پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - پيوست فرهنگى - بنیانیان حسن
پيوست فرهنگى
بنیانیان حسن
قسمت دوم
پيوست فرهنگى
ابعاد و مختصات
براى شناخت صحيح و جامع ابعاد و مختصات »پيوستهاى فرهنگى« بايد به فلسفه وجودى آن توجه نمود، پيوست فرهنگى براى طرحها و پروژههاى مختلف اجرايى يا اين پيشبينى مطرح شدهاست كه هر طرح و پروژه فنى، اقتصادى، اجتماعى، قضايى و... در ذات خود با فرهنگ جامعه تعامل دارد و لذا با درك آثار و نيازمندىهاى فرهنگى، اين نوع طرحها و پروژهها را بايد مبتنى بر يك نظام علمى اولويتگذارى نمود و از طرح و پروژههايى شروع كرد كه بيشترين تعامل فرهنگى را در بر دارد و در شناخت اين آثار متقابل از چند بُعد زاويه به موضوع توجه كرد.
١. شناخت داده و ستاده فرهنگى طرحها از جهت و سعت تأثير
اگر بخواهد نظامنامه تدوين پيوست فرهنگى آثار مثبت و پىآمدهاى تحولساز بر شمرده شده را داشته باشد، لازم است از هم اكنون در تعريف طرح، وسعت نظر پيدا نموده و از نظر عمق نيز به لايههاى مختلف بحث توجه نمود. از نظر وسعت و محدوده طرح، لازم است در ابتدا توجه كرد، عنوان »طرح« در ادبيات برنامهريزى كشور به يك فعاليت منسجم هدفمند براى حل يك مشكل يا تحقق يك هدف از قبل تعيين شده بكار مىرود، اما اين تعريف همه تصميمات مهم كشور را شامل نمىشود، اين اولين مانعى است كه مىتواند در مسير تحقق كامل فلسفه وجودى پيوست فرهنگى خودنمايى كند و لذا لازم است در تدوين نظامنامه تهيه پيوست فرهنگى، تعاريف بصورتىآورده شود كه تصميمات گسترده، مؤثر و بلندمدتى كه در قواى سهگانه در نظر گرفته مىشود را شامل شود.
براى مثال:
بايد آثار فرهنگى اصلاحات ساختارى در شيوه دادرسى درون قوه قضائيه مدنظر قرار گيرد.
بايد آثار فرهنگى اصلاح قانون انتخابات در مجالس شوراى اسلامى مورد توجه قرار گيرد .
بايد آثار فرهنگى سياستهاى مبارزه با اعتياد و مواد مخدر را شامل شود.
بايد آثار فرهنگى طرحهاى مبارزه با اراذل و اوباش و برخورد با بدحجابى مدنظر قرار گيرد.
بايد آثار فرهنگى اجراى اصل ٤٤ قانون اساسى در قالب تدوين پيوست فرهنگى مورد شناسايى، ارزيابى و اصلاح واقع شود.
همانطور كه بايد آثار فرهنگى اجراى طرحهاى عظيم عمرانى و صنعتى در قالب پيوست فرهنگى مدنظر قرار گيرد.
٢. شناخت لايهبندىهاى عمقى داده و ستاده طرحها
هر طرح و تصميم منسجمى كه با هدفى آگاهانه آغاز مىگردد تا مسئلهاى را حل كند، مىتواند در چند لايه با فرهنگ جامعه تعامل ايجاد كند.
لايه اول: تأثيرات فرهنگى آن فعاليت بر روى اعتقادات، ارزشهاى ذهنى و رفتارهاى افرادى است كه به عنوان نيروى انسانى در خود طرح به فعاليت مىپردازند.
لايه دوم: تأثيرات فرهنگى بر روى اعتقادات، ارزشهاى ذهنى مصرف كنندگان كالا و خدماتى كه از آن طرح يا پروژه بهرهمند مىشوند.
لايه سوم: تأثيرات غيرمستقيم فرهنگى بر روى افرادى است كه به عنوان شاهد و افراد حاشيهاى در تعامل با دو گروه فوق تأثير مىپذيرند.
براى روشن شدن مطلب چند مثال زده مىشود:
مثال اول:
فرض كنيم موضوع بحث، تدوين پيوست فرهنگى براى احداث اتوبان تهران شمال است.
لايه اول: مطالعه پىآمدهاى فضاى فرهنگى محيط كار روى طراحان، مهندسين، كارگران در طول زمان ساخت اين پروژه مىباشد كه بر مبناى تفكر و انديشه اسلامى به انسان، مىتوان پيرامون آن مطالعه و تحقيق نمود و تمهيدات لازم را براى رفع آثار منفى و تقويت آثار مثبت آن پيشبينى نمود.
لايه دوم: بررسى پىآمدهاى فرهنگى تحولات فرهنكى در دو طرف مبداء و مقصد اين گذرگاه عظيم و آثارى است كه روى اهالى حاشيهاى اين گذرگاه گذاشته مىشود.
لايه سوم: تجزيه و تحليل پىآمدهاى اجرايى اين طرح است در تغيير و تحولات اجتماعى و فرهنگى كشور، چرا كه مىتوان پيشبينى نمود كه با توجه به امكان جابجايى جمعيت فعال شهر تهران در مدتى كمتر از ١/٣٠ ساعت بهجاى (٦-٧) ساعت و فراهم آمدن قطب ويژهاى كه يكطرف آن محيط بزرگى از فعاليتهاى متنوع اقتصادى، سياسىو فرهنگى است و طرف ديگر، امكان بهرهگيرى از يك قطب طبيعى و تفريحى براى پايان هفته مىباشد، كه در مجموع قطب متمركزى فراهم مىشود براى جذب بسيارى از نيروهاى اهل ريسك و توانمند در عرصه اقتصادى و اجتماعى كشور و تخليه ساير نقاط از اين افراد كه مىتوانند در يك اقتصاد بدون رانت، موتور محركهاى باشند براى توليد ثروت با بهرهگيرى از تنوع منابع معدنى و طبيعى كشور و پتانسيلهاى متنوع نقاط مختلف جغرافيائى ايران.
مثال دوم:
فرض كنيم موضوع بحث تدوين پيوست فرهنگى اجراى اصل ٤٤ قانون اساسى است.
بدليل گستردگى و اهميت اين سياست راهبردى، از ابتدا مىتوان دو محور كلى روى اين بحث باز نمود.
١. تغيير و تحولات لازم در فرهنگ عمومى جامعه براى موفقيت اين طرح
٢. تأثيرات و پىآمدهاى مثبت و منفى اجراى اين طرح در فرهنگ جامعه ايرانى
در مورد محور اول، يعنى تحولات لازم فرهنگ جامعه، بخشهاى مختلفى كه بايد تعيين تكليف شود عبارت است.
تغيير و تحولات در افكار عمومى نسبت به سرمايهگذاران بخش خصوصى
تغيير و تحولات در افكار رفتار نيروى كار براى آمادگى بيشتر با كارفرمايان بخش خصوصى
تغيير و تحولات لازم در افكار عمومى جامعه براى اصلاح قوانين موجود براى فعالسازى بخش خصوصى
تغيير و تحولات لازم در نگرش مردم نسبت به جايگاه و رسالتهاى دولت در عرصه اقتصاد
تغيير و تحولات لازم در افكار و انديشههاى صاحبان سرمايه و مديران واحدهاى اقتصادى، نسبت به منابع ملى، نيروى انسانى و اصول و مبانى اخلاقى در اين رابطه
تغيير و تحولات لازم در افكار و رفتار كاركنان دولت نسبت به كاركرد بخش خصوصى
در محور دوم، يعنى پىآمدهاى فرهنگى اجراى اصل ٤٤، لازم است آثار مثبت و منفى زير بررسى شود:
آثار مثبت اجراى اين اصل در بهبود فرهنگ و كار و تلاش
آثار مثبت اجراى اين طرح، در ارتقاء علاقه و نگرش به جايگاه علم و فنآورى
آثار مثبت اجراى اين طرح، نسبت به اصلاح گرايشات و علائق نسل جديد به رشتههاى تحصيلى متناسب با نيازهاى اين مقطع از توسعه كشور
آثار و پىآمدهاى اجراى اين طرح در تغييرات فرهنگ سياسى جامعه
آثار و پىآمدهاى اجراى اين طرح در تغييرات ارزشى جامعه
آثار و تبعات فرهنگى افزايش قدرت نفوذ و چانهزنى نيروهاى اقتصادى در تحولات فرهنگى و سياسى جامعه.
آثار و تبعات فرهنگى تغيير در روابط نيروهاى اقتصادى، سياسى و فرهنگى با يكديگر
آثار و تبعات اجرايى اين اصل در قدرت و نفوذ حاكميت در تحولات فرهنگى جامعه
همانطور كه ملاحظه مىگردد، بسته به اينكه نوع طرح داراى چه ماهيت و چه ابعادى باشد، موضوع مورد بحث تغييرات گستردهاى خواهد داشت، اما آنچه مسلم است عملياتى كردن و دسترسى به فهرست اقدامات اجرايى در اينگونه مباحث، مستلزم هدايت و مديريت يك جريان پيوستهاى از مرحله طرح سؤالات مناسب از مراكز مؤثر دينىو علمى، تا كاربردىكردن پاسخهاى منطقى و قابل قبول آنها در قالب پيوست فرهنگى است.
بايد اذعان نمود در حال حاضر آمادگى لازم براى طرح درست سؤال و دستيابى به پاسخى منسجم و كارساز وجود ندارد و لازم است به موازات طراحى فرايندهاى مختلف براى اين امر، نسبت به چگونگى دستيابى به اينگونه سؤالات و نحوه بدست آوردن پاسخ مناسب آن اقدام نمود.
مثال سوم:
پيوست فرهنگى براى طرح صنعتى عسلويه
اينكه آيا مصلحت جامعه اسلامى از بُعد اقتصادى، اجتماعى، فرهنگى چه نوع صنايعى را در چه ابعادى توصيه مىكند مربوط مىشود به تهيه پيوست فرهنگى براى طرحهاى جامع راهبردى در توسعه صنعتى كشور، كه اميدواريم در اين رابطه سياستهايى تهيه شدهباشد و اگر نشده است تهيه شود.
اما فرض كنيم اين طرح با رويكردى جامع با همين ابعاد مورد تصويب قرارگرفته است و مقرر گرديده براى آن پيوست فرهنگى تهيه شود، لايههاى مختلفى كه بايد مدنظر قرار گيرد عبارت است از:
لايه اول: تأثيرات فرهنگى روى نيروى انسانى كه در متن اين پروژه فعاليت مىكنند، در اينجا نگرش تهيه كنندگان پيوست فرهنگى در تعريف اين مسئله و ابعاد آن نقش تعيين كنندهاى پيدا مىكند، اينكه تهيه كنندگان بتوانند تأثيرات فرهنگى مجموعه نظامات داخلى يك سازمان، از جمله نظام گزينش، نظام ارتقاء، نظام پرداخت حقوق و دستمزد، سبك مديريت و در مجموع فرهنگ سازمانى يك محيط صنعتى را از نگاه انطباق با اصول و مبانى ارزشى اسلامىدرك كنند و با پيشبينى تمهيداتى فرايند نزديكى تدريجى آنرا در قالب روشهاى فرهنگى و كاملاً اختيارى پيشبينى كنند، زمينهساز خلق و معرفى مديريت بومى مورد نياز خواهد شد، اما اگر برخورد عوامانه با موضوع بشود، بديهى است در ادامه روند گذشته و موجود، بحث با اعمال گزينش در استخدامها و پيشبينى مراسم مذهبى خاص و ساخت چند فضاى فرهنگى به اتمام مىرسد.
لايه دوم: پيشبينى تأثيرات اين محيط، روى خانوادههاى كاركنان است كه با توجه به تركيب فرهنگهاى مختلف و بهم ريختن قشربندى طبيعى جامعه بر اين محيط، شرايط ويژهاى را ايجاد مىكند و لازم است با انجام مطالعات جامع، راهحلهاى مناسب آن، ذيل دستيابى به يك محيط اسلامى مدنظر قرار گيرد.
لايه سوم: تأثيرات حضور اين مجموعه وسيع نيروهاى فنى با فرهنگهاى متفاوت در يك منطقه جغرافيايى توسعه نيافته و تضادهاى اوليهاى كه انتظار مىرود در اين محيط ايجاد شود و پيشبينى تمهيداتى براى كاهش حداكثرى اين تضادها و تبديل يك تهديد به يك فرصت فرهنگساز در منطقه است كه با يك نگرش جامع و علمى به فرهنگ فراهم مىگردد. زيرا ممكن است در يك سوى طيف در تداوم نگاه حداقلى دولتهاى گذشته به موضوع فرهنگ و كاركرد آن، مسئله در حد پيشبينى امكانات سختافزارى در پروژههاى بزرگ صنعتى و عمرانى براى انجام فعاليتهاىدينى و هنرى خلاصه شود، همانطور كه ممكن است متأثر از اراده دولت موجود در استقرار ارزشهاى اسلامى در همه عرصههاى اجتماعى، اين دستور مقام معظم رهبرى تبديل به حركت تحولساز و همهجانبه براى خارج سازىموضوع فرهنگ از انزواى دهههاى اخير گردد و از رهگذر يك فعاليت منسجم علمى و اجرايى، عامل پيوند طرحهاى اساسى چون مهندسى فرهنگى، تحول در نظامهاى آموزشى، طرح جامع علمى كشور و بالاخره »خارج سازى فرهنگ از مظلوميت« شود كه در بيان مقام معظم رهبرى بدان اشاره گرديده است.
خلاصه اينكه، نگرش مديران ارشد موجود مىتواند موضوع را در طيفى با مختصات ذيل تعريف و عملياتى نمايد.
اما اگر مبنا بر ايجاد تحولات اساسى در برخورد با موضوع پيوست فرهنگى باشد، لازم است ضمن توجه به اصول و پيشفرضهاى كلى زير تدابيرى خاص انديشيده شود.
ساز و كار اجرايى براى دستيابى به پيوست فرهنگى
همانطور كه از ماهيت مباحث گذشته روشن مىگردد، ادامه حيات موفق اين بحث بعد از طرح موضوع از طرف مقام معظم رهبرى، به عواملى چون نحوه پىگيرى دفتر مقام معظمله، اقدامات رياست محترم جمهورى، پىگيرى دبيرخانه شوراى عالى انقلاب فرهنگى و از همه مهمتر، تلقى و شناخت افراد تعيين شده در تدوين اين نظامنامه از نقش فرهنگ و چگونگى مديريت فرهنگى جامعه، بستگى دارد.
اصول و پيش فرضهاى مقدماتى
١. ماهيت فرهنگ و پيوستگى همه فعاليتهاى انسانى با جهانبينى و اعتقادات آنها، ايجاب مىكند كه بحث پيوست فرهنگى براى تمامى طرحها و برنامههاى قواى سهگانه مد نظر قرار گيرد.
٢. چون مبناى مباحث، تكيه بر اصول و مبانى دينى است، بايد حضور اسلام شناسان و صاحبان انديشه در پيوند با مديران و كارشناسان اجرايى در يك سازمان منسجم مدنظر قرار گيرد.
٣. با توجه به اينكه فعاليتهاى قابل پيشبينى در پيوستهاى فرهنگى، عمدتاً جنبه نرمافزارى داشته و ماهيتاً به صورت مستمر و پيوسته بايد دنبال شود، لازم است در ساماندهى امور، استقلال اين فعاليتها را از جابجايىهاى معمول مديريتى متأثر از فعاليتهاى جناحهاى سياسى دور نگه داشت.
٤. جامعيت طرح، نو بودن آن، اختلاف نظرهاى طبيعى در مفاهيم و محتواها، درگير بودن قواى سهگانه در اين امر، ضرورت بهرهگيرى از ظرفيت حوزههاى علميه، دانشگاهها، بخش خصوصى و از همه مهمتر بهرهگيرى مستمر از رهنمودهاى مقام معظم رهبرى در مراحل مختلف اجرايى، سازماندهى پويا و منعطف در اجرا و تمركز در سياستگذارى را طلب مىكند.
از اين روى مىتوان به استناد مباحث فوق، پيشنهاداتى به شرح زير را براى شروع اين حركت مطرح كرد.
الف: تشكيل يك سازمان علمى مستقل وابسته به دبيرخانه شوراى عالى انقلاب اسلامى با شرح وظايف زير:
شفافسازى تعاريف و استانداردسازى طرحهاى مشمول براى داشتن »پيوست فرهنگى«
تصويب و تأييد نهايى پيوستهاى فرهنگى تهيه شده براى طرحها و فعاليتهاى قواى سهگانه
تهيه و پيشبينى تمهيدات لازم براى ايجاد ضمانت اجرايى بعد از تهيه پيوست فرهنگى
تعريف چارچوب براى ساماندهى ظرفيتهاى بخش خصوصى به عنوان مشاورين تهيه پيوستهاى فرهنگى
پيشبينى يك نظام آموزشى منسجم براى توسعه ظرفيتهاى موجود براى كيفيت بخشيدن به مراحل طراحى و تصويب و اجراى طرحهاى پيوست فرهنگى
ايجاد يك نظام تعاملى مستمر براى طرح سؤالات بنيادين و دستيابى به پاسخ آنها بين حوزه، دانشگاه و اجرا ارزشيابى و نظارت كيفى بر روند عمومى تهيه پيوستهاى فرهنگى طرحها و فعاليتها در قواى سهگانه و تشويق و قدردانى از خلاقيت و ابتكاراتى كه در اين مسير ايجاد مىشود.
ب: از آنجا كه اجراى طرحهاى مشابه مثل استاندارد سازى، حفظ محيط زيست، حفظ ميراث فرهنگى متأثر از ماهيت اينگونه مباحث و همراه شدن آن با نارسايىها و ضعفهاى درونى نظام بوروكراسى كشور، ذائقه منفى در جامعه ايجاد كرده است و اين نگرش منفى مىتواند روند موفقيت و تحول آفرينى طرح تدوين پيوست فرهنگى را با شكست روبرو سازد، لذا لازم است به موازات سازماندهى امور اجرايى اين طرح، حركت جامعى از سوى رسانهها بويژه صدا و سيما براى آمادهسازى افكار عمومى و همراهى آنها آغاز شود.
ج: با توجه به پيوند اين طرحها با برنامههاى پنجساله توسعه و محدوديت زمانى براى تدوين برنامههاى پنجساله پنجم، از هم اكنون از طريق بخشنامه رياست محترم جمهورى، كليه وزراء و مسئولين سازمانهاى ملى موظف شوند با تشكيل هستههاى فكرى در داخل وزارتخانهها، طرحها و فعاليتهاى مشمول اين طرح را، شناسايى و نشستهاىعلمى لازم را براى شناخت موضوع در داخل وزارتخانهها و سازمانها تدارك نمايند.
د: از آنجا كه طرح پيوست فرهنگى بايد در دو بُعد آثار فرهنگى طرحها و موانع فرهنگى موجود در مسير موفقيت طرحها و فعاليتها، تهيه شوند تا همچون طرحهاى بهداشتى علاوه بر آثار فرهنگى توجيه اقتصادى هم داشته باشد و بتواند با منطق ذاتى خويش، بخش خصوصى و دولتى را در اين مسير بسيج نمايد، لذا لازم است در آغاز حركت، در بودجههاى سالانه، يارانههايى براى اقدامات اجرايى آن پيشبينى گردد و با نظارت سازمان يافته به هزينه گرفته شود، لذا از هماكنون تمهيدات لازم براى اين امر پيشبينى شود.
در پايان لازم است توجه خواننده گرامى اين سطور را به اين امر معطوف نمايم كه اگر با درايت و احساس مسئوليت كامل دستاندركاران اين امر، موضوع تدوين و اجراى پيوست فرهنگى براى همه تصميمات بزرگ اقتصادى، سياسىو اجتماعى عملى شود، بركات و نتايج ارزشمندى بوجود خواهد آمد كه اهم آن عبارت است از:
١. رفع مظلوميت واقعى از جايگاه فرهنگ در تحولات كشور، برنامهريزىها و بودجهريزىهاى سالانه
٢. دريافت اهميت نقش اعتقادات و باورهاى نيروى انسانى در تحولات جامعه از سوى مسئولين و مديران
٣. درك اهميت نظامهاى آموزشى كشور در حل معضلات ريشهاى كشور و لزوم حل مسائل اساسى آنها
٤. جابجاشدن مزيتهاى كشور از معادن زيرزمينى به نيروى انسانى جامعه
٥. رشد ظرفيتهاى فرهنگى، هنرى و نرمافزارى كشور و صدور آن به كشورهاى اسلامى و جهان و تعميق پيوندهاى فرهنگى و عاطفى بين جوامع اسلامى
٦. درك اهميت ميراث فرهنگى و جلوگيرى از روند تخريبى آنها
٧. رفتن به سمت توسعهاى متوازن در تمامى ابعاد سياسى، اقتصادى، اجتماعى و فرهنگى و شكلگيرى پايههاىلازم براى برپائى تمدنى جديد مبتنى بر معنويت و اخلاق اسلامى