پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٤ - كتاب عهدين - طباطبایی محمد رضا
كتاب عهدين
طباطبایی محمد رضا
« کتاب مقدس»، عنوان مجموعهاي از نوشته هاي کوچک و بزرگ است که مسيحيان همه، و يهوديان بخشي از آن را «کتاب آسماني و الهي» خود ميدانند.
عنوان معروف اين مجموعه در زبان انگليسي و بيشتر زبانهاي اروپايي «بايبل» (Bible) و يا کلمه هاي هم خانواده آن است که از کلمه يوناني «Biblia» به معناي «کتابها» گرفته شده است. و در اصطلاح به آن عهدين گفته ميشود.
اين عنوان شايد به اين اعتقاد مسيحيان اشاره داشته باشد که خداوند براي نجات انسانها دو عهد و پيمان ١ با آنها بسته است:
«عهد قديم»٢: بر اساس اين عهد، خداوند از انسان پيمان گرفته است که براي نجات، به شريعت الهي پايبند باشد و از راه عمل به شريعت و احکام الهي، خود را به خداوند نزديک سازد و موجبات رضايت او را فراهم آورد.
خداوند، تورات (به معناي « شريعت و قانون»٣) را بر موسي(ع) نازل کرده است و از بني اسرائيل ميخواهد که به آن عمل کنند:٤
«اي اسرائيل! فرايض و احکامي را که من امروز به گوش شما ميگويم بشنويد، تا آنها را ياد گرفته، متوجه باشيد که آنها را به جا آوريد! يهُوَه خداي ما، با ما در حوريب عهد بست.»٥
اين عهد و پيمان، ابتدا با حضرت ابراهيم(ع) بسته شد سپس در زمان حضرت موسي(ع) تجديد و تحکيم يافت و با ظهور حضرت عيسي(ع) دوران آن پايان پذيرفت.٦
« عهد جديد٧»: خداوند(با ظهور حضرت عيسي(ع) و فدا شدن و مصلوب گشتن او) عهد ديگري با انسان بست که بر اساس آن، نجات انسان از راه ايمان به پسر خدا بودن حضرت عيسي(ع) و قرباني شدن او به عنوان کفاره گناهان انسانهاست، و نجات از طريق محبت حاصل ميشود.
«انجيل» به معناي بشارت ٨ است و در حقيقت، پيام عهد جديد بشارت به اين است که: «با ايمان به مسيح و قرباني شدن او، به رستگاري برسيد.»
پولس در نامه اش به غلاطيان مينويسد:
« ... زيرا جميع آناني که از اعمال شريعت هستند، زير لعنت ميباشند ... . اما واضح است که هيچ کس در حضور خدا از شريعت عادل شمرده نميشود. ... مسيح، ما را از لعنت شريعت فدا کرد؛ چونکه در راه ما لعنت شد. ... اما قبل از آمدن ايمان، زير شريعت نگاه داشته بوديم و براي آن ايماني که ميبايست مکشوف شود، بسته شده بوديم. پس شريعت لَلِه(لا لا) ما شد تا به مسيح برساند تا از ايمان عادل شمرده شويم، ليکن چون ايمان آمد، ديگر زير دست لَلِه(لا لا)نيستيم.»٩
بنا بر اين مسيحيان به دو دوره و عصر قائل هستند :
دوره «عهد قديم»
دوره «عهد جديد»
با توجه به اين تقسيم کتابهاي مربوط به دوره اول را «عهد قديم» و کتابهاي مربوط به دوره دوم را «عهد جديد» ميخوانند و هر دو قسمت را مقدس و معتبر ميشمارند.١٠
مسيحيان با اينکه زمان عهد قديم و شريعت را با آمدن مسيح(ع) پايان يافته ميدانند؛ ولي کتاب عهد قديم را معتبر و مقدس ميشمارند و از مطالب آن استفاده ميکنند اما زمان احکام و فرايض موجود در عهد قديم را تمام شده ميشمرند، و آن احکام و فرايض را که همان شريعت حضرت موسي(ع) است، مقدمه اي براي ظهور حضرت عيسي(ع) ميدانند. دانشمند معاصر، توماس ميشل مينويسد:
«مسيحيان معتقدند که خداوند کتابهاي مقدس را به وسيله مؤلفاني بشري نوشته است و بر اساس اين اعتقاد ميگويند که کتابهاي مقدس يک مؤلف الهي و يک مؤلف بشري دارند. به عبارت ديگر، مسيحيان معتقدند که خدا کتاب مقدس را به وسيله الهامات روح القدس پديد آورده و براي اين منظور، مؤلفاني از بشر را براي نوشتن آنها برانگيخته و آنان را در نوشتن به گونهاي ياري کرده که فقط چيزهايي را که او ميخواسته است ، نوشتهاند.»١١
يهوديان بر خلاف مسيحيان معتقدند که خدا تنها يک پيمان با انسان بسته و آن همان پيمان «شريعت» است و يگانه راه نجات، عمل به شريعت و احکام الهي ميباشد. بر اين اساس، آنها تنها بخش «عهد قديم» را – که «عهد» مينامند – قبول دارند.
کتب عهد قديم
«عهد قديم» که تنها بخش مورد اعتقاد يهوديان و قسمتي از کتاب مسيحيان است، قريب سه چهارم کتاب مقدس را در بر ميگيرد. اين مجموعه، به پيامبران يا اوليايي منسوب است که از ١٦٠٠ تا ٣٩٧ سال يا ٤٢٠ سال قبل از ميلاد مسيح(ع) ميزيستهاند.
عهد عتيق مجموعاً ٣٩ كتاب است که شامل ١٧ كتاب تاريخ و احكام، ٥ كتاب مواعظ، حكم و نيايش و ١٧ كتاب نبوات(پيشگوييها) ميباشد. اين مجموعه به عبري و بعضاً كلداني نگاشته شد.
سير تدوين و رسمي شدن عهد عتيق
درباره زمان تدوين کتابهاي عهد عتيق دو ديدگاه وجود دارد. سنت کليسائي معتقد است اين کتابها از قرن ١٦ق.م در زمان موسي شروع به تدوين شد و تا سال ٤٣٠ق.م آخرين کتاب يعني ملاکي نبي تکميل شد. اما محققان نظر متفاوتي دارند و سير تدوين و ويرايش را از سال ١١٠٠ق.م تا ١٠٠ق.م ميدانند و معتقدند اين کتابها در دوره هاي متعددي دستخوش ويرايش کاهنان قرار گرفته است.
يک نويسنده مسيحي ميگويد:
شکل گيري کتابهاي عهد عتيق در پذيرش رسمي آنها به عنوان کتاب مقدس تاريخي طولاني دارد.
نگارش عهد عتيق حدود ١١٠٠ق.م پس از ورود بني اسرائيل به فلسطين شروع شد و سرود موسي و مريم (خروج١٥) نگارش يافت و تورات شايد تا سال ٤٠٠ق.م همان گونه که کاهنان اورشليم آن را تکميل و ويرايش کردند به شکل کنوني درآمد.
کار و ويرايش برخي از کتابها مانند اشعيا ٢٤-٢٧ و حزقيال ٣٨ و نيز دانيال در سال ١٦٠ق.م به انجام رسيد. و بخش مکتوبات اساساً حدود سال ١٠٠ق.م گردآمد اما وضعيت برخي از کتابها مثل استر و غزل غزلها بعداً مورد مناقشه قرار گرفت١٢.
البته نزاع بر سر تعداد کتابهاي عهد عتيق تاکنون نيز ادامه دارد و کاتوليکها در شوراي ترنت(١٥٤٦م) کتابهاي اپوکريفا را به عنوان کتب معتبر به رسميت شناخت اما پروتستانها اين حکم را رد کردند١٣.
پس از تکميل شدن سير تدوين و ويرايش و نهائي کردن کتابهاي عهد عتيق بحث از تهيه فهرستي از اين کتابهاي متعدد آغاز شد و بايد مشخص ميشد که کدام يک از اين کتابها مقدس هستند و کدامين مقدس نيستند.
به نظر ميرسد که با مباحثه انجام شده در شوراي جامينا(٧٠-١٠٠م) کتب رسمي موجود مورد پذيرش قرار گرفت١٤. اما چندين سال طول کشيد تا اين حکم به صورت گسترده مورد پذيرش قرار گرفت.
اپوکريفا
از عهد قديم دو نسخه موجود است که تفاوتهائي فاحش با هم دارند.
نسخه اصلي عهد قديم که غير از بخش کوچکي از آن، بقيه به زبان عبري نگاشته شده است.
نسخهاي که به زبان يوناني ميباشد و در واقع ترجمه نسخه اصلي عهد قديم است که اين ترجمه در قرن سوم قبل از ميلاد مسيح(ع) صورت گرفته است.
علت پيدايش اين دو نسخه اين است که در قرن چهارم قبل از ميلاد، اسکندر مقدوني١٥ به سرزمين فلسطين حمله کرد و آن را به اشغال خود در آورد. در پي آن، يهوديان در سراسر امپراتوري پراکنده شدند و به تدريج زبان مادري خود (عبري) را فراموش کردند و به زبان يوناني روي آوردند.
« بَطلميوس فيلادلفوس»١٦ (پادشاه مصر) در سال ٢٥٨ قبل از ميلاد به يهوديان اسکندريه دستور داد که «عهد قديم» را به زبان يوناني ترجمه کنند. اين ترجمه با همکاري بيش از ٧٠ نفر انجام شد و به ترجمه «سبعينيه»١٧ يا « هفتادين» معروف گرديد. كه اين ترجمه تفاوت هاي با ترجمه اصل عبري دارد
تفاوتهاي نسخه سبعينيه با متن عبري عهد قديم
تفاوت هاي نسخه سبعينيه و نسخه عبري عبراتند از :
در نسخه سبعينيه، هفت کتاب وجود دارد که متن عبري آنها در دست نيست و اين کتابها در نسخه عبري وجود ندارند. اين کتابها عبارتاند از: «طوبيت، يهوديت، حکمت سليمان، حکمت يشُوع بن سيراخ، باروک، کتاب اول مکابيان، کتاب دوم مکابيان».
برخي از کتابهايي که در هر دو نسخه وجود دارند، در نسخه سبعينيه داراي بخشهاي اضافهتري ميباشد.
نسخه سبعينيه در ترتيب کتابها و تقسيم بندي آنها با نسخه عبري تفاوت دارد.
در دو قرن قبل از پيدايش مسيحيت و يک قرن پس از آن، بسياري از يهوديان و نيز بعداً مسيحيان، از اين نسخه استفاده ميکردند، تا اينکه در حدود سال ١٠٠ م. سران يهودي شورايي تشکيل دادند و بر رسميت ٣٩ کتاب – که در متن عبري وجود داشتند – رأي دادند و کتابهاي هفتگانه موجود در ترجمه سبعينيه را غير قانوني اعلام کردند؛١٨
اما مسيحيان، اين نسخه را معتبر دانسته، به استفاده از آن ادامه دادند تا اينکه پروتستانهاي١٩ در قرن شانزدهم ميلادي به متن عبري بازگشتند و اين هفت کتاب را غير رسمي اعلام کردند.٢٠
بنابراين، يهوديان و پروتستانهاي مسيحي متن عبري را قانوني ميدانند و تعداد کتابهاي عهد قديم را ٣٩ عدد ميدانند و دو فرقه مسيحي کاتوليک ٢١ و ارتدوکس٢٢ نسخه سبعينيه را معتبر دانسته و تعداد کتابهاي عهد قديم را ٤٦ عدد ميدانند.
پروتستانها به هفت کتاب اضافي در نسخه سبعينيه « اپوکريفا»٢٣ به معناي «مخفي و پوشيده» ميگويند، و کاتوليکها و ارتدوکسها از آنها به عنوان « قانون ثانوي»٢٤ ياد ميکنند که به معناي اعتبار درجه دوم آن است.٢٥
در اينجا به برخي از علل مردود بودن نوشته هاي اپوکريفايي از نظر پروتستانها اشاره ميشود:
در اين نوشته ها اشتباهات تاريخي و جغرافيايي فراواني وجود دارد.
اين نوشته ها در بين يهوديان عبري که قبل از پيدايش مسيحيت وجود داشتهاند، اعتباري نداشته است.
در اين نوشته ها اصولي تعليم داده ميشود که مورد قبول پروتستانها نميباشد مثل: دعا براي مردگان، شفاعت مقدسان، اعتقاد به برزخ و ... .٢٦
غير از کتابهاي قانوني و اپوکريفايي عهد قديم، مجموعه ديگري از نوشته ها موجودند که با عهد قديم مرتبطاند. اين مجموعه«سودا پيگرافا»٢٧ يا «مجعول العنوان» خوانده ميشوند. اين کتابها را هيچيک از يهوديان و مسيحيان قانوني نميدانند؛ چرا که اين کتابها در هيچيک از نسخه هاي قديمي موجود نيستند. در مورد تعداد کتابهاي سودا پيگرافايي اختلاف نظر است، بعضي آنها را ٦٥ عدد و برخي ديگر ٥٢ عدد دانستهاند.٢٨
لازم به ذکر است که مسيحيان کتاب تلمود٢٩ را قبول ندارند و آن را ساخته دست دانشمندان يهود ميدانند.
آشنايي با کتب عهد جديد
همانطور که گذشت، کتاب مقدس مسيحيان از دو بخش اصلي تشکيل شده است:
عهد قديم، که بيش از سه چهارم اين کتاب را در بر ميگيرد و مسيحيان و يهوديان آن را معتبر ميدانند.
عهد جديد، که تنها مورد قبول مسيحيان است.
عهد جديد نيز همانند عهد قديم مشتمل بر کتابها و رسالات متنوع و نيز مطالب گوناگوني است و به زبان يوناني نوشته شده است و اين در حالي است که حضرت عيسي(ع) و حواريون به زبان آرامي که يکي از لهجه هاي زبان عبري است، سخن ميگفتهاند. علت اين تفاوت آن است که با کشور گشايي اسکندر مقدوني(پادشاه يونان) و ايجاد يک امپراطوري بزرگ، زبان و فرهنگ يوناني در بسياري از مناطق آن تبليغ شد و زبان يوناني به عنوان زبان علمي و زبان دوم مورد توجه قرار گرفت. به گونهاي که بسياري از مردم، به خصوص در حوزه درياي مديترانه با اين زبان آشنايي يافتند. هنگامي که رسولان مسيحي با مردم اين مناطق سخن ميگفتند و براي آنها مينوشتند، طبيعي بود که از زبان مشترک، يعني يوناني استفاده ميکردند.٣٠
عهد جديد شامل بيست و هفت کتاب و نامه ميباشد که به وسيله نُه نويسنده نوشته شده است و اگر پولس رسول را نويسنده رساله به عبرانيان بدانيم، تعداد نويسندگان عهد جديد به هشت نفر کاهش پيدا خواهد کرد. اين کتابها در طول تقريباً کمي بيشتر از نيم قرن، يعني از حدود سال ٤٥ ميلادي تا حدود ١٠٠ ميلادي، به رشته تحرير در آمدهاند.٣١
كتابهاى عهد جديد: عهد جديد مشتمل بر چهار انجيل، اعمال رسولان، سيزده نامه منسوب به پولس، رساله به عبرانيان، يک نامه منسوب به يعقوب، دو نامه منسوب به پطرس، سه نامه منسوب به يوحنا، يک نامه منسوب به ميودا و مکاشفه يوحنا است. حضرت عيسى(ع) هيچ يك از اين كتابها را ننوشت و عهد جديد تماماً بعد از وفات ايشان نوشته شده است.
آرچيبالد رابرتسون ميگويد: «چهار انجيل از قديم الايام به متي، مرقس، لوقا و يوحنا نسبت داده ميشوند؛ ولي عنوان اصلي اناجيل نامعلوم است. نام بيشتر کتابهاي يوناني صريحاً به نويسنده آنها اضافه ميشود. مثلاً ميگويند: ايليادِ هومريا و جمهوري افلاطون. اين در حالي است که براي انجيلها، حرف اضافه «Kata» ( در زبان يوناني به معناي به روايتِ ...) به کار ميبرند و گويا بدين شيوه، از نسبت دادن آن کتابها به نويسندگان سنتي آنها ميپرهيزند»٣٢.
سه انجيل متى٣٣، مرقس٣٤ و لوقا شباهتهاى زيادى با يكديگر دارند و فصل به فصل و گاه آيه به آيه آنها با هم شبيه است؛ هرچند که بعضاً در شرح جزئيات، اختلافاتى ميان روايتهاى آنها مشاهده مىشود. از اين رو، بر اين سه اثر نام «انجيلهاى همنوا»٣٥ نهادهاند. مطالب انجيلهاي همنوا، با تعاليم اسلام در رابطه با حضرت عيسي(ع) تفاوت چنداني ندارد. در مقابل اناجيل همنوا، انجيل يوحنا قرار دارد. اين انجيل از لحاظ ساختار متن با سه انجيل ديگر تفاوتهايى دارد و در آن تعاليم و سخنان مسيح با سبك ديگرى ارائه شده است. به انجيل يوحنا، انجيل الهياتي يا لاهوتي نيز گفته ميشود.
البته محققان جديد کتاب مقدس بر آنند که غير از هفت يا هشت رساله پولس، در نويسندگان بقيه بخشها ترديد است و از خودِ هر يک از قسمتها، دليل قابل توجهي براي تعيين نويسنده آنها به دست نميآيد.٣٦
نکتهاي که درباره عهد جديد بايد تذکر داد، اين است که مسيحيان معتقدند که حضرت عيسي(ع) هرگز کتابي نياورده است و اصلاً لازم نبوده است که کتابي بياورد؛ چون پيامبران که واسطه بين خدا و بشرند از طرف خدا پيام و کتاب ميآورند. ولي حضرت عيسي(ع) خود خداست و عين وحي است ٣٧ و بنابراين، رفتار و گفتار او براي انسانها کافي است و اناجيل را ديگران بعد از وفات حضرت عيسي(ع) - به عقيده مسيحيان – نگاشتهاند. پس بايد توجه داشت که اعتقاد مسيحيان با آنچه در فرهنگ و متون اسلامي درباره حضرت عيسي (ع)و کتاب او وجود دارد، متفاوت است. ٣٨
تقسيم بندي عهد جديد
عهد جديد مشتمل بر ٢٧ کتاب است که به طور کلي به چهار بخش تقسيم ميشود:
الف : اناجيل: شامل چهار انجيل متي، لوقا، مرقس (اناجيل همنوا) و انجيل يوحنا (انجيل لاهوتي) ميباشد.
ب: اعمال رسولان:اعمال رسولان که سرگذشت حواريون و رسولان بعد از مسيح است
ج : نامه ها:سيزده نامه منسوب به پولس، سه نامه منسوب به يوحنا، دو نامه منسوب به پطرس، يك نامه منسوب به يعقوب، يك نامه منسوب به يهودا و يك نامه كه نويسنده اش مشخص نيست به نام رساله به عبرانيان.
د : مکاشفه: که يک متن رمزآلود درباره حوادث آخرالزمان است.
جمع آوري عهد جديد
يکي از مشکلاتي که کليساي اوليه با آن روبرو بوده اناجيل متعددي بود که هر روز هم بر تعداد آن افزوده ميشد و برخي از فرقه ها مانند مرقيون فقط انجيل لوقا و ده رساله از پولس يک مجموعه از کتابها پديد آوردند. در قرن سوم و چهارم نيز هنوز اجماعي درباره کتابهاي عهد جديد وجود نداشت و برخي از کليساها رساله عبرانيان، يعقوب، رساله هاي دوم و سوم يوحنا، رساله يهودا، رسال دوم پطرس و مکاشفه يوحنا را جزو کتابهاي مقدس نميشناختند٣٩.
اولين شوراي کليسائي که ٢٧ کتاب عهد جديد را مشخص کرد شوراي کارتاژ(٣٩٧م) بود٤٠ و البته تا ساليان سال پس از آن نزاع بر سر برخي از کتابها مانند مکاشفه يوحنا ادامه يافت.
اناجيل غير رسمي
همچنان كه در عهد عتيق كتابهايي وجود دارد كه مورد وثوق يهوديان و يا مسيحيان نيست، در عهد جديد هم كتابهاي غير رسمي زيادي وجود دارد كه از نظر كليسا مطرود شدهاند. اين كتابها عمدتاً از مجموع متون اوليه و اناجيلي هستند كه بعدها غير رسمي اعلام شدند.
پي نوشت ها
١. Testament.
٢. old Testament.
٣ . بايد توجه داشت که کلمه «تورات» واژهاي عبري به معناي «آموزش» يا «تعليم» است و مقصود از آن، تعليم خدا به بني اسرائيل ميباشد. اما عموماً اين واژه به «خط»، «شريعت» يا «قانون» ترجمه شده است.
٤. «توراتِ بنده من موسي را که آن را با فرايض و احکام به جهت تمامي اسرائيل در حُوريب امر فرمودم، به ياد آورديد.»
٥. ، تورات، سِفر تثنيه، باب ٥، آيه ١ و ٢.
٦. عبدالرحيم سليماني اردستاني ،کتاب مقدس، ، ص ١٩.
٧ . New Testament.
٨ . Evanglion.
٩ . نامه پولس به غلاطيان باب٣؛ص١٠ – ٢٩.
١٠ . قاموس کتاب مقدس، جيمز هاکس، ص ٩.
١١ . توماس ميشل ، کلام مسيحي، ص ٢٦؛ و نيز ر.ک: حسين توفيقي، آشنايي با اديان بزرگ، ، ص ١٣١ – ١٣٦.
١٢. رابرت اي وان وورست. مسيحيت لابه لاي متون. ترجمه جواد باغباني و عباس رسول زاده : ص ٤٢-٤٣.
١٣. بهرام محمديان. دائره المعارف کتاب مقدس: ص ٧.
١٤. بهرام محمديان. دائره المعارف کتاب مقدس،: ص ٥.
١٥. اسکندر مقدوني، پادشاه يونان، ابتدا به ايران حمله کرد و ايران و سوريه را شکست داد. در ناحيه غزه با مقاومت شديد عربها مواجه گرديد و سرانجام مقاومت آنها را در هم کوبيد و از آنجا به سوي شهر قدس حرکت کرد. مردم آن شهر تسليم شدند و از آن پس، فلسطين تابع دولت يونان شد.
١٦.Ptolemy philadelphos (٢٤٦ – ٢٨٥ ق.م)
١٧. Septuagint «سپتواجنت».
١٨. توماس ميشل، کلام مسيحي ، ترجمه حسين توفيقي، ص ٢٥.
١٩. pratestant واژهاي فرانسوي که به زبان لاتين آمده و به معناي «معترض» است.
٢٠. کليساي کاتوليک در مقابل پروتستانها در شوراي«ترنت» (trent) در سال ١٥٤٦ م. همه کتابهاي موجود در نسخه سبعينيه به استثناي سه کتاب را قانوني شمرد. (ر.ک: کتب اپوکريفايي عهد قديم، عبدالرحيم سليماني اردستاني و نيز ر.ک: فصلنامه هفت آسمان، شماره ٥، ص ٩١).
٢١. Catholic: در زبان يوناني به معناي «جامع» است.
٢٢. Orthodox: در زبان يوناني به معناي «راست کيش» است.
٢٣. Apocrypha.
٢٤. Deuterocanonecal. آنها به کتابهاي موجود در نسخه عبري عنوان قانون اولي با(protocanoni) دادند.
٢٥. لازم به ذکر است که نسخه هايي از کتاب مقدس که داراي اپوکريفاست، هم از نظر تعداد کتب و هم از نظر ترتيب، با يکديگر اختلاف دارند و تا ١٨ کتاب شمرده شدهاند، اسامي آنها علاوه بر هفت کتاب مذکور عبارتاند از: اضافات استر، غزل سه جوان(مناجات عزريا)، قصه سوسنه، قصه بعل واژه ها، سوم مکابيان، چهارم مکابيان، اول عزرا، دوم عزرا، دعاي مشي و اضافات مذامير.
٢٦. سارو خاچيکي ،کتاب مقدس را بهتر بشناسيم، ، ص ٣٣؛ محمدرضا زيبايينژاد، درآمدي بر تاريخ و کلام مسيحيت، ص ٧٢.
٢٧. «pseudepigrapha» کلمه يوناني از «pseuepigraphos» است که به معناي «غلط اسناد داده شده و داري اشتباه» ميباشد. (pseudo به معناي خطا و اشتباه وepigraphin به معناي اسناد دادن است).
٢٨. کتب اپوکريفايي عهد قديم، عبدالرحيم سليماني اردستاني؛ فصلنامه هفت آسمان، شماره پنجم، ص ٩٢ و ١١٤.
٢٩. تلمود: خاخامه اي يهودي، طي سالها تفسيرهاي خودسرانه و گوناگوني برتورات نوشتهاند. خاخام يوخاس در سال١٥٠٠ م. آنها را به ضميمه چند كتاب ديگر (نوشته سالهاي ٢٣٠ و ٥٠٠ م.) به نام تلمود (يعني تعليم ديانت وآداب يهود)، جمع آوري و منتشر كرد. با وجود تورات، تعاليم تلمود نزد يهود بيش از تورات تقديس ميگردد، اما مسيحيان نه تنها تلمود را نميپذيرند، بلکه به شدت با آن مخالفت ميورزند. سطور زير از متن تلمود است:
«... خداوند، از اينكه يهود را به چنين حالي گذاشته، سخت پشيمان است و هر روز لطمه به صورت خود ميزند و زار زار گريه مي كند. گاهي از چشمانش دو قطره اشك به دريا ميچكد. ... ارواح يهود، از ارواح ديگران افضل است؛ زيرا ارواح يهود جزء خداوند است! ... نطفه غير يهودي، مثل نطفه بقيه حيوانات است. ... بهشت مخصوص يهود است و هيچ كس به جز آنها داخل آن نميشوند، ولي جهنم جايگاه مسيحيان و مسلمانان است. ... بر يهود لازم است كه املاك ديگران را خريداري كند تا آنها صاحب ملك نباشند و هميشه سلطه اقتصادي براي يهود باشد. ... كشتن مسيحي از واجبات مذهبي ما است و پيمان بستن با او، يهودي را ملزم به ادا نميكند. ...يسوع ناصري (حضرت مسيح() كه ادعاي پيامبري كرده و نصاري (مسيحيان) گولش را خوردند، با مادرش مريم كه او را از مردي به نام باندار به زنا آورده بود، در آتش جهنم ميسوزند. ... سلام كردن بر كفار (غير يهوديان) اشكال ندارد، به شرط آنكه سراً او را مسخره كرده باشد. …تعدي كردن به ناموس غير يهودي مانعي ندارد؛ زيرا كفار مثل حيوانات هستند و حيوانات را زناشويي نيست. ... ملت برگزيده خداوند ماييم و لذا [خداوند] براي ما حيوانات انسان نمايي خلق كرده است؛ زيرا خدا ميدانست كه ما احتياج به دو قسم حيوان داريم: يكي حيوانات بي شعور و غيرناطقه مانند بهائم و ديگري حيوانات ناطقه و باشعور مانند مسيحيان و مسلمانان و بوداييان ....
٣٠. کتاب مقدس، عبدالرحيم سليماني اردستاني، ص ٣٣.
٣١. معرفي عهد جديد، مريل تني سي، ترجمه، ط.ميکائليان، ج١، ص ١٣٦.
٣٢. عيسي، اسطوره يا تاريخ، ترجمه حسين توفيقي، ص ١٩ و٢٠.
٣٣. معلوم نيست که انجيل متي توسط متي نوشته شده باشد. اين انجيل بر خلاف ساير ٢٦ كتاب، ابتدا به زبان آرامي نوشته شد و بعد به يوناني ترجمه شد.
٣٤. احتمالاً اولين انجيل نوشته شده همين انجيل مرقُس است. زيرا مطالب آن در اناجيل ديگر هم منتشر شده است.
٣٥. Synoptic .
٣٦. عهد جديد، تاريخ نگارش و نويسندگان، عبدالرحيم سليماني، فصلنامه هفت آسمان، شماره دوم و چهارم، ص ٧٥.
٣٧. تاريخ کليساي قديم، ميلر، و . م، ص ٦٦؛ کلام مسيحي، توماس ميشل، ص ٢٨.
٣٨. البته بين محققان در يان باره که اناجيل موجود از چه منبعي استفاده کردهاند، اختلاف است. براي مثال، برخي از آنان يک منبع فرضي با علامت اختصاري «Q» (مخفف کلمه آلماني Quelle) به معناي منبع مطرح ميکنند و ميگويند: برخي از اناجيل بايد از اين منبع استفاده کرده باشند. (مسيحيت، عبدالرحيم سليماني، ص٢٠٦؛ درآمدي بر شناخت کتاب مقدس، عبدالرحيم سليماني؛ فصلنامه هفت آسمان، شماره ٢، ص١٦٥).
٣٩. رابرت اي وان وورست ، مسيحيت لابه لاي متون. مترجم جواد باغباني و عباس رسول زاده : ص ١٢١.
٤٠. بهرام محمديان و جمعي از مترجمين ، دائره المعارف کتاب مقدس،: ص ٥.