پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - جنبش گولن؛ اسلام اجتماعى يا اسلام سياسى تقيه جو - لطفی منا
جنبش گولن؛ اسلام اجتماعى يا اسلام سياسى تقيه جو
لطفی منا
همان گونه كه نجم الدين اربكان، پدر اسلام سياسى در تركيه خوانده مىشود، فتح الله گولن را هم به عنوان پدر اسلام اجتماعى در اين كشور مىخوانند. وى بنيان گذار و رهبر جنبش گولن است؛ جنبش دينى كه داراى صدها مدرسه در تركيه و صدها مدرسه دينى در خارج تركيه - از جمهورىهاى آسياى مركزى و قفقاز گرفته تا روسيه و مغرب و اوگانداو كنياو بالكان مىباشد.
اين جنبش داراى جرايد مختلف از جمله روزنامهها، مجلهها و نيز شبكههاى تلويزيونى متعدد و هم چنين شركتهاى تجارى و مؤسسات خيريه فراوانى است. از اين گذشته، اين جنبش در بسيارى از كشورهاى جهان، مراكز فرهنگى تأسيس كرده و نشستها و همايشهاى سالانه منظمى از سوى اين جنبش در انگليس، اتحاديه اروپا و امريكا برگزار مىشود. در اين نشستها كه با همكارى دانشگاههاى بزرگ جهان برگزار مىشود، ابعاد مختلف اين جنبش و تأثير و ريشههاى فرهنگى و اجتماعى آن مورد مطالعه قرار مىگيرد. نقطه تمايز جنبش گولن از ديگر جنبشهاى اسلامى در منطقه و جهان اين است كه اين جنبش به سبب ماهيت غير سياسىاش، با استقبال غرب روبه رو شده است.
گولن بر خلاف اربكان - كه معتقد است امريكا به سبب آن كه صهيونيسم جهانى، مهمترين تصميم سازان آن هستند، دشمن جهان اسلام است - بر آن است كه امريكا و مجموعه غرب، اكنون به قدرتهاى جهانىاى تبديل شدهاند كه چارهاى جز همكارى با آنها وجود ندارد. هم چنين وى در مقابل اربكان، كه وحدت ميان كشورهاى اسلامى را ضرورى مىدانست و براى تحقق اين هدف مجموعه ٨ كشور اسلامى را در قالب يك نهاد گرد هم آورد، جهان عرب و ايران را حوزه حياتى تركها نمىداند، بلكه قفقاز و جمهورىهاى آسياى مركزى و بالكان را حوزه حياتى تركها به حساب مىآورد، چرا كه در اين كشورها، اقليتهاى بزرگ ترك زندگى مىكنند. لذا وى معتقد است: اگر روزى قرار باشد كه تركيه جايگاه گذشته خود را - همانند دوره عثمانى - بازيابد و به يكى از مهمترين كشورهاى جهان تبديل شود، بايد در ميان تركهاى ديگر كشورها نفوذ خود را بگستراند. با اين حال گولن از عمل گرايى و هوش بالايى برخوردار بوده و از اصطلاح »رهبرى تركيه« در منطقه استفاده نمىكند و خواهان استقلال يابى اقليتهاى ترك در جمهورىهاى آسياى مركزى نيست و حتى در مناطقى ؛ مانند چين، روسيه و يونان كه ممكن است اقليتهاى مسلمان ترك مورد آزار دولتها قرار گيرند، اقدام به فعاليتهاى آموزشى نمىكند. نخستين چيزى كه در انديشه گولن جلب توجه مىكند، اين است كه وى اجراى شريعت را به صورت فراگير در تركيه تشويق نمىكند و معتقد است كه بخش اعظم قواعد شريعت اسلام به زندگى خصوصى مردم مربوط مىشود، در حالى كه بخش اندكى از آن به دولت و امور دولتى ارتباط مىيابد و اجراى احكام شريعت در حوزه عمومى توجيهى ندارد. بر اين اساس، گولن معتقد است كه در حوزه عمومى، مردم سالارى بهترين گزينه است و طبعاً آنان كه به شريعت اسلام اعتقاد دارند، خود نيز بر اساس احكام شريعت رفتار مىكنند، حتى اگر اين احكام شرعى به شكل قانون برحوزه عمومى حاكم نشده باشد.
هر چند در تركيه معروف است، كه نجم الدين اربكان استاد و اسوه رجب طيب اردوغان، نخست وزير اسلام گراى تركيه است، اما تجربه حزب عدالت و توسعه نشان مىدهد كه استاد حقيقى فتح الله گولن است.در تركيه، با هر كس - چه اسلام گرا و چه لائيك - سخن بگوييد، حتماً يادى از جنبش گولن به ميان مىآيد. شريف ماردين نويسنده و استاد دانشگاه معتقد است: در حال حاضر نمىتوان پيش بينى كرد كه اين جنبش اساساً در پى چيست؟ البته آينده مىتواند پاسخ اين پرسش را بدهد. اين جنبش به رغم تعدد و تنوع حوزههاى فعاليت اش همچنان براى بعضى ناشناخته و مبهم به نظر مىرسد و بسيارى از صاحب نظران در تركيه و خارج تركيه، نسبت به مقاصد و نيات دراز مدت اين جنبش اظهار بى اطلاعى مىكنند.
مرحله تأسيس
جنبش فتح الله گولن در مرحله رشد جنبشها و طريقتهاى دينى در تركيه ؛ يعنى در دهه هشتاد قرن بيستم سر برآورد. پس از كودتاى نظامى به رهبرى كنعان اورن در سال ١٩٨٠ و تصميماتى كه دولت نظامى وى در باب آزادى اقتصاد، خصوصى سازى مطبوعات و فراهم آوردن فرصتهاى كارى بيشتر براى سازمانهاى غير دولتى و از جمله سازمانها و جماعتهاى دينى اعلام كرد، طريقتهاى دينى نيز رو به شكوفايى نهادند، كه از ميان اين طريقتها، طريقت نور هم احيا شد، كه سعيد نورسى (١٩٦٠ - ١٨٧٣) آن را تأسيس كرده بود. بنابراين فتح الله گولن نيز پرورش يافته و تحت تأثير همين مكتب است.
هدف اصلى جنبش گولن، ايجاد جامعه اسلامى متعهد و در عين حال برخوردار از علم و معرفت، فن آورى جديد و مترقى است تا بدين طريق دوران تفوق جهان غرب بر جهان اسلام به سر آيد. امروزه نام فتح الله گولن با اصطلاح اسلام روشنگر و يا معتدل ترك گره خورده است؛ زيرا فتح الله گولن با هوادارانش، جنبش دينى - سياسى مدرنى را تأسيس كردند، كه مدرنيته را با دين ورزى و ناسيوناليسم و تسامح و مردم سالارى پيوند داده و اسلام و ناسيوناليسم و آزادى خواهى را در كانون واحد گرد آورده است.
بسيارى از مطبوعات غربى جهان، گولن را رهبر جنبش اجتماعى اسلامى قوميت گرا و ناستيز با غرب مىدانند، كه آينده خاورميانه را به سوى اسلام اجتماعى جهت مىدهد، اما مخالفان گولن معتقدند كه وى بيشترين خطر را براى لائيسيته تركيه دارد و او را متهم مىكنند كه از طريق اسلامى سازى فعاليتهاى اجتماعى، در پى ريشه كنى بنياد لائيك دولت تركيه است.
مروى بيتك گورپوز، عضو حزب لائيك مردم، بر آن است كه جنبش گولن از دامنه مردمى اش جهت تحقق اهداف سياسىاش در آينده، سوء استفاده مىكند. وى توضيح مىدهد كه مريدان اين جنبش، همانند مريدان ديگر طريقتهاى دينى در تركيه به صورت دسته جمعى و هماهنگ، به حزبى كه مورد اتفاق نظر قرارگرفته است، رأى مىدهند؛ حتى زنانى كه هوادار اين جنبش هستند، مشكل حجابشان متفاوت از ديگر زنان محجبه است. اگر به مناطق معينى از تركيه سفر كنيد، متوجه خواهيد شد كه حجاب برخى از زنان به شكل نيم هلال از جلو و نيم هلال از پشت سر است، در حالى كه ديگر زنان حجابشان را به شكل مثلثى در پيش و مثلثى در پشت در آوردهاند. اين اقدامات اهدافى فراتر از اهداف آموزشى و فرهنگى را تعقيب مىكند.
اما قاسم مصطفى قاسم، از هواداران جنبش گولن كه در دانشگاه بيرمنگام تحصيل مىكند، ادعاهاى گورپوز را رد كرده و مىگويد: امكان ندارد كه جنبش ما اهداف سياسى داشته باشد و يا برنامه مخفى اى را تعقيب كند و اين ادعاها فاقد دليل است، زيرا اهداف ما صرفاً تربيتى و آموزشى است و فتح الله گولن بارها در تركيه به اتهام تعقيب برنامههايى سرى براى اسلامى سازى جامعه ترك محاكمه شده، اما هر بار نيز از اين اتهامات تبرئه شده است.
مدارس و مراكز زنجيرهاى
دامنه جنبش گولن در چهارگوشه جهان گسترده است و شبكه روابط وى بسيار فراگير است. اين جنبش، حدود ٣٠٠ مدرسه در داخل تركيه و ٢٠٠ مدرسه در گوشه و كنار جهان، از تانزانيا گرفته تا چين و از تركمنستان تا مغرب و مصر و فيليپين دارد. اما بيشتر اين مدارس در جمهورىهاى آسياى ميانه (اتحاد جماهير شورى سابق) كه نژاد ترك بيشترين جمعيت شان را تشكيل مىدهند، واقع شده است. ساهين باى تحليل گر ترك مىگويد: جالب توجه است كه دانش آموختگان مدارس گولن به محض فراغت از تحصيل در جمهورىهاى آسياى ميانه پستهاى عالى را در زمينه تخصص خود در اختيار مىگيرند.
اما آن دسته از مدارس گولن كه در داخل تركيه قرار دارد، تحت نظارت دولت قرار دارد. اين مدارس اگر چه به لحاظ نظام آموزشى و مدت زمان آموزش، همانند ديگر مدارس تركيه هستند، اما وجه تمايز و امتياز اين مدارس، اين است كه بر اخلاقيات و دين تمركز بيشترى دارند و استادان آنها، بهترين دانش آموختگان دانشگاههاى تركيه هستند. اين مدارس هيچ مشكل مالىاى ندارند و تاجران ترك، در حدى گسترده به آنها كمك مالى مىكنند. اعتبار آموزشى اين مدارس بسيار بالا است و دانشآموزان زيادى، اعم از مسلمان و غير مسلمان در آنها تحصيل مىكنند. زبان رسمى اين مدارس انگليسى است و فرزندان مقامات مسئول، بلند پايه و نخبگان ترك هم معمولا جذب اين مدارس مىشوند.
فتح الله گولن همواره با تأكيد مىگويد كه مالك اين مدارس نيست. وى مىگويد: از بس گفتهام كه اين مدارس مال من نيست، خسته شدهام. منظور وى اين است كه اين مدارس بخشى از فعاليتهاى جنبش اوست و نه مال شخص وى. هدف جنبش گولن از افتتاح مدارس در آسياى ميانه، ترويج ارزشهاى اسلامى و فرهنگ تركيه است.
مصطفى قاسم در اين باره مىگويد: درست است كه در كشورهاى آسياى ميانه، روسيه، بالكان، قفقاز و شمال مغرب مدارس زيادى داريم و نيز در بسيارى از كشورهاى جهان، از جمله در اروپا، اردن، مصر و عربستان مراكز فرهنگى داريم، اما همه اين مراكز نه به نام جنبش، بلكه به نامهاى محلى يا شخصيتهاى برجسته اسلامى نامگذارى شدهاند كه البته اهداف ما هم بسيار روشن است، آموزش ارزشهاى اسلامى و فرهنگ تركيه. البته در مدارس ما هيچ چيزى اجبارى نيست و در همه آنها سه زبان آموزش داده مىشود، كه عبارتند از: زبان انگليسى، زبان رسمى همان كشور و زبان سومى كه اختيارى است و زبان تركى از جمله زبانهاى اختيارى است.
از آن رو كه جمهورىهاى آسياى ميانه، اجازه فعاليت هيچ تشكيلاتى را به نام اسلام نمىدهند، مدارس و مراكز گولن با احتياط فعاليت مىكنند و از برانگيختن حساسيتهاى دينى، يا سياسى پرهيز مىكنند و سعى آنها بر اين است كه در چارچوب قوانين موجود كار كنند.
به رغم اصرار اين جنبش بر اين نكته كه رويكرد تربيتى، دينى و آموزشى است، اما يك خبرنگار ترك به نام سينان تافشان مىگويد: علت اصلى خروج گولن از تركيه و اقامتش در امريكا اين است كه در نوار ويديويىاش كه از گولن به دست آمده، وى به هوادارانش توصيه كرده تا براى تغيير ماهيت نظام سياسى تركيه، به آرامى حركت كنند. در ادامه وى مىگويد: اين نوار ويديويى كه بر روى سايت يوتيوب قرار گرفته، سر و صداى زيادى را در تركيه برانگيخت و حركت جنبش گولن را با تنگناهايى روبرو كرد.
اقامت در امريكا
تا كنون علت اصلى اقامت فتح الله گولن در امريكا به طور رسمى اعلام نشده است، اما درد سرهاى گولن با مقامات تركيه از ١٨ ژوئن سال ١٩٩٩ و از زمانى آغاز شد كه در تلويزيون تركيه سخنانى را بر زبان آورد كه برخى آن را انتقاد ضمنى از نهادهاى دولتى تركيه تلقى كردند و لذا پس از اين، دادستان تركيه به تحقيق پيرامون سخنان وى پرداخت.
بلنت اجويت كه در آن زمان نخست وزير تركيه بود، خواستار بررسى اين موضوع در فضايى آرام شد و از طرح آن در شبكههاى تلويزيونى تركيه بر حذر داشت. هم چنين از گولن و مؤسسات آموزشىاش دفاع كرد و گفت: مدارس گولن فرهنگ تركيه را در جهان ترويج مىكند و تركيه را به جهان مىشناساند و همواره تحت نظارت دولت بوده است. پس از اين گولن به سبب گفتههاى خود عذر خواهى كرد، اما با اين حال برخى از لائيكهاى ترك همچنان به اهداف او به ديده ترديد مىنگرند و او را متهم مىكنند كه مىكوشد تا از نهادهاى دولتى و حتى ارتش، بهره بردارى سياسى كند. يك هفته پس از پخش آن برنامه تلويزيونى، سليمان دميريل، رئيس جمهور وقت تركيه در نامهاى براى گولن چنين نوشت: معتقدم كه عالم دينى نبايد طمعهاى سياسى داشته باشد. اين كه شما يك عالم دينى باشيد در حد خود كارى دشوار است، اما اين كه بخواهيد عالم دينى مورد احترامى باشيد، شرطش اين است كه مطابق آموزههاى دين ما عمل كنيد... اين كار هم مىتواند با دادن پندى نيك به بشريت انجام شود و نه با ورود به امور دنيوى.
پس از اين بحران بود كه بحران نوار ويديويى پيش آمد. گولن، در بخشى از اين نوار - كه بر روى پايگاه يوتيوب قرار گرفته - به شمارى از هوادارانش مىگويد كه براى تغيير نظام سياسى تركيه از نظام لائيك به نظامى اسلامى، به آرامى حركت خواهد كرد. وى هم چنين در اين نوار از ترويج فرهنگ تركيه در ازبكستان هم سخن گفته، كه اين سخنان موجى از خشم را در ارتش تركيه و ديگر نهادهاى لائيك به همراه داشته و بحرانى ديپلماتيك ميان تركيه و ازبكستان را پديد آورد، كه بلنت اجويت را مجبور به مداخله در اين موضوع كرد. اجويت گفت: رئيس جمهور ازبكستان، هراس، غير موجه از تركيه دارد. تركيه در امور داخلى ازبكستان دخالت نمىكند و اجازه نخواهد داد تا روابط دو كشور به سبب برخى هراسهاى غير ضرورى دچار تنش شود. اما با اين حال ازبكستان تصميم گرفت تا برخى مدارس وابسته به گولن را تعطيل كند.
به نظر مىرسد كه در همين مقطع، نهادهاى لائيك تركيه نيز به صورت فزايندهاى از سوى گولن و نهادهاى آموزشى وى احساس هراس مىكردند. در نتيجه شوراى آموزش عالى تركيه طى بخشنامهاى، مدارك علمى مدارس گولن را فاقد اعتبار اعلام كرد، اما چندى بعد اين بخشنامه لغو شد.
روابط گسترده
امروزه گولن روابط گسترده و ممتازى با بسيارى از سياستمداران ترك دارد. وى از سال ١٩٩٤ با رؤساى جمهور، نخست وزيران، رهبران احزاب سياسى و تاجران متنفذ نيز ديدارهايى داشته و روزنامههاى تركيه بارها با وى به گفت و گو نشستند. در سال ١٩٩٧ سليمان دميريل از سوى مؤسسه آموزشى گولن، جايزه دريافت كرد. گولن با اجويت نخست وزير فقيد تركيه هم ديدار كرده است. وى مانعى براى ديدار با هيچ عالم دينىاى نمىبيند. گاه با خاخامهاى يهودى اسرائيل ديدار مىكند و گاه با رهبر كليساى ارتدكس و در واتيكان به ديدار پاپ رفته است.
اگر چه اكنون گولن در ايالات متحده اقامت دارد، اما از دامنه نفوذش درتركيه كاسته نشده است. پنج كانال تلويزيونى در اختيار اين جنبش است كه كانال اصلى اش STV است. پايگاه اينترنتى گولن به دوازده زبان فعال است.
ويژگىهاى شخصيتى
گولن خطيبى توانا است كه از سن ١٤ سالگى خطابه مىكرده است. وى بيشتر آموزشهاى دينى خود را نزد پدر و در تكيه محله خود نزد علما و متصوفه فرا گرفته است. پدرش علاوه بر زبان عربى و تركى، زبان فارسى را هم به او آموخت.
وى از آغاز فعاليتهاى تبليغى دينى اش، به نسل جوان، به ويژه دانشآموزان دبيرستانى و دانشجويان توجه ويژهاى داشت. كه همين امر باعث مىشد تا بسيارى از آنان پس از فراغت از تحصيل به جنبش وى بپيوندند و مروج انديشههاى وى باشند.
موضوعات و محورهاى مواعظ دينى گولن متنوع است، از مباحثى مانند نظريه تكامل گرفته تا شيوههاى جديد آموزش، علوم، اقتصاد و عدالت اجتماعى. وى بحثهاى دينىاش را با احساسات، عواطف و بيانى رسا همراه مىكند و عيبى نمىبيند از اين كه هنگام موعظه، اشكش بر گونه جارى شود. اين امر نفوذ او را در دل مردم دو چندان مىكند. از جلسات وعظ او فيلمبردارى مىشود و اين فيلمها ميان هوادارانش دست به دست مىچرخد و تكثير مىشود.
شاگردانش به او لقب خواجه افندى دادهاند؛ زيرا وى هم تحصيلات سنتى دينى داشته و هم به فلسفه غرب و به ويژه فلسفه كانت تعلقى ويژه دارد. برخى كتابهاى او هم از پر فروشترين كتابها در تركيه بودهاند.
نويسنده برجسته ترك، نورى اكمال درباره وى مىگويد: او مردى سنتى است، مانند شخصيتهايى كه در كتابها خوانده يا در فيلمها ديدهايم. وقتى سخن مىگويد، به طور مدام استغفرالله مىگويد. بسيار آرام و مؤدبانه سخن مىگويد. بسيار فروتن است. با آهنگى يكنواخت سخن مىگويد. او مىداند كه چه مىگويد و در كار بست قواعد دستور زبان خطا نمىكند و از واژههاى دوره عثمانى بهره مىگيرد. هزينه نفوذ مردمى اش اين بود كه در دهه هفتاد قرن گذشته سه سالى را به اتهام ترويج فعاليتهاى ضد لائيك در زندان به سر برد. پس از آن بارها اين تهمت را به گولن زدند. اما وى هميشه آن را رد مىكند و مىگويد: من سكولار مسلمان هستم و در پس تأسيس دولتى اسلامى نيستم و در پس اسلامى با صبغه تركى هستم و مىخواهم ايدئولوژى ناسيوناليسم ترك را اسلامى كنم.
به عبارت ديگر تمام آنچه كه گولن در پى آن است، احياى روابط ميان دولت و دين - به همان شيوه معمولى در دولت عثمانى - است؛ همان دورهاى كه امور دولت بر اساس قوانين وضعى قرار داشت، اما در همان حال مردم بدون هيچ تنگنايى شعائر دينى اشان را آزادانه به جا مىآوردند.
گولن معتقد است: مسلمانان بايد آموزشى را در پيش بگيرند كه به ادغام آنان در جهان معاصر منتهى مىشود و بايد فن آورى و علوم جديد را فراگيرند و از اين رو از حضور پررنگ مسلمانان در نظام سياسى و اقتصادى جهانى حمايت مىكند. وى از مدافعان جدى پيوستن تركيه به اتحاديه اروپاست و مىگويد كه با سياسى كردن دين اسلام مخالف است؛ زيرا نبايد دين را با دنيا در آميخت و بايد طبع هر كدام را حفظ كرد. اما مخالفان گولن؛ يعنى جريان لائيك تركيه معتقدند كه او حقيقتاً از عرصه سياست دور نيست؛ زيرا نفوذ سياسى او در پنج سال گذشته در جريان حمايت از جزب عدالت و توسعه در انتخابات آشكار شده است.
مصطفى قاسم در پاسخ مىگويد: ما به عنوان تشكيلاتى مهم و آماده از هيچ حزب سياسى اى حمايت نكرديم. افراد هوادار به هر كه بخواهند رأى مىدهند، با اين حال درست است كه بيشتر اعضاى جنبش ما از گذشته تا كنون به حزب عدالت و توسعه رأى دادهاند.