پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٥ - نقد مصرف گرايى در كشور با الگوهاى مصرف اسلامى - طارمی محمدحسین
نقد مصرف گرايى در كشور با الگوهاى مصرف اسلامى
طارمی محمدحسین
ضرورت بازگشت به الگوهاى مصرف اسلامى
استفاده صحيح از نعمتهاى الاهى از بزرگترين دغدغههاى پيشوايان دين بوده است . از اين رو ست كه سيره مصرفى اهل بيت(ع) مشاهده مىشود كه ايشان »دورى از اسراف« و »قناعت در مصرف« از اصول مورد تاكيد ايشان بوده است . اين در حالى است كه پيروان ايشان در كشورى اسلامى چون ايران امروزه گرفتار اسراف و تبذير و مصرف گرايى شده اند. ما را چه شده است كه امروزه ايران و ايرانيان را در شمار مصرف گرا ترين مردمان محسوب مىكنند؟!
با نگاهى به آمار مقايسه اى مصرف ايران با ديگر كشورها؛ به ويژه كشورهاى پيرو مكاتب مادى گرا و دنيا طلبىچون فرانسه ،چين، ژاپن و آمريكا و...؛ ضرورت بازگشت به اصول مصرفى اسلام و پيروى از الگوهاى مصرف اسلامى رخ مىنمايد .
بر اساس گزارش موسسه »ماركت اوراكل«، ايران از نظر ارائه بنزين ارزان سومين كشور و از نظر ميزان يارانه پرداختىبه اين كالا نخستين كشور در ميان كشورهاى جهان است و بيش از ٣٦ درصد كل مصرف بنزين خاورميانه در سال ٢٠٠٧ در ايران مصرف گرديده است. متوسط مصرف سوخت خودروهاى بنزينى در كشورمان حدود ١١ ليتر در روز است، در حالى كه متوسط مصرف سوخت در كشورهاى ديگر نظير آلمان و ژاپن ٢/٥، در انگليس ٣/٥، در فرانسه ١/٩، در كانادا ٦/٥ و در كشور آمريكا ٧/٣ ليتر در روز است. هر ١٠ سال يك بار ميزان مصرف سوخت در ايران ٢ برابر مىشود اما اين نرخ رشد در مقياس جهانى يك تا ٢ درصد بيشتر نيست و ميزان سوخت مصرفى جهان در حدود هر ٥٠ سال يك بار ٢ برابر مىشود. يعنى ايران در مقايسه با ميانگين جهانى ٤ تا ٥ برابر بيشتر سوخت مصرف مىكند. هماكنون ٩ درصد سوخت جهان در ايران و توسط تنها يك درصد جمعيت جهان مصرف مىشود. و هر ساله بيش از ٣٨درصد از بودجه سالانه دولت ايران به يارانه بنزين اختصاص مىيابد. در حالى كه در صورت مصرف استاندارد، ايران مىتواند يكى از صادر كنندگان بنزين باشد.
سرانه مصرف نان در ايران به گفته معاون وزير بازرگانى، حدود ١٦٠ كيلوگرم در سال است كه نسبت به كشورهاى اروپايى نظير فرانسه كه ٥٦ كيلوگرم و در آلمان ٧٠ كيلوگرم در سال است، بيش از ٢ تا ٣ برابر است. به اذعان رئيس كميسيون برنامه و بودجه مجلس يارانه نان طى پنج سال اخير به طور متوسط سالانه بيش از ٣٠ درصد رشد داشته است و در سال جارى اين رقم بالغ بر ٢٦ هزار ميليارد ريال است و ادامه اين روند طى ١٠ سال آينده با رشد متوسط ١٥ درصد بدون در نظر گرفتن افزايش يارانه قيمت نان، ميزان يارانه پرداختى به ٦٠٠ هزار ميليارد ريال خواهد رسيد.
براساس گزارش صندوق بينالمللى پول، ايران دومين كشور جهان از نظر پرداخت يارانه انرژى با رقم ٣٧ ميليارد دلار مىباشد . مصرف سرانه انرژى در ايران به ازاى هر نفر بيش از ٥ برابر مصرف سرانه كشورى مانند اندونزى با ٢٢٥ ميليون نفر جمعيت، ٢ برابر چين با يك ميليارد و ٣٠٠ ميليون نفر جمعيت و ٤ برابر كشور هند با يك ميليارد و ١٢٢ ميليون نفر جمعيت است كه با مقايسه شاخص شدت مصرف انرژى در ايران با بسيارى از كشورهاى جهان، شاهد وضعيت ناهنجار بهره بردارى انرژى هستيم .
در بخش ساختمان و مسكن ايران براساس آمار و ارقام منتشره، متوسط مصرف انرژى به ازاى هر مترمربع در ايران ٢/٦ برابر متوسط مصرف در كشورهاى صنعتى است كه در بعضى از شهرهاى كشورمان، اين رقم به حدود ٤ برابر مىرسد.
تبريزى مديرعامل سابق شركت ملى پالايش و پخش فرآوردههاى نفتى در خصوص ميزان مصرف گاز ايران گفته است: ايران بعد از كشورهاى امريكا و روسيه در رتبه سوم مصرف جهان قرار دارد؛ ميزان مصرف گاز طبيعى در ايران از ٦٨ ميليارد متر مكعب در سال ٢٠٠١ با متوسط رشد سالانه ١٠/٣ درصد به ١٢٣ ميليارد متر مكعب در سال ٢٠٠٨ رسيده و پيش بينى مىشود در سال ٢٠١٢ ميلادى ميزان مصرف به ٢٧٧ ميليارد متر مكعب برسد. و با ادامه اين روند در سالهاى آينده ايران به يك مصرف كننده بزرگ گاز طبيعى در جهان تبديل خواهد شد.اين در حالى است كه دولت در سال گذشته ١٣٤هزار ميليارد ريال يارانه گاز به مشتركان بخش خانگى تعلق داده است.
الگوى مصرف آب آشاميدنى بر اساس اعلام بانك جهانى براى يك نفر در سال، يك متر مكعب و براى بهداشت در زندگى به ازاى هر نفر، ١٠٠ متر مكعب در سال است. بر اين اساس، در كشور ما ٧٠ درصد بيشتر از الگوى جهانىآب مصرف مىشود! از نظر مصرف برق هم، ايران نوزدهمين كشور پرمصرف برق در دنياست، و دولت ساليانه يارانه ٤ هزار ميليارد تومانى براى برق در نظر مىگيرد. دكتر داوودى معاون اول رئيسجمهور در همايش ملى نگاه قدسى به آب گفته است كه سرانه مصرف آب ايرانىها پنج برابر سرانه مصرف جهان است.
سرانه مصرف شكر در ايران ٢٩ كيلو گرم است در حالى كه ميانگين مصرف شكر در جهان ٢٢ كيلو گرم مىباشد، و نيز تحقيقات كارشناسان نشان مىدهد ايرانىها ٣٠ درصد بيشتر از ميانگين جهانى روغن مصرف مىكنند، و همچنين مصرف ميوه در ايران ٤ برابر استاندارد جهانى است.
همانطور كه مشاهده مىكنيم مقايسه ميزان مصرف در بخشهاى مختلف با ساير كشورها، نشاندهنده وضعيت بسيار نامطلوب مصرف در همه زمينهها است. و جالب تر اينجاست كه ساليانه نزديك به ٢/١٢ هزار ميليارد تومان يارانه واقعى و ٧٨ هزار ميليارد تومان يارانه پنهان پرداخت مىكنيم. كه در مجموع مبلغ كل يارانه آشكار و پنهان دولت چيزى در حدود ٩٠ هزار ميليارد تومان است.
گذشته از آمارهاى فوق، فقدان مديريت صحيح زمان و صرف بى رويه عمر در صفها، ترافيكها ،مسافرتهاى غير ضرورى، و گذراندن عمر در برنامههاى غير مفيد براى دنيا و آخرت؛ از ديگر مواردى است كه در مقايسه با ديگر ملتها و كشورها، مصرفى بى رويه داريم. چنان كه مشهور است، كار مفيد كار گران و كارمندان ايرانى نسبت به برخى كشورها بسيار كم تر است.
در حقيقت صرفه جويى در استفاده از نعمتهاى خداوندى، امرى است كه در مكتب اسلام بدان اهتمام بسيار است . اين در حالى است كه پيروان مكاتب مادىگرا و دنياپرستى چون مكاتب ليبراليسم و كمونيسم در كشورهاى چين و فرانسه و آمريكا و ....؛ بيش از پيروان مكتب اسلام به الگوهاى مصرفى اسلام پايبند هستند. از اين رو ست كه بايد به الگوهاى مصرفى اسلامى بازگرديم و پرونده مصرف گرايى خود را مورد تجديدنظر قرار دهيم . تحقق واقعىفرمايشات مقام معظم رهبرى (دام ظله العالى)، تنها با ورود همه جانبه مردم، دولت و مجلس امكان پذير است و ورود به اين پيكار امروز يك تكليف شرعى و ملى محسوب مىگردد. لذا بايد گامهاى عملى در اصلاح الگوهاى مصرفى خود برداريم، تا خود را به الگوهاى مصرفى اسلامى نزديك تر كنيم. بدين سان نبايد خودمان را با برگزارى چند سمينار وكنگره در اين خصوص، سرگرم كرده؛ از اصل پيام مقام معظم رهبرى غافل شويم.
مصرف بى رويه چيست؟
مصرف به معناى استفاده از آن چه در اختيار انسان است، بوده و مصرف بى رويه را مىتوان استفاده نا به جا و نامناسب تعريف كرد. تعبير مصرف بى رويه در برابر تعبير مصرف بهينه است . معيار مناسب و بهينه بودن مصرف را مى توان بر اساس اصول مصرفى اسلام و شرايط زمانى و مكانى تبيين نمود. گفتنى است، الگوى مصرف در كشورهاىمختلف بسته به فرهنگها و سنتهاى مردمان آن زادبوم، متفاوت است. الگوى مصرف در جامعه ما از ديرباز مترادف با اصول مصرفى اسلامى چون قناعت، خوددارى از اسراف بوده است. بدون ترديد اصلاح الگوى مصرف در كشور ما به معناى ترويج و جامعه پذيرى الگوى مصرف ايرانى-اسلامى است.
از سوى ديگر، كشور ما امروز نيازمند توليد ثروت است و تحقق اين مهم در گام اول مستلزم اصلاح الگوى مصرف در كشور است. خط كش مدرج توسعه يافتگى واقعى، نشان مىدهد كه بين مصرف گرايى و توليد ثروت در يك جامعه رابطه عكس وجود دارد. اگر امروز بازارهاى جهانى در چنبره مصنوعات چينى و ژاپنى قرار دارد، به خاطر مصرف گرا نبودن مردمان اين كشورهاست. پرهيز از مصرف گرايى در كشورهايى مثل چين، ژاپن و برخى از كشورهاىبزرگ اروپايى كه اقتصادهاى بزرگى دارند كاملا مشهود است. انقلاب اسلامى به مردم ما ياد داد كه با فرهنگ صرفه جويى و قناعت مىتوان بر تمام مشكلات فائق آمد. اما مع الاسف، به واسطه سياستهاى غلط اقتصادى و فرهنگى سالهاى پس از جنگ تحميلى و به تبع آن تغيير ذائقه مردم؛ و همچنين رويكردهاى جديد دشمن در مقابله نرم افزارى با انقلاب اسلامى به يك باره تمام دستاوردهاى ده سال اول انقلاب فراموش شد و بار ديگر تجمل گرايى، مصرف گرايى و اسراف در كشور ترويج شد. اين در حالى است كه عمده پيشرفتهاى كشورهايى مثل ژاپن، كره جنوبى و... بر شالوده تجربيات جنگ و فرهنگ قناعت مردم جنگ ديده صورت گرفت. در واقع بايد اذعان كنيم ما پس از جنگ به دليل سياستهاى غلط يك فرصت تاريخى را از دست داديم. اما امروز به واسطه عزم جدى مسئولان كشور و يك صدايى دولتمردان در ضرورت تحول اقتصادى در تمام زمينهها؛ بار ديگر اين فرصت احيا شده است كه، فرهنگ صرفه جويى و قناعت ترويج و ترميم گردد. رمز توليد ثروت در يك كشور پرهيز از مصرف گرايى است و كشورهايى به دام تجمل و اسراف مىافتند كه توليد در فرهنگ عمومى آنها جايگاهى ندارد. امروز به ضرس قاطع بايد تاكيد كرد راه پيشرفت كشور همان گونه كه مقام معظم رهبرى فرمودند، پرهيز از اسراف و ترويج الگوى مصرف بومى و اسلامى است.
در حقيقت مصرف بى رويه خود مانع بزرگى در برابر رسيدن به اهداف چشم انداز جمهورى اسلامى است. دست يابى به پيشرفت، صرفا با ساخت صنايع بيشتر و امكانات، امكان پذير نيست . در حال حاضر وضع به گونه اى است كه، گويا قرار است ايران با رسيدن به درجات بالاى پيشرفت، به درجه اول مصرف گرايى نيز برسد. در واقع، به لحاظ فرهنگى نيز، نياز به توسعه آموزههاى فرهنگ اسلامى در ميان نيروى انسانى پيشرفت ساز است. در حقيقت بايست آموزهها و اصول مصرفى اسلام را بازخوانى كرده، بار ديگر مردم را بدان توجه داد. از اين رو به بررسى اصول مصرفىاز ديدگاه اسلامى مىپردازيم.
نگاهى به اصول مصرفى اسلام
١. پرهيز از اسراف
اسراف چيست؟
اسراف در لغت به معناى ولخرجى، بى اعتدالى و تجاوز از حد است(١). و در اصطلاح عملى است خارج از حدود و موازين مشروع و معقول باشد . از اين رو مصرف زمان و عمر، مال و... در مسير نادرست اسراف ناميده مىشود. امام على (ع) در روايتى بد ترين نوع مصرف را اسراف مىدانند(٢) و در روايت ديگرى مىفرمايند: » واى بر اسرافكار، كه( با اسراف) خود چقدر از صلاح خويش دور شد«(٣) مىتوان مصاديق اسراف را چنين بر شمرد:
١. استفاده نامناسب از اموال شخصى
استفاده نامناسب از اموال را مىتوان در چندين صورت اسراف تلقى كرد.
الف- ضايع كردن مال و بيهوده تلف كردن آن، اگر چه كم باشد از بارزترين مصاديق اسراف است مانند بيرون ريختن آب باقيمانده در ليوان، پوشيدن لباس قيمتى مخصوص مهمانى در محيط كار، دور ريختن غذا و ميوه به بهانه استفاده از آن . نقل شده است كه امام صادق (ع) روزى نگاهش به ميوه اى كه بطور كامل خورده نشده، و از خانه آن حضرت به بيرون پرتاب شده بود، افتاد. ايشان با ديدن ميوه نيم خورده خشمگين شده و (با عتاب) فرمودند: اين چيست؟ اگر شما سير شده ايد، بسيارى از مردم سير نشده اند (و گرسنه هستند) آن را به كسى بدهيد كه نيازمند آن است.(٤)
چرا غذا را بيش از نياز پخت مىكنيم؟ چرا در مصرف آب و برق صرفه جويى نمى كنيم؟ چرا در استفاده از كاغذ، لوازم التحرير، دستمال كاغذى زياده روى مىكنيم؟ چرا از ميوهها درست استفاده نمى كنيم؟ چرا در پخت نان و شيوه نگهدارى آن اصول لازم را به كار نمىبنديم؟ چرا عده اى مرفه و بى درد ثروت عمومى جامعه را ولو با درآمدهاى خود با استفاده از ابزار و لوازم لوكس ضايع مىكنند؟ چرا الگوهايى كه در برخى رسانههاى جمعى و نيز عملكرد بعضى مديران مشهود است جامعه را به سوى يك زندگى تجملى و اسراف گرايانه مىكشد؟ و دهها چراى ديگر كه همه روزه با آن برخورد داريم. امام صادق(ع) مىفرمايد: »ميانه روى در زندگى چيزى است كه خداوند آن را دوست دارد و اسراف را دشمن دارد، حتى اگر اين اسراف با بيرون انداختن هسته خرمايى باشد، چرا كه آن هسته به كار مىآيد. يا با بيرون ريختن آب باقيمانده (در ليوان) باشد«.(٥)
در روايتى امام موسى كاظم (ع) در پاسخ به اين سئوال كه« آيا اگر كسى ده پيراهن داشته باشد اسراف كرده است ؟«، پاسخ منفى داده مىفرمايند: »لا، و لكن ابقى لثيابه و لكن السرف ان تلبس ثوب صونك فى المكان القذر«(٦)؛ اسراف آن است كه لباس فاخر خود را در مكان آلوده و كثيف بپوشى. آرى ! استفاده نا بجا از امكانات زندگى مانند لباس، غذا و ... نيز اسراف است .
يكى از ويژگىهاى عالى فرهنگ اسلام اين است كه در مصرف و استفاده از بعضى امكانات » شان و موقعيت« افراد را مد نظر قرار داده؛ ملاك اسراف و عدم اسراف را با اوضاع و احوال زمانى و موقعيت اقتصادى و اجتماعى فرد گره زده است. به عنوان مثال در مسئله نفقه همسر، منزل و لباس و زيور آلات را در شان و جايگاه همسر منوط كرده است. البته بايد توجه داشت كه وسعت و سادگى چيزى است، و تجمل پرستى چيز ديگر. از ديدگاه اسلام اولى ممدوح و دومى مذموم است. مسئلهاى كه در اينجا بايد مورد توجه قرار گيرد اين است كه بهرهبردارى از نعمتهاى الهى، چنان چه از حد طبيعى فرد منزلت اجتماعى او بگذرد، اسراف است. استفاده از امكانات در حد اعتدال پسنديده است و چه بسا كمتر از اين حد در مورد بعضى افراد، مصداق بخل باشد. حضرت على (عليه السلام) درباره نشانه مسرف مىفرمايد: »للمسرف ثلاث علامات: ياكل ماليس له و يلبس ماليس له و يشترى ماليس له«؛ اسرافكار سه ويژگى دارد: مافوق شان خود مىخورد، بيش از شأن خود مىپوشد و بيش از منزلت خود خريدكند.
در اين بحث نبايد غافل بود كه برخى براى توجيه ولخرجىها و چشم و هم چشمىهاى خويش، شان و منزلتى ساختگى براى خويش مىسازند . لذا بايد از تقليد كور كورانه از ديگران پرهيز نمود. در تعابير اسلامى حدى را كه براى مسكن معين كرده اند اين است كه به اندازه »كفايت« و »كفاف« آدمى باشد و اين مقدار نسبت به افراد، خانوادهها، زمانها و مناطق متفاوت است. در عين حال اين امر بايد به گونه اى باشد كه از حد اعتدال زمان و منطقه آن فرد تجاوز نكند. حضرت على(عليه السلام) در بيان حد لباس انسانهاى باتقوا مىفرمايد: »ملبسهم الاقتصاد« لباس پوشيدن متقين در حد اعتدال و ميانه روى است. نه لباسهاى قيمتى مىپوشند و نه لباسهاى ژوليده و پست. بلكه در پرتو لباس معمولى، ظاهرى آراسته، پاكيزه و متين دارند.(٧)
ب- صرف مال در آنچه به بدن ضرر مىرساند. مثل خوردن پس از سيرى، در صورتى كه مضر باشد.
امام صادق (عليه السلام)مى فرمايد: »انما الاسراف فيما اتلف المال و اضرّ بالبدن«(٨) اسراف در چيزى است كه موجب اتلاف مال و اضرار به بدن شود. استفاده از اموال خود در جهت آسيب رساندن به بدن را مىتوان در مواردى چون استعمال دخانيات، نوشيدنىها و تنقلات مضر، جراحىهايى مانند جراحىهاى زيبايى و مانند آن صادق دانست .
البته مواردى مانند جايى كه درمان بيمارى و سلامتى آدمى به هزينه زياد نياز دارد، بايد هزينه كرد و به يقين اسراف نخواهد بود.
ج- صرف مال در مصارفى كه شرعا حرام است. مانند خريد شراب و ابزار و ادوات حرام.
استفاده اموال در مسير حرام ناسپاسى بزرگى است كه نعمت پررودهاى چون انسان به نعمت رسانى چون رازق هستى، دارد. »لئن كفرتم ان عذابى لشديد«(٩). بزرگترين اسراف نعمت استفاده از آن در حرام است.
٢. استفاده نا مناسب از زمان و عمر
نوع ديگرى از اسراف، اتلاف بيهوده عمر است. امروزه عمر بسيارى از مردم به سبب دور شدن فاصلهها، به ويژه فاصله محل كار تا محل سكونت، موجب شده است كه عمر بسيارى از مردم در طى اين فاصلهها به هدر رود. در اين ميان ترافيك، نيز عمر بسيارى از مردم را به خود اختصاص مىدهد. برخى از شهروندان تهرانى ٣ الى ٤ ساعت از وقت خود را در خيابانها مىگذرانند.
٣. استفاده نا مناسب از امكانات اجتماعى
امكانات اجتماعى، اعم از آب ،برق، گاز، بنزين، تلفن، نان ارزان و ... از نعمتهاى بزرگى است كه در كشور اسلامى ما مورد استفاده همگان است. اما متأسفانه با استفاده نامناسب از آنها اغلب مردم گرفتار اسراف در اين زمينهها هستند. چنان كه در آمار ذكر شد، بسيارى از كشورهاى غير مسلمان در صرفه جويى و خوددارى از اسراف در آنها، بيش از مردم مسلمان ما موفق بوده اند. در حديثى از رسول اكرم(ص) آمده است كه » لا خير فى السرف« خيرى در اسراف نيست. امام موسى كاظم(ع) مىفرمايند: »هر آن كس كه مال دارد، از نابود كردن آن برحذر باشد. به درستى كه مصرف مال در راه نا مناسب تبذير و اسراف است«(١٠) امام صادق عليه السلام مىفرمايد: »ان مع الاسراف قلة البركة«(١١) بدرستى كه اسراف موجب كاهش و كمبود بركت است.
در يك بررسى كوتاه مىتوان به كارهاى اسراف گونه بسيارى از مردم در جامعه ايرانى پى برد. گفته مىشود از هر ده ميليون قرص نان توليد شده روزانه در تهران، حدود٣ ميليون »دور ريز« مىشود. اگر وزن متوسط انواع نانهاى سنگين و سبك متفاوت را ١٥٠ گرم فرض كنيم، در اين صورت در تهران با فرض ده ميليون نان توليد شده در روز، در حدود چهارصد وپنجاه تن نان خواهيم داشت كه از كانال مصرف خانوار خارج مىگردد و به عنوان ضايعات، صرف مصارف دست دوم و سوم مثل خوراك دام و طيور مىرسد ،(كه آن هم براى دام بدون اشكال بهداشتى نيست). با اين مبالغ هنگفت مىتوان سالانه هزاران مدرسه ساخت، هزاران درمانگاه تجهيز نمود و بيماران بسيارى را درمان كرد. و يا گرسنگان بسيارى را در سطح جهان سير كرد.
اين روند در مصرف آب، برق، گاز، بنزين و ديگر امكانات اجتماعى جارى است . آيا اين قدر استفاده بى رويه و مصرف نادرست امكانات اسراف نيست؟
٢. صرفه جويى و ميانه روى
از ديگر اصول مصرفى در اسلام صرفه جويى و اعتدال در مصرف است . اين اصل در برابر اسراف و مصرف بىرويه قرار دارد. امام كاظم عليه السلام مىفرمايد:« من اقتصد و قنع بقيت عليه النعمه و من بذر و اسرف زالت عنه النعمه« (هركس كه در زندگى اعتدال و قناعت را پيشه كند، نعمت بر او باقى مىماند و هر كس كه تبذير و اسراف كند، نعمت از او گرفته مىشود (و فقير مىگردد) . آن گاه كه نعمتها كاهش يابند و روحيه خودكفايى و قناعت و صرفه جويى از جامعه رخت بر بندد، فقر به آدمى روى آورد. به ناچار براى رفع نيازمندىهاى خود به ديگران وابسته خواهد شد و استقلال و شخصيت خويش را از دست خواهد داد. در حديثى از پيامبر اكرم(ص) آمده است: »كسى كه اقتصاد و اعتدال داشته باشد فقير نمىشود«(١٢) بايد برحذر بود از روزى كه اسراف و مصرف بى رويه امكانات زندگىموجب نيازمندى مردم مسلمان ايران به كفار گردد كه آن گاه به تعبير روايت دعاى ما مستجاب نخواهد شد . امام صادق (عليه السّلام) مىفرمايند: » چهار گروه هستند كه دعاى آنها مستجاب نمىشود ... ٣. كسى كه داراى ثروتى باشد و آن را تباه نمايد و بگويد خدايا بمن رزق و روزى بده كه خداوندمى فرمايد: مگر من به تو دستور ندادم كه در زندگى اقتصاد و اعتدال و شايستگى داشته باشى؟ سپس حضرت اين آيه ٦٧ را قرائت فرمودند كه خداوند متعال در سوره فرقان فرمايد: »وَ الَّذِينَ إِذا أَنْفَقُوا لَمْ يُسْرِفُوا وَ لَمْ يَقْتُرُوا وَ كانَ بَيْنَ ذلِكَ قَواماً«. بندگان خدا كسانى هستند كه به هنگام انفاق نه اسراف مىكنند و نه كم روى و ميان اين دو حالتى متوسط و معتدل دارند«(١٣).
بنابراين از مهمترين اصول مصرفى دين مبين اسلام ميانه روى در مصرف و رعايت اعتدال است. بر اين اساس لازم است كه مصرف معتدل و مناسب ترين الگوهاى مصرف در هر چيزى معرفى گردد و مردم به رعايت اين الگوهاىترغيب و تشويق شوند. ضمن اين كه از اسراف كاران و كسانى كه بيش از الگوى مصرف، مصرف مىكنند؛ نبايد حمايت نمود. از اين رو حذف يا كاهش يارانه اسراف كاران راه حلى منطقى به نظر مىرسد.
٣. قناعت محورى
قناعت اصل ديگرى است كه همواره در منابع اسلامى مورد تاكيد ويژه قرار گرفته است . قناعت به معناى قانع بودن به داشتهها و چشم طمع بستن به روى نداشتهها است . در ارشاد القلوب آمده است در تفسيرآيه »فَلَنُحْيِيَنَّهُ حَياةً طَيِّبَةً« (او را به زندگى خوش و گوارإ؛ زنده مىگردانيم) مراد از اين زندگى، قناعت است كه باو مىدهيم . قناعت چنان نعمت حيات بخشى است كه سليمان نبى آن گاه كه از خدواند ملك عالميان را خواست، و فرمود:« رَبِّ اغْفِرْ لِىوَ هَبْ لِى مُلْكاً لا يَنْبَغِى لِأَحَدٍ مِنْ بَعْدِى » بنا به گفته تفاسير از خداوند قناعت خواست. سليمان با فقيران مىنشست و مىگفت فقيرى در جرگهى فقيران نشسته.آرى ! قناعت قدرت و ملك آدمى را افزون مىكند. از اين روست كه در روايتى از امام صادق (ع) قناعت به گنجى تمام نشدنى تشبيه شده است . در حقيقت قناعت مانع از مصرف بى رويه و بى حساب شده موجب استفاده بهينه از دارايىهاى آدمى است .
اگر مردم كشور اسلامى ما با قناعت خو گرفتند و از تجمل پرستى و زياده خواهى فاصله گرفتند، روند فزاينده مصرف اصلاح خواهد شد و به جاى استفاده بى رويه از امكانات و نعمتهاى خدا دادى، از آنها براى پيشرفت اقتصادى بيشتر مدد مىگيرد. براى درك ظرفيت بالاى اصل قناعت در ميان اصول مصرفى اسلام توجه به اين خبر جالب به جاست . بنا به گزارش واحد مركزى خبر، در چين به دليل قناعت بسيار مردم و به ويژه هفتصد ميليون روستايى، مصرف كالاهاى چينى در خود چين بسيار اندك است . از اين رو، دولت چين براى فروش كالاهاى خود به شهروندان خود، طرحى را در پيش گرفته است كه مصرف گرايى را در اين كشور افزايش دهد تا كالاهايش روى دست توليد كنندگان نماند. جالب اين است كه دولت با تخفيفهاى ويژه سعى دارد كه پس اندازهاى دهها ميليون چينى را با وسوسه ايشان به خريد محصولات، به جيب سرمايهداران و توليد كنندگان بريزد . تا جايى كه متقاعد كردن اين جمعيت انبوه به خرج كردن پس اندازهايشان به عنوان طرحى سرنوشت ساز براى اقتصاد اين كشور شده است. (١٤)
نكته جالب توجه در اين خبر آن است كه در اين كشور بر خلاف ايران مردم آن قدر، قانع و كم مصرف هستند كه سرمايه داران سعى در تبليغ مصرف گرايى براى از بين بردن الگوهاى مصرف دارند. اين در حالى است كه در حقيقت يكى از عوامل پيشرفت كشورى پرجمعيت مانند چين پرهيز از مصرف گرايى و رعايت الگوى مصرف صحيح با تكيه بر قناعت است. سعدى به جا گفته است كه :
قناعت توانگر كند مرد را
خبر كن حريص جهانگرد را
قناعت كن اى نفس بر اندكى
كه سلطان و درويش بينى يكى
چو سيراب خواهى شدن ز آب جوى
چرا ريزى از بهر برف آبروى
نمونههايى از الگوهاى مصرفى در روايات
در منابع روايى شيعه در مورد مصرف برخى امكانات توصيههاى خاصى وارد شده است كه نشان از اهتمام اسلام به مصرف صحيح دارد. به نمونههايى از اين موراد اشاره مىشود:
١.مصرف صحيح آب
در مورد سيره مصرفى رسول اكرم (ص) آمده است كه ايشان با يك »مد« آب (تقريبا ده سير) وضو مىگرفت و با يك »صاع« (تقريبا سه كيلوگرم) از آب غسل مىكرد.(١٥)
»راوى مىگويد: به ابو جعفر باقر(ع) و يا ابو عبد الله صادق(ع) گفتم: براى غسل جنابت چند پارچ آب كافى است، آن حضرت گفت: رسول خدا و همسرش با يك طشت آب، غسل مىكردند كه پنج پارچ آب ظرفيت داشت. شرح: رسول خدا صلوات الله و سلامه عليه پارچ آبى داشت كه بيش از يك كيلوگرم ظرفيت داشت. آن پارچ را پر آب مىكرد و وضو مىگرفت و مقدار كمى از باقيمانده آن را مىنوشيد. طشت آبى داشت كه پنج پارچ ظرفيت آن بود، آن طشت را پر آب مىكردند و با همسرش دو نفرى غسل مىكردند. موقعى كه رسول خدا به تنهائى غسل مىكرد، فقط چهار پارچ آب در طشت مىريخت و با آن آب غسل مىنمود«.(١٦)
با توجه به اين كه وضو و غسل از مهم ترين اعمال عبادى مسلمانان است، محدوده مصرفى آب بسيار ناچيز توصيه شده است . اين در حالى است كه، متأسفانه، برخى مسلمانان براى مصرف آب بسيار غير مهم تر آب بسيارى مصرف مى كنند.
٢. مصرف صحيح مواد غذايى ونان
مواد غذايى، اعم از نان، غذا ، ميوه و سبزيجات است كه اسلام نسبت به هر كدام توصيههاى تغذيه اى دارد . اما آن چه در همه اين توصيهها مشترك است، پرهيز از زياده روى در مصرف آنها ست . به عنوان مثال از دور ريختن نان ، ميوه و غذا نهى شده است و توصيه به استفاده بهينه و حداكثرى از آنها شده است . در سيره امام سجاد(ع) آمده است كه هر گاه ايشان مىديدند نانى در خانهاش افتاده، گرچه باندازه دم كش مورچهاى بود، از وعده غذايى خانواده اش به اندازه آن مىكاست.(١٧) در روايات بر مصرف ريزههاى نان و غذا توصيه بسيارى شده است . از باقى گذاشتن ميوه و استفاده از نيم خورده آن توصيه شده است . از دعوات قطب راوندى نقل شده است كه، پيغمبر صلى اللَّه عليه و آله فرمود: »هر كه يك لقمه افتاده يافت و آن را خوب پاك كرد و خوب شست و خورد، در درونش جا نگيرد تا خدايش از دوزخ آزاد كند«(١٨). در محاسن از امام صادق ( عليه السّلام) نقل شده است: كه هر كه ميوه يا تيكه نان كه روى زمين افتاده برگيرد و پاك كند و بخورد در درونش جاگير نشود، جز اين كه، بهشت او را بايست گردد«.(١٩)
از سوى ديگر، پر خورى و زياده روى در مصرف مواد غذايى نهى شده است. چنان كه امام باقر(ع) فرمودهاند: »هيچ چيز نزد خداوند مبغوض تر از شكم پر نيست«(٢٠). لذا از آداب غذا خوردن دست كشيدن از غذا پيش از سيرى است: امام رضا(ع) در اين باره مىفرمايند: »و ارفع يديك من الطعام و يك اليه بعض القرم و عندك ميل فإنه اصلح لمعدتك و بدنك و اذكى لعقلك و اخف على جسمك«(٢١). در حالى كه هنوز گرسنگى باقى و ميل و اشتها برقرار است دست از طعام بردار كه اين چنين غذا خوردن براى معده و بدن اصلح و براى عقل پاكيزهتر و بر جسم و تن بارى سبكتر است.
سخن آخر
با توجه به شرايط فعلى ايران اسلامى، نياز جدى براى ترويج اصول مصرفى اسلامى احساس مىشود. چرا كه با فرهنگ عمومى مردم سازگار تر است . بنابراين بازخوانى و بازگويى آموزههاى مصرفى اسلام، نقش بسزايى در اصلاح الگوى مصرفى مردم دارد. براى رسيدن به اين هدف بايست نهادهاى فرهنگى و رسانهها، با برنامه ريزى در اين زمينه ، اقدام به توليد محصولات و بستههاى فرهنگى با زبانى نو نمايند. اصلاح الگوى مصرف از طريق تكيه بر اصول مصرفى اسلام ؛چون قناعت، پرهيز از اسراف، ميانه روى و اعتدال در مصرف؛ يكى از بزرگ ترين گامهايى است كه در مسير توسعه و پيشرفت پايدار، برداشته خواهد شد.
پىنوشتها:
١. فرهنگ بزرگ جامع نوين، احمد سياح، ج ١ ص٦٥٩ .
٢. غررالحكم، اسراف.
٣. غررالحكم، همان.
٤. مستدرك الوسايل، كتاب الاطعمه و الاشربه، باب ٦١
٥. حر عاملى، وسايل الشيعه، ج ١٥، ص ٢٥٧ . بحار النوار ج٧١ ص٣٤٦.
٦. بحار الانوار ج ٧٩، ص ٣١٧ .
٧. نهج البلاغه، خطبه متقين ،خطبه ١٩٣، محمد دشتى.
٨. كلينى، كافى، ج ٤، ص ٥٤.
٩. ابراهيم، ٧ .
١٠. بحار ج ٧٨ ،ص ٣٧٧.
١١. وسايل الشيعه، ج ١٥، ص ٢٦١.
١٢. بحار الانوار- ترجمه جلد ٦٧ و ٦٨، ج٢، ص: ٣٤٣.
١٣. بحار الانوار- ترجمه جلد ٦٧ و ٦٨، ج٢، ص: ٣٤٠.
١٤. واحد مركزى خبر، ٨٨/٢/١.
١٥. سنن النبى صلى الله عليه و آله.
١٦. گزيده كافى، محمد باقر بهبودى، ج٢، ص ٢١، حديث ٥.
١٧. آسمان و جهان،ترجمه كتاب السماء و العالم بحار، ج١٠، باب بيستم خوردن تكه نان و ريزه خوان، ص: ٢٠٩.
١٨. همان، ص ٢٠٨.
١٩. همان، ٢٠٧..
٢٠. همان، باب پنجم در نكوهش پرخورى، ص ١٣٣.
٢١. طب و بهداشت از امام رضا عليه السلام، نصرالدين امير صادقى، نشر معراجى، ١٠٦.