پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - بازى وقت كشى در ليبى - حسنی سجاد
بازى وقت كشى در ليبى
حسنی سجاد
كشورهاى اروپاى غربى و ايالات متحده امريكا، در پاسخ به سياستهاى اتحاد جماهير شوروى سابق، طرح پيمان دفاعىدايمى را پى ريزى نمودند، كه موسوم به سازمان آتلانتيك شمالى(ناتو) است.
پيمان آتلانتيك شمالى، در ٤آوريل ١٩٤٩ در واشنگتن و براى مدت بيست سال به امضاى دوازده كشور رسيد. كه عبارت بودند از : امريكا، كانادا، انگلستان، فرانسه، بلژيك، هلند، لوكزامبورگ، نروژ، دانمارك، ايسلند، ايتاليايىها و پرتغال.در سالهاى بعد، كشورهاى ديگرى نيز به اين سازمان پيوستند كه اين افزايش عضويت كماكان در رابطه با كشورهاى اروپايى ادامه دارد.(٢) اعضاى فعلى ناتو عبارتند از: اسپانيا، استونى، اسلوواكى، اسلوونى، انگليس، ايتاليا، ايسلند، آلبانى، آلمان، آمريكا، بلژيك، بلغارستان، پرتغال، تركيه، جمهورى چك، دانمارك، رومانى، فرانسه، كانادا، كرواسى، لتونى، لوكزامبورگ، لهستان، ليتوانى، مجارستان، نروژ، هلند و يونان(٣).
هدف اصلى اين پيمان، همكارى نظامى -سياسى ميان اعضاست. به عبات ديگر، هدف، دفاع مشترك است، كه يقينا بر سياست كشورهاى عضو اثر مىگذارد. اين پيمان، مبتنى بر اصل دفاع مشروع يا دفاع از خود -اعم از فردى يا جمعى- مقرر در ماده ٥١ منشور ملل متحد است. به موجب ماده ٥ پيمان:" اگر به يكى از كشورهاى عضو، حمله مسلحانه شود، هر يك از اعضاى ديگر براى يارى دادن به طرف يا طرفهاى مورد حمله، بى درنگ منفردا يا با موافقت ساير اعضا هر عملى را كه مقتضى بداند، از جمله به كار بردن نيروى نظامى، انجام مىدهد تا امنيت را مجددا برپا دارد."(٤) مقر ناتو ابتدا در فرانسه بود، اما در سال ١٩٦٦ پس از آن كه ژنرال دوگل در اعتراض به سيطره آمريكا بر اين سازمان از فرماندهى نظامى ناتو خارج شد، اين سازمان به بروكسل منتقل گرديد.(٥)
پس از تشكيل ناتو در سال ١٩٤٩، به مرور كشورهاى عضو آن افزايش يافت. يونان و تركيه در سال ١٩٥٢، آلمان در سال ١٩٥٥، اسپانيا در سال ١٩٨٢ و جمهورى چك، مجارستان و لهستان در سال ١٩٩٩ به اين سازمان پيوستند.
همچنين، با گسترش اين سازمان به شرق، در سال ٢٠٠٤، كشورهاى بلغارستان، استونى، لتونى، ليتوانى، رومانى، اسلواكى و اسلوونى نيز به اين سازمان پيوستند، كه تعداد اعضاى ناتو به ٢٦ كشور افزايش يافت.
در مرحله جديد، يعنى از ابتداى آوريل ٢٠٠٩، با پيوستن كشورهاى آلبانى و كرواسى به اين سازمان، تعداد اعضاى اين سازمان به ٢٨ كشور افزايش يافت.(٦)
اگرچه فروپاشى شوروى و وحدت آلمان در سال ١٩٩٠ موجب شد تا نقش نظامى ناتو زير سؤال برود، اما اعضاى اين سازمان با تمركز بر ناتو به عنوان يك سازمان سياسى متولى حفظ ثبات بين المللى در اروپا در صدد گسترش آن نيز برآمدهاند، كه علاوه بر اين، ناتو اكنون در چارچوب جنگ عليه تروريسم در صدد ايفاى نقش در ساير مناطق جهان، از جمله افغانستان و عراق و در جديدترين مورد در ليبى برآمده است.
اهداف ناتو از حمله به ليبى
قيام مردم ليبى عليه حكومت ديكتاتورى ٤٢ ساله معمر قذافى، روند پيچيده اى يافته است. مداخله نظامى دولتهاى غربىدر پوشش ناتو در ليبى به بهانه حمايت از غيرنظاميان اين كشور، بر پيچيدگى يكى از خيزشهاى انقلابى مردمى در شمال آفريقا افزوده است. اين قيام در سراسر ليبى به صورت غيرنظامى، مردمى و با شعارهاى نفى ديكتاتورى آغاز شد. قذافىبلافاصله شيوه برخورد نظامى و سركوب خونين را در برابر مردم ليبى در پيش گرفت و مردم معترض را "حيوانات كثيف" ناميد، كه بايد كشته شوند . از اين رو، تفنگ و گلوله، پاسخ قذافى به مردم ليبى بود كه خواستار پايان حكومت مستبد او بودند و به همين دليل، ليبى به صحنه خونينترين كشتارها تبديل شده است. با جدا شدن چند فرمانده نظامى و تعدادى از مقامات سياسى و قضايى از رژيم قذافى، شوراى انتقالى ليبى در "بنغازى" اعلام موجوديت كرد، اما . قذافى با به خدمت گرفتن مزدورانى از چند كشور آفريقايى گفت: "من انبارهاى اسلحه را به روى همه كسانى كه مىخواهند از رهبرى ليبى حمايت كنند باز كردهام ." نيروهاى مسلح قذافى ضمن باز پس گرفتن برخى شهرها از انقلابيون، تا پانزده كيلومترى شهر "بنغازى" رسيدند، كه ديكتاتور ليبى در يك سخنرانى ديگر گفت : " فرمان اين است كه ارتش من در شهر بنغازى، مجاز است همه اين حيوانات را بكشد و خانوادههاى آنها را به عنوان اسير، تصاحب كند" در اين ميان، كشورهاى فرانسه و انگليس، كه درصدد ترميم سياستهاى جانبدارانه شان در روابط نزديك با قذافى بودند، فرصت را مغتنم شمرده. و به دنبال فراهم كردن زمينه مداخله نظامى در ليبى شدند، اما اين مداخله بايد به گونه اى انجام مىشد كه اهداف چند منظوره آنها را در واكنش به انقلابها در كشورهاى خاورميانه عليه نظامهاى مستبد مورد حمايت غرب، تامين مىكرد. از اين رو دولتهاى اروپايى براى مداخله نظامى در ليبى، نيازمند حمايت افكار عمومى بودند، به خصوص آنكه مردم اروپا خاطره خوبى از مداخله در افغانستان ندارند و نيز خواستار بازگشت سربازانشان از افغانستان هستند. دولتهاى فرانسه و انگليس براى جلب افكار عمومى كشورشان و نيز برخوردارى از همكارى ديگر كشورهاى عضو ناتو، بار ديگر به شعارهاى بشر دوستانه متوسل شدند . البته قذافى با اقدامات مستبدانه خود در طول ٤٢ سال حكومت مستبدانه بر ليبى به حدى منفور شده، كه كمتر كسى با به كارگيرى زور براى سرنگونىاين ديكتاتور مخالفت مىكرد. بدين گونه بود كه پيش نويس قطعنامه ١٩٧٣ كه توسط فرانسه و انگليس براى ايجاد منطقه پرواز ممنوع در ليبى به بهانه حمايت از غيرنظاميان در برابر حملات هواپيماهاى قذافى، پيشنهاد شده بود، در ١٧ مارس در شوراى امنيت سازمان ملل به تصويب رسيد. البته تجربه حمله ناتو به يوگسلاوى در سال ١٩٩٩ و حمله به عراق در سال ٢٠٠٣ نشان مىدهد كه ايجاد منطقه پرواز ممنوع، بهانه اى براى مداخله نظامى در ليبى است. اما متاسفانه نمىتوان انتظار داشت كه وقتى مردم ليبى را براى حفظ قدرت قتل عام مىكند، به قوانين بين المللى احترام بگذارد.، دولتهاى غربى نيز با اگاهى از اين ويژگى اخلاقى ديكتاتور ليبى، طرح ايجاد منطقه پرواز ممنوع را مطرح كردند، كه با نقض منطقه پرواز ممنوع توسط رژيم قذافى، زمينه براى مداخله نظامى ناتو در ليبى فراهم گرديد و اين حمله در چارچوب پيمان ناتو انجام شد تا هزينههاى سياسى، مالى و نظامى اين مداخله، به دوش يك يا چند كشور معدود نباشد . دولت امريكا نيز از مداخله نظامى ناتو در ليبى حمايت كرد . پس از ناكامى ناتو در افغانستان، مداخله در ليبى فرصت ديگرى براى تبديل ناتو به پيمانى در جهت تامين اهداف سياسى، نظامى و اقتصادى آمريكا و شركاى اروپائى اش در خارج از قلمرو اروپا بود.از اين رو، در پى مداخله نظامى ناتو در ليبى، محافل سياسى و رسانه اى غرب به اين نكنه اذعان كردند كه حمايت از غيرنظاميان ليبى، تنها پوششى براى اهداف سياسى، نظامى و اقتصادى است، لذا طولانى شدن جنگ ميان انقلابيون و نيروهاى قذافى و فقدان اراده جدى در اعضاى ناتو براى سرنگون كردن رژيم قذافى، زمينه اظهار نظرها درباره اهداف ميان مدت و بلند مدت دولتهاى غربى از مداخله نظامىدر ليبى را فراهم كرد. عبدالله گل رئيس جمهورى تركيه، هدف ناتو از حمله نظامى به ليبى را "آزادى مردم" اين كشور ندانست و درباره اهداف ديگر اين سازمان از حمله به ليبى، هشدار داد. گل با ابراز ترديد درباره اهداف حمله نظامى ناتو و تعيين منطقه پرواز ممنوع برفراز ليبى گفت: " كسانى كه سالها از رژيم قذافى حمايت مىكردند، اكنون ناگهان موضع خود را تغيير دادهاند." رئيس جمهورى تركيه گفت: "هدف نيروهاى ائتلافى، آزادى مردم ليبى نيست، بلكه كشورهاى خارجى درحمله به ليبى به دنبال اهداف و منافع ديگرى هستند، كه ما بايد در اين مورد افشاگرى كنيم. و لذا اين باور نادرستى است كه هرجا غربىها آتش جنگ را روشن كردند، ما بايد از آنها پيروى كنيم و متاسفانه انتظار داشتند كه تركيه هم در كنار ساير كشورهاىغربى در حمله به ليبى مشاركت كند." رئيس جمهورى تركيه افزود: "من نگران هستم كه آنچه در عراق روى داد، در ليبى نيز به وقوع بپيوندد. عراق غارت شد، و من اكنون نگران هستم كه اين اتفاق درليبى نيز رخ دهد.(٧)" اين سخنان از آن جهت قابل توجه است، كه تركيه، عضو ناتو است. بنابراين، هدف اصلى آمريكا و متحدانش در ليبى اين است كه توان نيروهاى قذافى و مخالفانش را متعادل كنند، بدين معنى كه با عمليات نظامى، كارى كنند كه قدرت نيروهاى قذافى و مخالفانش تقريبا برابر شود. پيش از حملات ناتو، امتياز اصلى نيروهاى قذافى نسبت به مخالفان، نيروى هوايى او بود، كه ناتو با از كار انداختن نيروى هوايى ليبى و بمباران محدود برخى مواضع نيروهاى قذافى، درواقع برترى نيروهاى قذافى را خنثىكرد، اما درحال حاضر، ناتو عمليات اساسى عليه نيروهاى قذافى انجام نمىدهد، با عمليات محدود، اجازه مىدهد تا جنگ ميان نيروهاى قذافى و مخالفان ادامه يابد، زيرا اگر ناتو مىخواست مىتوانست ظرف چند روز، كل نيروهاى قذافى را از كار بياندازد، ولى هدف ناتو اين نيست. ناتو مىخواهد جنگ قذافى با مخالفان، به نبردى فرسايشى تبديل شود. و نتيجه جنگ فرسايشى، تضعيف هر دو طرف است و هنگامى كه هر دو طرف به حد كافى تضعيف شدند، آنگاه ناتو، احتمالا در قالب نيروهاى حافظ صلح، وارد مىشود و دو طرف درگير را پشت ميز مذاكره مىنشاند و در نهايت، دولت مطلوب خود را در ليبى حاكم مىكند. البته ناتو اهداف ديگرى را نيز در حمله به ليبى دنبال مىكند؛ زيرا قذافى با پايگاههاى نظامى، فرودگاههاى نظامى و هواپيماهاى جنگى مدرنى كه از روسيه، اروپا و آمريكا خريده بود، ليبى را به قدرتمندترين نيروى هوايى منطقه مجهز كرده بود. زيرا يكى از اهداف ناتو در ليبى، نابودى اين سلاحها است. بنابراين، هر دولتى كه پس از سقوط قذافى در ليبى تشكيل شود، مجبور است براى بازسازى ارتش، بازهم دلارهاى نفتى را به صنايع تسليحاتى كشورهاى غربى، بازگرداند و دولت آينده ليبى وارث يك ارتش از هم پاشيده خواهد بود، كه توان نظامى اش منهدم شده است و به زعم دولتهاى غربى، ارتش از هم پاشيده و اقتصاد ويران، باعث مىشود كه ليبى براى دريافت كمكهاى مالى و نظامى همچنان در مدار سياستها و منافع دولتهاى غربى قرار گيرد. و بدين طريق و حضور و نفوذ شركتهاى نفتى غربى براى غارت دخاير نفت ليبى حفظ خواهد شد.
سياستهاى داخلى
جنگ در ليبى نشان داد، كه آنچه واقعا در سياست عملى قدرتهاى بزرگ، بخصوص امريكا به منصه ظهور مىرسد، تلاش براى برقرارى و دفاع از حقوق بشر نيست، بلكه تنها سياستهاى منفعت طلبانه اى است كه اين قدرتها براى رسيدن به اهداف خود و به بهانه دفاع از حقوق بشر انجام مىدهند. اين سياستها بعضى اوقات به دولت واشنگتن براى تعيين راهكارها فشار مىآورد؛ زيرا اوباما مىخواهد از جنگ عراق و افغانستان خلاص شود، لذا علاقهاى ندارد كه كشورش را درگير سومين جنگ پر هزينه زمينى بكند
بنابراين، اين بازى وقت كشى، هم به نفع آمريكا و ناتوست و هم به نفع قذافى. به همين دليل، هردوطرف با تمام توان قصد وقتكشى و طولانىكردن اين جنگ را دارند. غرب مىخواهد با گذشت زمان قواى نظامى قذافى و مخالفانش را تضعيف كند تا در آينده بهتر بتواند بر كشور ضعيف ليبى تسلط يابد، قذافى هم مشتاقانه طولانى شدن اين بنبست را پى مىگيرد. او فكر مىكند كه با طولانى شدن جنگ، غرب خسته خواهد شد و افزايش تلفات غيرنظاميان هم فشار بر كشورهاى غربى را بيشتر خواهد كرد و بدين ترتيب او هم راه فرارى براى خود دست و پا خواهد نمود، كه اتفاقا غرب هم همين فكر را درباره قذافى دارد و اميدوار است كه او با طولانى شدن جنگ، خسته و فرسوده شود. گروهى از كارشناسان مىگويند كه وقتكشى استراتژى غرب در ليبى از همان لحظه آغاز درگيرىها ميان حكومت قذافى و مخالفان بودهاست. اگرچه در روزهاى گذشته شدت عمليات ناتو به مواضع قذافى بيشتر شده، اما همواره اين سوال مطرح بوده كه چرا اين عمليات از سوى ناتو آنقدر طول كشيده و به كندىپيش مىرود.
منابع:
North Atlantic Treaty Organization .١
٢. ضيائى بيگدلى، محمد رضا، حقوق بين الملل عمومى، تهران، گنج دانش، ١٣٨٥. صص ٢٥٩ - ٢٦٠.
.hamshahrionline.ir//:http .٣
٤. ضيائى بيگدلى، پيشين.
٥. موسى زاده، رضا، سازمانهاى بينالمللى، تهران، نشر ميزان، ١٣٨٢.
٦. منصفى، ابوالقاسم، سازمانهاى بينالمللى، تهران، دانشكده علوم ارتباطات اجتماعى، ١٣٥٨.
.aftabnews.ir//:http .٧