها را با عبادت به سر برد و روزها را روزه بدارد و تمام اموالش را صدقه دهد و در تمام عمر به حج رود و امر ولایت ولی خدا را نشناسد تا از او پیروی کند و تمام اعمالش با راهنمایی او باشد، برای او از خدای عزّوجل، حقی نیست و از اهل ایمان به شمار نمیآید.»[١١] و در حدیث دیگری میفرماید: «کسی که بمیرد در حالی که ولی خویش را نشناسد، به مرگ جاهلیت مرده است».
٦ ـ از دیگر ویژگیهای عباد الرحمان، «خلوص» آنان در کلیۀ کارها بهویژه عبادات است. آنها اگر کاری انجام دهند، برای خدا و به دور از هرگونه رنگ و ریاست. بندگان مخلص خدا توقع پاداش از مخلوق نداشته و فقط اجر خود را از او میخواهند. از آنجا که دل آنها مملو از عشق الهی است، به لطف معبود، ایمان و یقین کامل دارند و او را منشأ همۀ فیوضات میدانند.
٧ ـ آنان از «ریختن خون ناحق» اِبا دارند و در اجرای فریضۀ «امر به معروف و نهی از منکر»، بسیار کوشا و جدّی هستند. آنان میدانند که نشاط جامعه در انجام این مهم است، چراکه در اجتماعی که امر به معروف و نهی از منکر نباشد، افراد آن مردهاند، گرچه به ظاهر نفس میکشند. خداوند صراحتاً مؤمنین را به امر به معروف و نهی از منکر امر میفرماید، برای انسان کامل شدن و رسیدن به مقام خلیفةاللهی، راهی جز انجام این واجب الهی نیست. «انسان کامل و خلیفةالله کسی است که با هدایت خاص خداوند تعالی، جوامع بشری را به خیر و صلاح و انسانیت دعوت میکند.»[١٢] البته این را هم بگوییم که امر به معروف و نهی از منکر، شرایطی دارد و برای شناخت آن شرایط باید به کتب فقهی و یا رسالۀ مراجع رجوع کرد، لیکن بدیهیترین شرط، آن است که آمر به معروف و ناهی از منکر، خود عامل به گفتارش باشد.
رضا فیروزی، شمارۀ اشتراک: ١٢٢٠٨
¾¾¾
چهرههای محبوب خدا در آیات قرآن
با مطالعۀ متون دینی مخصوصاً قرآن کریم (که به عنوان آخرین کلام الهی برای تکامل و پیشرفت بشر بر بهترین بندهاش نازل شده است)، به این نتیجه میرسیم که از بین هزاران صفتی که برای خداوند عالمیان است، صفاتی چون رحمانیت و رحیمیت، تبلور خاصی دارد و از تمایز بیشتری برخوردار است: «کتَبَ رَبُّکُم عَلی نَفسه الرَّحمَه».[١٣]
وجود آیۀ شریفۀ «بِسمِ اللهِ الرَّحمنِ الرَّحیمِ» در اول ١١٣ سوره از ١١٤ سورۀ قرآن، مدعای فوق را تأیید میکند و سبقت رحمت بر غضب را ثابت میکند: «یا مَن سَبَقَت رَحمَتُهُ غَضَبَهُ»[١٤]
هرچند رحمت الهی واسعه و فراگیر است، اما خداوند رحمت خاصی برای بندگان مؤمن خود دارد و آنها را به رضوان خود نوید داده است. این بندگان الهی دارای شرایط و صفاتی میباشند که دانستن این صفات برای جویندگان طریقت و رضوان الهی ضروری به نظر میرسد، در این نوشتار برآنیم تا برخی از این صفات را یادآور شویم.
قبل از ورود به بحث تذکّر این نکته ضروری است:
اطلاق حبّ و بغض و امثال اینها بر خداوند، از باب عنایت و مجاز است نه حقیقت. زیرا خداوند محل حوادث و عوارض نیست؛ یعنی خداوند معاملۀ محبّ با حبیب خود مینماید و احسان، رحمت و مغفرت خود را شامل حال او میکند.[١٥]
صبر
«وَ اللهُ یُحِبُّ الصّابرینَ»[١٦] صبر و استقامت از شرایط تکامل انسانی میباشد و برای برونرفت بشر از منجلاب مشکلات، بسیار مورد نیاز است.
صبر اقسامی دارد که هرکدام از اقسام آن، به بُعدی از زندگی انسان نظر دارد، «الصبر علی ثلاثة أقسام، صبر علی الطاعة و صبر علی المعصیة و صبر علی المصیبة».[١٧]
صبر بر طاعت: اطاعت و بندگی خداوند، به بعد نیاز انسان به پرستش اشاره دارد و برای رسیدن به تکامل انسانی از ضروریات میباشد.
صبر بر معصیت: گناه، انسان را از خالق خود دور میکند و او را در مسیر بندگی شیطان قرار میدهد، بسیاری از مشکلات در پی گناه و پیروی از هوا و هوس ایجاد میشود، صبر بر معصیت، نهتنها در رفع این مشکلات مؤثر است، بلکه مسیر تکامل را برای انسان هموار میسازد.
صبر بر مصیبت: درگذشت عزیزان و دوستان نهتنها روح انسان را آزار میدهد، بلکه سالیان سال او را رنجیدهخاطر میسازد و زمینۀ بروز ناامیدیهای خطرناک را فراهم میسازد که صبر بر مصیبت، انسان را از این مشکلات نجات داده و به او ضمیری فولادین عطا میکند.
محسن شریعتی، شمارۀ اشتراک: ١٣٩٠
¾¾¾
ویژگیهای زنان شایسته از منظر قرآن
١ـ ایمان و عمل صالح
ایمان به همراه انجام عمل صالح، یکی از مهمترین ویژگیهای بانوان شایسته است. بررسی آیات قرآن به ما میفهماند که این ویژگی، سرمایۀ اصلی بشر برای نیل به قلۀ رفیع سعادت و نیکبختی در دنیا و آخرت است؛ «مَن عمل صالحاً مِن ذکر و انثی و هو مؤمن فَلَنُحیِیَنّهُ حیوة طیبة و لنجزینّهم اجرهم باَحسَن ما کانوا یعملون؛ هرکس از مرد یا زن، کار شایسته کند و مؤمن باشد، قطعاً او را با زندگی پاکیزهای حیات خواهیم بخشید و مسلماً به آنان بهتر از آنچه انجام میدادند، پاداش خواهیم داد.»[١٨]
٢ـ اطاعت خدا و رسول و تسلیم در برابر فرامین آنان
از دیگر اوصاف زنان شایسته، اطاعت کامل از خدا و رسول او و تسلیم بیچون و چرا در برابر فرامین و رهنمودهای آنان است. آیات بسیاری بر این حقیقت گویاست؛ «و ما کان لمؤمن و لا مؤمنة اذا قضی الله و رسوله امراً ان یکون لهم الخیرة من امرهم و من یّعص الله و رسوله فقد ضلّ ضلالاً مبینا؛ هیچ مرد و زن مؤمنی را نرسد که چون خدا و فرستادهاش به کاری فرمان دهند، برای آنان در کارشان اختیاری باشد و هرکس خدا و فرستادهاش را نافرمانی کند، قطعاً دچار گمراهی آشکاری گردیده است.»[١٩]
٣ـ پاکی و پاکدامنی
زن نمونه و شایسته از منظر قرآن، زنی عفیف، پاکدامن و منزّه از هر نوع آلودگی و پلیدی است. به استشهاد قرآن[٢٠] حضرت مریم(س) به دلیل پاک بودن بر زنان جهان برتری داده شده است.
٤ـ تقواپیشگی
زن نمونه و شایسته از دیدگاه قرآن، زنی است که تقوا را در تمام عرصههای زندگی فردی، خانوادگی و اجتماعی (روابط و مناسبات اقتصادی، سیاسی و فرهنگی) رعایت میکند. با اندک تأمل در آیات قرآن این حقیقت به دست میآید که تقواپیشگی از ارزشمندترین و والاترین منزلتها برای انسانها از زن و مرد میباشد: «یا ایّها الناس انّا خلقناکم من ذکر وّ انثی و جعلناکم شعوباً و قبائل لتعارفوا ان اکرمکم عندالله اتقاکم انّ الله علیم خبیر؛ ای مردم ما شما را از مرد و زنی آفریدیم و شما را ملت ملت و قبیله قبیله گردانیدیم تا با یکدیگر شناسایی متقابل پیدا کنید، در حقیقت ارجمندترین شما نزد خدا، باتقواترین شماست. بیتردید خداوند دانا و آگاه است.»[٢١] راستگویی، حجاب و پوشش مناسب، چشمپاکی و آزرم و حیا نیز از ویژگیهای زنان کامل و الگوست.
فروزنده خادمی ندوشن، شمارۀ اشتراک: ١٤٤٩٥
* * *
˜پینوشتها:
[١]. بخشی از زیارت جامعۀ کبیره.