معارف اسلامی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٠ - نوجوان و نظم و تدبير - شريعتى سبزوارى محمدباقر
نوجوان و نظم و تدبير
شريعتى سبزوارى محمدباقر
نوجوان و نظم و تدبير
محمدباقر شريعتى سبزوارى
حاكميت نظم و تدبير در جهان هستى, محسوس است. حركت وضعى و انتقالى كره زمين, شب و روز و سال و ماه را به طور مرتب در پى دارد. فصل هاى بهار, تابستان, پاييز و زمستان همگى مولود نظم و حساب است. خداى متعال براى خورشيد و ماه و ستارگان آسمان حركاتى استوار قرار داده است.
شمس به گردش شده چون مستقيم
ذلك تقديرُ العزيز العليم
قمر ببين در حركت بس متين
فآية لمَعشَر المتقين
رسول خدا(ص) فرمود: (بالعدل قامت السموات والارض;١ به بركت عدل و نظم, آسمان ها و زمين استوار گرديده است.)
كليه حيوانات براساس نظم زندگى مى كنند. زنبور عسل, مورچه و موريانه, قطع نظر از حيات فردى, تشكيلات اجتماعى منظمى دارند. بدن انسان نيز داراى دستگاه منظمى است كه هريك از اعضاى آن از جمله كبد, كليه, قلب, دستگاه گوارش, چشم, گوش و… با نظم خاصى به كار خود ادامه مى دهند.
اگر اختلال و بى نظمى در اعضاى بدن انسان رخ دهد, تمام اندام ها زيان مى بينند و حتى گاهى باعث بيمارى مى شود; چنانچه اگر در حركت زمين اختلالى ايجاد شود, جهان به نابودى كشيده خواهد شد.
قرآن و سنت نيز نظم حاكم بر جهان هستى را پذيرفته و تأييد مى كنند: (نه خورشيد را سزاست كه با ماه تصادف كند و نه شب را سزاست كه بر روز پيشى بگيرد; هركدام در مدار معيّنى در حركت و گردشند.)٢
ضرورت نظم در زندگى انسان ها
اساساً يكى از اصول موفقيت در زندگى, شغل, تحصيل و ديگر فعاليت هاى انسان, نظم است, چرا كه غفلت از اين نكته مهم, اوقات گران بها و برگشت ناپذير او و بسيارى از فرصت هايى را كه مى توانست در جهت ايجاد يك زندگى ثمربخش و سعادت مند به كار گيرد, به هدر مى دهد.
امام على(عليه السلام) در لحظات شهادت, پيروان خود را به نظم و تدبير در زندگى دعوت مى كند و مى فرمايد: (من شما و تمام فرزندانم را و همه كسانى كه اين وصيت نامه را مى خوانند, به تقوا و نظم در كارها سفارش مى كنم.)٣
تمام دانشمندان و متفكران, مديران موفق, در سايه نظم و انضباط به درجاتى رسيده اند.
ترسـم نرسـى بـه كعبـه, اى اعـرابـى اين ره كه تو مى روى به تركستان است
راه هاى ايجاد نظم در زندگى
براى ايجاد نظم در زندگى, دو عامل مؤثر است; عامل اول مربوط به خود انسان است كه از آن به عامل داخلى تعبير مى كنيم و عامل دوم مربوط به ديگران است كه آن را عامل خارجى مى ناميم.
الف. عامل داخلى
١. انسان بايد راه هايى را كه انديشمندان موفق جهان طى كرده و به مقصد رسيده اند, مطالعه كند و عوامل پيروزى را از آنان بياموزد. بدون ترديد يكى از عوامل ترقى آنان, رعايت نظم و عمل جدى به برنامه اى منظم بوده است. شهيد بهشتى يكى از منظم ترين شخصيت ها بود. امام خمينى(ره) در طول زندگى همواره نظم و انضباط را رعايت مى كرد.
٢. استفاده از يك راهنماى شايسته و خردمند كه خود در زندگى به پيروزى دست يافته باشد.
٣. به كار گرفتن عقل خلاق در زندگى: اگر انسان براى زندگى خود برنامه خاصى تنظيم كند, بدون ترديد به هدفش خواهد رسيد; به اين معنا كه ساعات شبانه روز خود را تقسيم نمايد و براى تحصيل, كار و فعاليت, گردش و ورزش, ديد و بازديد و ديگر امور خود برنامه ريزى دقيقى داشته باشد, كه در اين صورت قطعاً پيروز خواهد شد.
ب. عامل خارجى
١. والدين هوشمند بايد كودكان را از همان آغاز كودكى به نظم و ترتيب وادار نمايند و به آنان بياموزند كه هر چيزى را بايد در جاى خود قرار داد; به عنوان مثال به كودكان خود ياد بدهند كه پس از بازى با اسباب بازى هايشان, آنها را در مكان خود بگذارند. همچنين محل مناسبى را براى قرار دادن لباس, كيف و دفتر و كتاب آنان مشخص كنند تا پس از استفاده, آنها را در جاى خود بگذارند. علاوه بر اين, بايد ساعات بازى كردن و خواب و خوراك آنان را نيز معيّن نمايند تا به نظم و انضباط عادت كنند.
٢. انتخاب دوستان منظم و منضبط: اوليا و مربيان بايد نوجوانان را يارى كنند تا دوستان خوب و منظم انتخاب نمايند, زيرا معمولاً نوجوانان از دوستانشان تأثير مى پذيرند و نظم را در زندگى رعايت خواهند كرد.
٣. مطالعه سرگذشت بزرگانى كه در سايه نظم و ترتيب, در زندگى به موفقيت چشمگيرى رسيده اند و همچنين افرادى كه به دليل بى نظمى شكست خورده و زيان ديده اند, در گرايش نوجوانان به نظم بسيار مؤثر است.
٤. مساعد كردن زمينه ها براى اجراى نظم; مانند اختصاص دادن اتاقى براى مطالعه در خانه و يا ثبت نام در كتابخانه هاى عمومى و همچنين خويشتن دارى و پرهيز از ايجاد تنش و ناراحتى در محيط خانه از سوى والدين.
موانع نظم
شكى نيست كه براى استفاده درست از اوقات زندگى و پيشرفت و موفقيت در تمامى عرصه ها, بايد نظم را در سرلوحه كار خويش قرار دهيم و سعى كنيم موانع آن را برطرف نماييم. در اين جا به برخى از آنها اشاره مى كنيم:
١. عاقلانه عمل نكردن: اغلب افراد, پيرو احساساتند نه عقل و تدبير. كسى كه در زندگى عقل را چراغ راه خود قرار ندهد و زمام امور خويش را به دست احساسات بسپارد, بدون شك نمى تواند نظم و انضباط خردپذيرى داشته باشد. به قول مولوى:
اول فكـر, آخر آمد در عمل
به نيت عالم چنان دان از ازل
انسان در قدم اول بايد هر كار و برنامه اى را با عقل بسنجد و منافع و زيان هاى آن را ارزش يابى كند و سپس تصميم بر انجام يا ترك آن بگيرد.
٢. سرگرمى هاى بى حد و حساب: انسان طبيعتاً راحت طلب و علاقه مند به سرگرمى است. وقتى از درس و كار خسته مى شود به تفريح و سرگرمى نياز پيدا مى كند; اما مهم اين است كه از سرگرمى هاى مفيد و سودمند استفاده نمايد, آن هم در اوقات معيّن و برنامه ريزى شده. تماشاى فيلم در شب هاى امتحان, استفاده بدون حساب از بازى هاى رايانه اى, شب نشينى هاى غير لازم با دوستان و… به منظور سرگرمى و تفريح, بهره اى جز ندامت و حسرت در پى نخواهد داشت.
٣. معاشرت هاى نابه جا, گردش هاى غير ضرورى و حتى رفتن به زيارتگاه ها به هنگام درس و تحصيل.
٤. ورزش و بازى در ساعت هاى غير معيّن و بيش از حد لازم, بدون شك نظم و انضباط را به هم مى ريزد و فرد را از هدف اصلى دور مى كند.
٥. مراجعه دوستان بيكار به ويژه در ساعات تحصيل و مطالعه, گفت وگوهاى خارج از برنامه, چشم چرانى, پرداختن به مسائل فرعى در وقت مسائل اصلى و به طور كلى هر كارى كه در وقت غير معلوم انجام شود, از موانع نظم و ترتيب محسوب مى شود و موجبات سردرگمى, شكست و عدم موفقيت را براى نوجوان فراهم مى كند.
با توجه به نقش اساسى و مؤثر نظم در رشد, پيشرفت و پيروزى نوجوان در همه مراحل زندگى به ويژه در تحصيل علم و دانش, موضوع پژوهش مقطع راهنمايى اين شماره را (نوجوان و نظم) قرار داديم. اميد است با كمك منابعى كه معرفى مى شود, مقالات خوبى تهيه و به دفتر مجله ارسال نمايند.
محورهاى پژوهش:
١. نظم چيست؟
٢. چرا بايد در زندگى نظم داشته باشيم؟
٣. چگونه مى توانيم منظم باشيم؟
٤. نشانه هاى نظم در زندگى چيست؟
٥. موانع نظم كدامند؟
٦. خانواده چه نقشى در نظم دهى نوجوان دارند؟
منابع:
١. مرتضى مطهرى, تعليم و تربيت در اسلام; نبوت, ص٦٦; بيست گفتار, ص١٥٣; عرفان حافظ (تماشاگه راز), ص١٠١; مقدمه اى بر جهان بينى اسلامى, ج٣, ص١٣٧.
٢. سيد مصطفى برقعى, اندرزهاى حكيمانه على(عليه السلام) در بستر شهادت, ص١٢٤ـ١٤٠.
٣. اخلاق اسلامى, مركز تحقيقات عقيدتى ـ سياسى سپاه, ص١٣٢ـ١٤٧.
٤. انديشمندان راستين زمان, ترجمه ويدا ناصحى, ص٤١ـ٥٠.
٥. برخى از مسائل زندگى ساز اسلامى (نظم و تدبير), مؤسسه در راه حق, ص١١٩ـ١٢٩.
٦. غلامرضا خواجه پور تادوانى, به كودك رفتار خوب بياموزيم, ص٥٦ ـ١٠٣.
پى نوشت ها:
١ـ تفسير صافى, ذيل آيه ٧ سوره الرحمن; به نقل از: مرتضى مطهرى, عدل الهى, ص٢٦.
٢ـ يس(٣٦) آيه ٤٠.
٣ـ نهج البلاغه دشتى, نامه٤٧, ص٥٥٨.