پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - شيعه در عربستان سعودي
شيعه در عربستان سعودي
مترجم عبدالمجيد مطوريان
شيعيان در عربستان اقليت ديني شمرده ميشوند و احتمالا ٥ درصد كل جمعيت اين كشور را تشكيل ميدهند. شمار آنان بين دويست تا چهارصد هزار نفر تخمين زده ميشود. شيعيان اساساً در استان شرقي زندگي ميكنند و حدوداً ٣٣ درصد جمعيت استان را تشكيل ميدهند. تمركز جمعيتي آنها در اين منطقه در دو ناحيهي قطيف و الاحساء بيشتر است. شيعيان و سنيهاي وهابي، به لحاظ تاريخي، پرتنش است؛ زيرا وهابيها بسياري از مراسم مذهبي شيعيان، به ويژه مراسم عزاداري عاشورا ـ كه باز سازي شورانگيز شهاد حسين در كربلا است ـ و مراسم رايج توسل بر مزار بزرگان، را نمادهاي شركت ميدانند. در اواخر دههي ١٩٢٠، بيابانگردان وهابي ـ كه در شمار نيروهاي رزمي عبدالعزيز بن عبدالرحمان آل سعود جاي داشتند و اخوان خوانده ميشدند ـ انديشهي وهابي كردن اجباري شيعيان را در سر ميپروراندند. عبدالعزيز، در پاسخ به خواست نيروهايش، مبلغان وهابي را به ولايت شرقي گسيل داشت؛ اما از تغيير مذهب اجباري چشم پوشيد. سياست حكومت سعودي بر آزادي شيعيان در داشتن مساجد ويژه و معفيت آنان از اجراي احكام ارث فقه حنبلي استوار است. البته شيعيان جز، در حدي بسيار پايين، از اجراي مراسم در مهمترين مناسبتهاي مذهبي همواره باداشته شدهاند. اين مراسم اغلب موضوع درگيريهاي فرقهيي در منطقهي خليج فارس ـ كه جمعيت مختلطي از مسلمانان شيعه و سني دارد ـ بوده است.
پس از تشكيل عربستان سعودي جديد، شيعيان در پايينترين ردهي نردبان اجتماعي ـ اقتصادي اين كشور قرار گرفتند. آنها از قرار گرفتن در مقامهاي رده بالا غير نظامي مديريتي كشور منع شدند؛ به ندرت به وسيلهي ارتش و پليس به استخدام در آمدند و هرگز به نيروي گارد ملي راه نيافتند. كشف نفت و در پي آن ثروت جديد نفتي نيز سهمي براي آنان به ارمغان نياورد؛ ولي سبب اشتغال آنان در اين صنعت شد. بخش عمدهي كارگران ماهر و نيمه ماهر كاركنان آرمكوي سعودي را شيعيان تشكيل ميدهند.
در سال ١٩٧٩، مخالفت شيعيان با خانوادهي سلطنتي به وسيلهي مكتب انقلابي آيت اللّه سيد روح اللّه موسوي خميني در ايران و حملهي اسلامگرايان سني به مسجد الحرام تشديد شد. اندكي بعد، علماي محافظه كار و گروههاي اخوان ولايت شرقي در انتقاد از دولت با شيعه هم صدا شدند. در روز ٢٨ نوامبر ١٩٧٩، در حالي كه مسجد الحرام هنوز در اشغال اسلامگرايان سني بود، شيعيان قطيف و دو شهر ديگر در ايالت شرقي كوشيدند مراسم عاشورا را آشكارا برگزار كنند. دخالت گارد ملي براي جلوگيري از برگزاري اين مراسم، به آشوبهاي خياباني و مرگ تعدادي از اعتراض كنندگان انجاميد.
دو ماه بعد، شورش شيعي ديگري در القطيف به وسيلهي گارد ملي سركوب شد و تعدادي كشته شدند. روابط نزديك و وابستگي آل سعود به غرب و فساد و انحراف از شريعت اسلامي بخشي از انتقادهاي شيعه به شمار ميآيد. اين انتقادها مانند انتقادهايي است كه به وسيلهي جحيمان العتيبه در سال ١٩٧٨ در جزوههايي پخش شد. بعضي از شيعيان به ويژه از تبعيضهاي اقتصادي بين شيعه و سني، شكايت داشتند؛ به خصوص آن كه جمعيت شيعيان در ولايت شرقي ـ كه سرچشمهي ثروت نفتي است ـ متمركز است. يكي از درخواستهاي كه در شورشهاي شيعيان در ولايت شرقي در سال ١٩٧٩ مطرح شد، توقف صادر نفت و توزيع عادلاني ثروت نفتي بود. آنها اظهار ميداشتند شيعيان بايد سهم منصفانهتري از اين ثروت دريافت كنند.
پس از پايان شورشها و برقراري نظم و آرامش، سيل كمكهاي دولت به اين منطقه سرازير شد. در راستاي ارائهي اين كمكها، طرحهاي بزرگي جهت ارتقاي زير ساختهاي اجتماعي ـ اقتصادي منطقهي شرقي به اجرا در آمد. در اواخر دههي ١٩٧٠، طرح الجبيل ـ كه به يكي از بزرگترين كارفرمايان منطقه تبديل شد ـ بوسيلهي يك شيعه اجرا گرديد.
در سال ١٩٩٢، درباره سركوب فعاليتهاي سياسي شيعيان در اين كشور پادشاهي گزارشهايي شنيده شد. بر اساس يك گزارش سازمان عفو بين الملل ـ كه در سال ١٩٩٠ انتشار يافت ـ بيش از هفتصد زنداني سياسي از سال ١٩٨٣، بدون هيچ اتهام يا محاكمهيي، در بازداشت به سر ميبردند و بيشتر آنها شيعه بودند.