پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٢ - انقلاب اسلامى و بازتوليد بيدارى در فلسطين - ابوطالبى مهدى
انقلاب اسلامى و بازتوليد بيدارى در فلسطين
ابوطالبى مهدى
قسمت اول
مقدمه
انقلاب اسلامى ايران كه برخى از آن به عنوان آخرين انقلاب قرن بيستم ياد مىكنند و برخى آن را انقلاب دوران پست مدرن مىدانند، بدون ترديد يكى از مهمترين وقايع تاريخى قرن بيستم مىباشد كه خود سازنده بسيارى از حوادث تاريخى و تحولات سياسى و اجتماعى است. اين واقعه نه تنها موجب سرنگونى نظام شاهنشاهى و تحولات بنيادين در عرصههاىاجتماعى و سياسى در ايران شد، بلكه در خارج از مرزهاى ايران نيز بازتابها و آثار فراوان و متنوعى را از خود به جاى گذاشت. بسيارى از نظريهپردازان غربى معتقدند انقلاب اسلامى و نظام جمهورى اسلامى كه به دنبال اين انقلاب بر ايران حاكم شد، الگو و نمونه مناسبى براى كشورهاى مسلمان نبوده و هيچ يك از ملتها و كشورهاى مسلمان خواهان ايجاد نمونهاى مشابه نظام جمهورى اسلامى ايران در كشور خود نيستند؛ بنابراين اين انقلاب، تأثير مثبتى در جهان اسلام نداشته است و به تعبيرى انديشه صدور انقلاب كه توسط حضرت امام مطرح شد، به شكست انجاميده است.٢ در حالى كه به نظر مىرسد برعكس آنچه اين نظريهپردازان تصور كردهاند، اسلامى و ايدئولوژيك بودن اين انقلاب، موجب تأثير ويژه آن در جهان اسلام و كشورها و ملتهاى مسلمان شده است. به همين جهت در اين نوشتار به عنوان نمونه تأثيرات شگرف و مهم انقلاب اسلامى ايران بر مبارزات مردم فلسطين را كه يكى از همين كشورهاست، مورد بررسى قرار مىدهيم.
الف. موارد تأثير انقلاب اسلامى ايران بر مردم فلسطين
مردم مسلمان فلسطين از مدتها قبل از پيروزى انقلاب اسلامى درگير مبارزه با غاصبان صهيونيست بودند و جهت دهى و سازماندهى اين مبارزات با گروهها و تشكلهاى مختلف فلسطينى بود. پس از گذشت مدتى از اين فعاليتها اين گونه انديشهها و استراتژىها به بن بست رسيد و خلأ بزرگى در انديشه مبارزه با صهيونيسم و رهاسازى بيت المقدس به وجود آمد كه اوج اين خلأ با واقعه تاريخى كمپ ديويد و صلح سادات با اسرائيل در مارس ١٩٧٩ پديدار شد. در چنين وضعيتى براىمبارزان فلسطينى دو را ه در پيش بود يا بايد همه چيز را تمام شده مىديدند و به صلح با رژيم غاصب تن مىدادند و يا اينكه با توجه به شكست و ناكامى گذشته طرحى نو در مبارزه ترسيم مىكردند. در اين وضع دشوار، تجربه انقلاب اسلامى با برانداختن بزرگترين حامى منطقهاى اسرائيل ظهور يافت و با توجه به ابعاد منطقهاى و جهانى آن بسيار سريع جاى خود را در فلسطين پيدا كرد. حدوث انقلاب و برانداختن يكى از ستونهاى حمايت كننده اسرائيل، يعنى محمدرضا شاه، فلسطينىها را متوجه مبانى فكرى و اعتقادى انقلاب نمود.
زياد ابو عمرو معتقد است كه پس از جنگ ١٩٦٧ تمايز فكرى و ايدئولوژيك در داخل گروه اخوان المسلمين آغاز گرديد. اين جنگ لرزه شديدى در داخل گروه ايجاد كرد كه موجب به وجود آمدن برخى سؤالات گرديد كه بدون پاسخ ماند. جست و جو براى پيداكردن راهحلهاى بديل بيش از يك دهه و تا پيدايش انقلاب اسلامى در ايران ادامه يافت. انقلاب اسلامى ايران نمونهاى اسلامى عرضه كرد كه مىشد به آن اقتدا كرد.٣ اين بديل و جايگزين با كتابى كه فتحى شقاقى تحت عنوان »الخمينىالحل الاسلامى و البديل« نوشت، تحقق يافت. اين اثر را شقاقى در دوران دانشجويىاش در مصر بلافاصله پس از پيروزى انقلاب اسلامى ايران تأليف كرد و بنا به گفته خودش اولين كتابى است كه در جهان در خصوص انقلاب اسلامى ايران تأليف شده است.٤
امام خمينى (ره) در مورد تأثير انقلاب اسلامى بر مردم فلسطين و حركت انقلابى آنها مىفرمايند:
»با اين كه بيشتر از يك سال از حماسه برائت از مشركان نگذشته است عطر خونهاى پاك شهداى عزيز ما در تمامى جهان پيچيده و اثرات آن را در اقصى نقاط عالم مشاهده مىكنيم. حماسه مردم فلسطين يك پديده تصادفى نيست، آيا دنيا تصور مىكند كه اين حماسه را چه كسانى سرودهاند و هم اكنون مردم فلسطين به چه آرمانى تكيه كردهاند كه بىمحابا و با دست خالى در برابر حملات وحشيانه صهيونيستها مقاومت مىكنند؟ آيا تنها آواى وطنگرايى است كه از وجود آنان دنيايى از صلابت آفريده است؟ آيا از درخت سياست بازان خود فروخته است كه بر دامن فلسطينيان ميوه استقامت و زيتون نور و اميد مىريزد؟ اگر چنين بود اينها كه سالهاست در كنار فلسطينيان و به نام ملت فلسطين نان خوردهاند! شكى نيست كه آواى الله اكبر است اين همان فرياد ملت ماست كه در ايران شاه را و در بيت المقدس غاصبين را به نوميدى كشاند. و اين تحقق همان شعار برائت است كه ملت فلسطين در تظاهرات حج ... سرداد ...و بر همان بستر شهادتى كه خون عزيزان ما بر آن ريخته شد، او نيز نثار خون و به رسم شهادت آرميد. آرى فلسطين راه گمكرده خود را از راه برائت ما يافت و ... كوكب دريه فلسطين از شجره مبارزه لاشرقيه و لاغربيه ما بر افروخت ... اين تنها يك نمونه از پيشرفت انقلاب است.« ٥
با توجه به بررسىهاى به عمل آمده، به طور كلى مىتوان تأثير انقلاب اسلامى بر مردم فلسطين را از دو بعد داخلى و خارجى بررسى كرد:
١. بعد داخلى
مهمترين اثر انقلاب اسلامى ايران بر مردم فلسطين در بعد داخلى ايجاد بيدارى و آگاهى اسلامى در مردم اين سرزمين است كه اين بيدارى و آگاهى اثرات بسيارى در متن زندگى مردم فلسطين داشته است.
بيدارى و آگاهى اسلامى
توجه به تاريخ مبارزات مردم فلسطين با اسرائيل نشان مىدهد كه نوعى بيدارى و احياگرى اسلامى متأثر از علماى اهل تسنن در كشورهاى عربى، در فلسطينيان به وجود آمده بود، اما گسترش و عموميت يافتن اين احياگرى تحت تأثير انقلاب اسلامى ايران و انديشههاى امام خمينى (ره) امرى مشهود و قابل اثبات است. زياد ابوعمرو در كتاب خود كه درباره حركت اسلامى دركرانه غربى و نوار غزه نوشته است مى گويد:
ترديدى نيست كه ازدياد نفوذ گرايش هاى دينى در خارج از اراضى اشغالى مانند ايران و مصر و لبنان و ... اثر آشكارى بر مردم كرانه غربى و نوار غزه داشته است.٦
به عبارتى پس از انقلاب اسلامى اين بيدارى اسلامى در ملت فلسطين اعم از رهبران و سران سازمانها و تشكلات فلسطينى و توده مردم وسعت بسيارى يافت كه به هيچ وجه با زمان قبل از آن قابل مقايسه نيست.
حضرت امام در سخنرانى خودشان در جمع نمايندگان شيعيان جنوب لبنان بر ضرورت اين بيدارى تأكيد مىكنند و مىفرمايند:
اصلاً مسلمين بايد بيدار بشوند امروز روزى نيست كه مسلمانها هركدام يك گوشهاى زندگى خاصى به خود داشته باشند، نمىشود اين معنا در يك همچو زمانىكه سياستهاى ابرقدرتها بلعيدن همه جاست مسلمين بايد بيدار بشوند ... ملتها بايد بيدار بشوند و همه تحت لواى اسلامى و تحت سيطره قرآن باشند.٧
به طور كلى طى دو دهه اخير آگاهى و باورهاى اسلامى در ميان مردم مناطق اشغالى به نحوى بالا رفته است كه آخرين نظرسنجىها گوياى گرايش روزافزون آنها به اسلام و كنار گذاشتن اعتقادات ملىگرايانه، پان عربيستى و سوسياليستى از سوى آنهاست. مركز ارتباطات اورشليم طى يك نظرسنجى به نتايج مهمى دست يافته كه از جمله آنها كاهش شديد محبوبيت عرفات و تمايل هشتاد درصد از پاسخدهندگان به برقرارى قوانين و مقررات اسلامى در حكومت آينده فلسطين است. ٦٣ درصد از پاسخ دهندگان به برقرارى قوانين و مقررات اسلامى در حكومت اسلامى در تمامى سرزمين فلسطين پاسخ مثبت دادهاند و اين در حالى است كه نظر سنجىهاى پيشين در دهههاى گذشته نشانگر وجود ايده تأسيس دولت فلسطينىدموكراتيك و غير مذهبى در بين فلسطينيان بوده است.٨
جيمز بيل محقق آمريكايى در اين رابطه مىنويسد:
جنبش فلسطين كه تا حد زيادى غير مذهبى است و به لحاظ سياستهاى منطقهاى و بين المللى از هم پاشيده و عميقاً دچار چند دستهگى شده است، آشكارا نشانههايى از علايق اسلامى را در خود دارد. در ساحل غربى رود اردن ... نسل جوان فلسطينىهاى بىوطن در كنار مجامع و انجمنهاى ملى، سازمانهاى مختلف اسلامى را نيز تشكيل مىدهند ... الياس فريح، شهردار بيت اللحم، و رشاد شاوه شهردار سابق غزه اخيراً تأكيد كردهاند كه به نحو فزايندهاى جوانان فلسطينى در سرزمينهاى اشغالى به سوى اسلام آمده و با خواست اصلاح، آن را به مثابه راه نجات از فقر و بدبختى خود مىدانند.٩
اين بيدارى و آگاهى اسلامى ملت فلسطين در امورى خاص جلوهگر شد و ظهور و بروز پيدا كرد كه از جمله آن امور مىتوان به موارد ذيل اشاره كرد:
١١. احياى مفاهيم سياسى و اجتماعى اسلام (عدم جدايى دين از سياست)
يكى از موارد مهم بروز بيدارى اسلامى در فلسطين توجه به مفاهيم و ابزارهاى سياسى و اجتماعى اسلام و امكان تأثير گذارى دين در اين گونه امور بود. لذا مهمترين تأثير امام به لحاظ ايدئولوژيك بر مسمانان به ويژه انتفاضه در رويكرد و برداشت خاص ايشان از اسلام و احكام عملى و اصول اعتقادى آن است. امام با تكيه بر اصل عدم جدايى دين از سياست، مفاهيم و مناسك شرع را از معنويت صرف و صوفى منشى به مفاهيمى عملى در حوزه اجتماع و سياست مبدل كرد بدون اينكه خدشهاى به امور قدسى و معنوى آنها وارد گرداند. ماروين زونيس از نظريهپردازان انقلاب اين عنصر در انديشه امام را مورد مداقّه قرار داده است و بر اين باور است كه امام با در هم آميختن قلمرو امور سياسى با امور معنوى موجب آن گشت كه مسلمانان، دنياى در حال دگرگونى را پر معنى و بهتر دريابند.١٠
البته قبل از انقلاب اسلامى هم نهضتهايى در مصر و فلسطين ضرورتهاى مبارزه مبتنى بر اعتقادات اسلامى و فتح باب جهاد و شهادت را بيان كردهاند. اما تفاوت بارز و برجسته حركت امام نسبت به حركتهاى قبلى اين بود كه امام چنين ارزشهايى را در مبارزهاى جانانه براى تأسيس حكومت اسلامى و محافظت از آن با دقت و ظرافت خاصى به كار بست و توان نهفته در چنين ارزشهايى را در ميان عمل به كار برد و اين تجربه بر خلاف حركتهاى قبلى با پيروزى بزرگى همراه بود. اين تجربه موفق با توجه به اينكه ابعاد ميدانى و عينى چشمگيرى در جهان به ويژه دنياى اسلام داشت، با سرعتى مثال زدنى باورىعميق و يقينى قطعى در خصوص اين باورها به وجود آورد كه ديگران با وجود احيا و طرح آن موفق به چنين تحولىنشده بودند. اما در واقع كارآمدى سمبلها و ارزشهاى دينى در مبارزه را كه ديگران نيز مطرح كرده بودند، به اثبات رساند. از اين رو در اين ادعا تأثير و عمق انديشه امام در انتفاضه بيش از هر انديشه ديگر اثبات شدنى است. سخنان رهبران و انديشمندان مسلمان و عرب شاهدى بر اين تأثير شگرف انقلاب اسلامى بر بيدارى و آگاهى اسلامى است.
يعقوب يحيى رهبر نهضت اسلامى نيجريه در اين رابطه مىگويد:
يكى از ويژگىهاى عمده انقلاب اسلامى اين است كه اعتماد مسلمانان را به دينشان باز مىگرداند.١١
همچنين شيخ صبحى طفيلى از اعضاى شوراى عالى حزب الله لبنان در اين باره مىگويد:
امام اسلام را از غربت بيرون آورد و به جايگاه اصلى و واقعى خود بازگرداند و آن را به عنوان يك نيروى مهم و مؤثر عليه ظلم و ستم به مظلومان دنيا هديه كرد... از اين روست كه امروز مسلمانان در مصر و الجزاير و فلسطين در مقابل نيروهاىاستكبارى ايستادگى مىكنند...١٢
وليد ابراهيم از نويسندگان عرب مىنويسد:
انقلاب اسلامى با ايجاد آگاهىهاى جديد تأثيرات عميقى بر ادبيات عرب به جا گذاشت و به گفته سميع القاسم اين آگاهىها امت اسلامى را وادار به بازگشت به منابع پاك و اصيل فرهنگ اسلامى خود كرد.١٣
همه اين مطالب حاكى از اين است كه حركت امام خمينى (ره) موجب ايجاد نوعى باور به توانايىها و قابليتهاى سياسى و اجتماعى اسلام و بازگشت به منابع پاك و فرهنگ اصيل اسلامى و اعتماد بيشتر نسبت به اين دين شد.
٢١. تأثير در گسترش كمى و كيفى حركتها و تشكيلات آزادى بخش اسلامى
يكى ديگر از تجليات بيدارى و آگاهى اسلامى در مردم فلسطين و اثر آن در زندگى عملى آنها، بحث گسترش حركتها و تشكيلات آزادى بخش اسلامى در فلسطين بود. پس از انقلاب اسلامى ايران، گروههاى مختلف اسلامى در قالب فعاليتهاىمختلف فرهنگى و مذهبى و با موضعگيرى سياسى در محلهها و مساجد و دانشگاهها دوباره مردم را به سوى اسلام فراخواندند. در همين دوره مراكز، نشريات و جلسات اسلامى نسبت به گذشته در فلسطين چند برابر شد و گروههاى فعال اسلامى در دانشگاهها آراى مقبولى به دست آوردند. يكى از گروههاى بسيار فعال در فلسطين گروه اخوان المسلمين است كه همان طور كه ذكر شد جنگ ١٩٦٧ لرزه شديدى در داخل اين گروه ايجاد كرد كه موجب پديدآمدن شبهات و سؤالاتى شد كه پس از سالها نمونه عملىاى كه انقلاب اسلامى ارائه كرد توانست بديل و راهحل عملى براى آنها باشد.١٤ اما مهمترين نمونه تأثير انقلاب اسلامى در حركتهاى جهادى و تشكلهاى مبارزاتى، تشكيل هسته جهاد اسلامى در فلسطين است. از ديدگاه ابوعمرو انديشه »اسلام، تنها راه حل است و جهاد مناسبترين اسلوب است« مهمترين درسى است كه جهاد اسلامى و انتفاضه، از انقلاب اسلامى ايران گرفته است.١٥
طرح نوين مبارزاتى در فلسطين در قالب هسته جهاد اسلامى تحت تأثير انقلاب اسلامى شكل گرفت. اگر جهاد اسلامىمهمترين هسته و سازمان به وجود آورنده انتفاضه است، انقلاب اسلامى عامل اصلى پيدايش انديشه جهادى و تشكيل اين سازمان با عنوان جهاد اسلامى است. دكتر فتحى شقاقى در اين رابطه مىنويسد:
جهاد اسلامى هم زمان با قيام و پيروزى انقلاب اسلامى ايران و با الهام از انديشههاى امام فقيد امت در سال ١٩٨٠ تأسيس شد و از آغاز كار به دنبال جهاد مسلحانه عليه رژيم صهيونيستى بود و حركت ما مىديد كه گروههاى غير مذهبى و ملىگرايىهستند كه شعار آزادى فلسطين را برداشته اما با اسلام دشمنى دارند و حتى گروههاى اسلامى نيز بودهاند كه ادعاى اسلام داشته اما سخنى از جهاد به زبان نمىآوردند. جنبش جهاد اسلامى براى اعلام اسلام به عنوان ابزار و وسيله اين رهايى تشكيل شد.١٦
شقاقى با تأكيد بر نحوه برخورد حركت اسلامى ايران در انديشه و عمل با مسأله فلسطين از آن به عنوان فهم صحيح حركت اسلامى از نقش و ماهيت استعمارى دشمنان و همسو با انديشه حسن البناء، توفيق الطيب، سيد قطب و ابوالاعلى مودودى ياد مىكند. وى ضمن اينكه به پيروزى امام بر شاه همچون الگوى عملى مىنگرد، در عناصر و مبانى فكرى انقلاب اسلامى به هيچ تعصب مذهبى و قومى توجه نمىكند و همچون يك شيعه از انقلاب اسلامى دفاع مىكند. همچنان كه درانديشه سياسى امام كمترين مناقشه مذهبى عليه تسنّن و ساير فرق اسلامى مشاهده نمىشود. مىتوان گفت يكى از عوامل تأثيرگذار در جذب امثال فتحى شقاقى به انديشههاى امام خمينى (ره) همين منطق وحدت بخش انديشه امام در گفتوگوى اسلامى و نه فرقهاىبا امت اسلامى است. شقاقى در اين باره مىگويد:
»انقلاب اسلامى ايران يك انقلاب اسلامى به معناى وسيع قرآنى است... وجوه مشترك ميان دو بال مسلمانان، تسنن و تشيع، پيكره اين انقلاب را بر اساس خاستگاهها، هدفها، ابزارها و انگيزههاى آن تشكيل مىدهند.«١٧
وى با ذكر حكم شيخ محمود شلتوت در تجويز تقليد از مذهب تشيع همانند مذاهب اهل سنت هرگونه شائبه كفر و خروج از دين را برطرف مىكند. چنين پشتوانهاى از انديشه موجب نزديكى فكرى فتحى شقاقى به انقلاب اسلامى و تأسيس جهاد اسلامى مبتنى بر همين انديشه شد. جهاد اسلامى كه بدين ترتيب شكل گرفت حلقه ارتباط انديشه امام خمينى با فلسطين شد. هرچند كه اين حلقه تنها راه انتقال انديشه انقلاب اسلامى به فلسطين نبود اما مهمترين آنها بود. جهاد اسلامى پس از اين كه در سال ١٩٨٠ تأسيس شد، در سه مرحله انتفاضه فلسطين را تا سال ١٩٨٧ شكل داد. در مرحله اول از طريق كار فكرى و فرهنگى و تربيت كادر، با استراتژى بسيج سياسى و مردمى در مراكز علمى، مساجد و دانشگاهها، انديشه جهادى را گسترش دادند، در مرحله دوم در سال ١٩٨٦ جهاد اسلامى مبارزه و جهاد مسلحانه را با صهيونيستها در پيش گرفت و در مرحله سوم همراه با مردم، انتفاضه را سازماندهى و رهبرى كرد.١٨
ابوعمرو اعضاى جهاد اسلامى را از اولين كسانى مىداند كه در انتفاضه شركت جستند. وى كه يك ناسيوناليست لائيك است و لذا انگيزهاى براى حمايت از حركتهاى اسلامى ندارد، در رابطه با نقش جهاد اسلامى در انتفاضه مىگويد:
قبل از آغاز انتفاضه مجموعهاى از حوادث كه نقش آتش زير خاكستر را داشتند، منجر به قيام شدند و كوچكترين شكىوجود ندارد كه جنبش جهاد اسلامى نقش مهمى را در اين حوادث داشت. اين حوادث زمينهساز انتفاضه شد و در نهايت انفجار مردمى را به دنبال داشت.١٩
شهيد فتحى شقاقى نيز نقش جهاد اسلامى را در انتفاضه مردم فلسطين اين گونه بيان مىكند:
جنبش جهاد اسلامى با انتفاضه وارد مرحله سومى از مراحل مبارزه و جهاد سخت وپيگير خود مىشود وى هم ادعا نمىكند كه انتفاضه را به وجود آورده است ... ولى آنچه براى همه روشن است و نمىتوان آن را انكار كرد اين است كه جهاد اسلامى حضور فعال و مهمى در انتفاضه داشته و اين فرصت براى هيچ گروهى به اين اندازه نبوده است.٢٠
با توجه به آنچه گذشت روشن شد كه انديشه و حركت جهاد اسلامى كه نقش بسيار زيادى در انتفاضه فلسطين و مبارزه آنها با اسرائيل دارد، تحت تأثير انقلاب اسلامى و انديشههاى حضرت امام (ره) شكل گرفت.
٣١. ايجاد حساسيت اسلامى و حمايت از مقدسات مذهبى
يكى از آثار انقلاب اسلامى بر جهان اسلام از جمله كشور فلسطين ايجاد نوعى حساسيت اسلامى و حمايت از مقدسات دينى است. از جمله موارد بروز و ظهور اين مسأله، گرايش به استفاده از نامها و عناوين اسلامى براى اشخاص و مؤسسات دور از به كار بردن عناوين و نامهاى غربى مىباشد.٢١ انتخاب نامهايى چون »جنبش جهاد اسلامى« يا »جنبش مقاومت اسلامىفلسطين« براى گروههاى مبارز و حركتهاى آزادىبخش مؤيد اين مسأله است. همچنين مىتوان به مسأله ورود شارون به عنوان يك ظالم صهيونيست به مسجدالاقصى اشاره كرد كه آن چنان احساسات مسلمانان فلسطينى را برانگيخت كه موجب آغاز انتفاضه قدس گرديد كه هنوز هم ادامه دارد.
از جمله موارد بروز اين حساسيت اسلامى افزايش رفتار مذهبى در بين مسلمانان است. گرايش بيشتر زنان به حفظ حجاب، افزايش استقبال عمومى در انجام فرايض دينى مثل برگزارى نمازهاى جمعه در مسجدالاقصى كه با حساسيت خاصى برگزار مىشود. گسترش جلسات آموزش هاى دينى و حضور گستردهتر در مجالس و محافل مذهبى از جمله مواردى است كه بعد از پيروزى انقلاب اسلامى ايران توسعه بيشترى يافته است.٢٢
٤١. ايجاد روحيه شهادت طلبى
شهيد دكتر مصطفى چمران كه از مبارزان و صاحب نظران در مسأله آزادسازى قدس و فلسطين و لبنان است انقلاب اسلامى و ا نديشه انقلابى آن را پل پيروزى لبنان و فلسطين بر اسرائيل ذكر مىكند. وى معتقد است كه انقلاب ايران به رهبرىامام خمينى راه تازهاى به روى مسلمانان و مظلومان گشوده است كه اين راه ريشه در امور معنوى، خدايى، روحيه گذشت و فداكارى و شهادتطلبى و رسيدن به كمال مطلق دارد. امام خمينى (ره) در رابطه با راه نجات فلسطين مىفرمايند:
»اگر بخواهيد قدس را نجات بدهيد اگر بخواهيد فلسطين را نجات بدهيد ... ملتها بايد قيام كنند و ملتها بايد رمز را بفهمند كه رمز پيروزى اين است كه شهادت را آرزو بكنند و به حيات، حيات مادى و دنياى حيوانى ارزش قائل نباشند اين رمز است كه ملتها را مىتواند پيش ببرد،اين رمزى است كه قرآن آورده است.٢٣«
اين نكته روح اصلى ايدئولوژى است كه انتفاضه از انديشه و ادبيات سياسى انقلاب اسلامى و امام خمينى به ارث برده است و نترسيدن فلسطينىها از مرگ و مبارزه در قالب انتفاضه كارآمدترى فكر و اقدامى است كه اسرائيل را دچار تشويش و نگرانىهاى جدى در خصوص آينده كرده است. چنين ايدئولوژىاى هر ارتش و سلاحى را سرانجام شكست مىدهد و اين امر ارتش اسرائيل را به اضمحلال روانى و فرسايش روحى دچار كرده است. تبديل نيروهاى نظامى اسرائيلى به نيروهاى امنيتىو پليسى داخلى در نهايت به قدرت دفاعى اسرائيل نيز لطمه وارد مىكند و ارتش را با مشكلات اساسى مواجه مىكند تا جايى كه سربازان حاضر به خدمت در سختترين مناطق مرزى و شمالى هستند اما توان رويارويى روانى با مردم غير نظامى را ندارند. در بسيارى از مواقع كه نيروى ارتش به نيروى پليس تغيير مأموريت مىدهد، سربازان احساس ناكامى و تنفّر مىكنند.٢٤
حضور اعتراضآميز مردم فلسطين در برابر سلاحهاى مرگبار ارتش اسرائيل كه خواهان حقوق، سرزمين و عزت و شرفشان شدند و با سنگ در مقابل گلوله ايستادند و به مسلسلها پاسخ گفتند، و به عبارت ديگر اين منطق ايمان در برابر آهن، سنگ در برابر تفنگ، فرياد در برابر غرش تانكها و لبخند به مرگ شيوهاى است كه با استراتژى »پيروزى خون بر شمشير« گره مىخورد كه حاصل همان انديشه و روش مبارزاتى مرحوم امام در انقلاب اسلامى است. تنها اين روحيه شهادتطلبى است كه عليرغم تلفات و تحمل هزينههاى سنگين باز هم مىتواند مردم را در صحنه نگهدارد و انتفاضه را حفظ كند.
٥١. مساجد كانون مبارزه و فعاليت سياسى
يكى ديگر از اثرات انقلاب اسلامى بر كشورهاى مسلمان اينست كه كانون اصلى مبارزات و فعاليتهاى سياسى عموماً مساجد بوده و هر زمان كه با مشكل سياسى مواجه مىگردند به مساجد روى آورده و فعاليتهاى خود را در اين مكان مقدس برنامهريزى كرده و شكل مىدهند؛ از اين روى نه تنها مساجد موجود در جهان اسلام بعد از پيروزى انقلاب اسلامى رونق فوق العادهاى يافته است بلكه روز به روز بر تعداد مساجد نيز افزوده مىگردد و مساجد نه تنها به عنوان محلى براى انجام فرائض دينى عبادى تلقى گرديده بلكه به عنوان مركزى براى فعاليتهاى سياسى اجتماعى نيز تثبيت شده است.٢٥ جيمز بيل، محقق آمريكايى، در رابطه با اين مسأله در فلسطين مىنويسد:
»... نسل جوان فلسطينىهاى بىوطن در كنار مجامع و انجمنهاى ملى، سازمانهاى مختلف اسلامى را نيز تشكيل مىدهند و اين جريان به ويژه در شكلبندى مساجد جديد و مهدكودكها و تأسيسات دانشگاهى به وضوح ديده مىشود. الياس فريح، شهردار بيت اللحم، و رشاد شاوه شهردار سابق غزه اخيراً تأكيد كردهاند كه به نحو فزايندهاى جوانان فلسطينىدر سرزمينهاى اشغالى به سوى اسلام آمده و با خواست اصلاح، آن را به مثابه راه نجات از فقر و بدبختى خود مىدانند.«٢٦
٦١. سازماندهى و بسيج تودهها
يكى از ضعفهاى عمده سازمانها و حركتهاى فلسطينى پيش از انتفاضه ناديده گرفتن مردم و عدم اتكاى جدى به آنها در تجهيز و سازماندهى عليه اسرائيل بود. اصالت و اولويت مصالح سازمانى و اتكاى بيش از حد به سلاح و شيوههاى تاكتيكىو نظام مبارزاتى و دلخوشى به كمكهاى دول عربى، مبارزان و مبارزات فلسطينى را روز به روز از ملت فلسطين در سرزمينهاى اشغالى جدا كرد. اين جدايى موجب از دسترفتن پايگاه و ارتباط مردمى گروهها و سازمانهاى فلسطينى و جاىگزين شدن دول خارجى و منافع آنها به جاى مردم شد و در اين ميان هدف اصلى يعنى آرمان آزادى فلسطين به فراموشى سپرده شده و موجب گسست و از هم پاشيدگى اندك توان نهفته در ميان مردم و مبارزان فلسطينى شد.
امام خمينى در بحث از راه نجات فلسطين و پيروزى بر اسرائيل، در مورد ضرورت حضور تودههاى ملت در صحنه مبارزه مىگويند:
»اگر بخواهيد قدس را نجات بدهيد اگر بخواهيد فلسطين را نجات بدهيد ... ملتها بايد قيام كنند و ملتها بايد رمز را بفهمند كه رمز پيروزى اين است كه شهادت را آرزو بكنند ... اين رمز است كه ملتها را مىتواند پيش ببرد.«٢٧
ظهور و حضور رهبران مذهبى در انتفاضه فلسطين كه خارج از هياهوى سازمانهاى متعدد فلسطينى به اقدامات اجتماعى روى آورده بودند، اعتماد و مشروعيت لازم را براى در دست گرفتن رهبرى مبارزه در ميان مردم مناطق اشغالى به وجود آورده بود. رهبرى انتفاضه در واقع به دست اين بخش از رهبران مذهبى فلسطينى افتاد كه پس از انقلاب اسلامى ايران بيشترين ارتباطات معنوى و فيزيكى را نيز با آن برقرار كرده بودند.
زاهل سعيدى در رابطه با رهبرىهاى مردمى در قيام و سازماندهى انتفاضه معتقد است كه ظهور رهبرىهاى مردمىجديد در داخل فلسطين از قبيل حركت جهاد اسلامى و جنبش حماس هر گونه فرصت رقابت گروهى را از سازمانهاىفلسطينى گرفت وهمه مردم و سازمانها را براى با گرايشهاى مختلف به سوى وحدت ملى و تقويت مبارزه و جهاد براى آزادى فلسطين سوق داد.٢٨
اين نوع سازماندهى انقلابى بر خلاف سازماندهىهاى پيشين توانست تودههاى مردم را با خود همراه سازد و همه طبقات و گروههاى اجتماعى اعم از زن و مرد و گروههاى سنى مختلف را وارد مبارزه تمام عيار عليه اسرائيل كند. در اين سازماندهىكميتههاى مردمى در امور مختلف جاىگزين سازمانها و گروههاى رسمى شد كه اين امر در پديدآمدن روحيه وحدت و همبستگى اجتماعى و ملى در آنها بسيار مؤثر بود. به گونهاى كه هركس بر اساس توان خود نقشى در انتفاضه ايفا مىكرد. برخى با جمعآورى كمكهاى مالى، بستهبندى مواد غذايى و فراوردههاى كشاورزى به كمك نيازمندان و آسيبديدگان از قيام شتافتند. افراد تحصيل كرده از طريق مشاورههاى حقوقى به آزادى زندانيان كمك كردند و از طريق درمانگاهها خدمات درمانى ارائه كردند.٢٩
جاناتان كتّاب سازماندهى انقلابى در انتفاضه فلسطين را ناشى از تحول روحى و فكرى بزرگ در مردم فلسطين مىداند. غلبه مردم بر ترس از سلاحها و كشتارهاى اسرائيل، كمبودها، شدايد و ... وجه بارز اين سازماندهى است. وى معتقد است كه جنبش اسلامى، از عوامل مهم پيدايش انتفاضه است كه از طريق اماكن مذهبى و با توجه به مناسبتهاى مختلف مذهبى و ايام تعطيل مردم را به ميدانهاى مبارزه كشاند.٣٠
عمليات گروههاى جهاد اسلامى در ١٥/١٠/١٩٨٦ در نزديكى ديوار براق، فرار شش تن از اعضاى جهاد اسلامى از زندان در ماه مه ١٩٨٧ و شهادت آنها و ديگر عملياتهاى نظامى كه عليه صهيونيستها صورت گرفت، موجب به ميدان آمدن مردم فلسطين شد. نقطه شروع انتفاضه از ديد صاحبنظران رويداد شهرك شجاعيه و سپس تشييع جنازه شهداى آن است. هرچند كه هشتم دسامبر ١٩٨٧ به طور رسمى مبدأ انتفاضه اعلام شد.٣١ شهيد فتحى شقاقى در نقش جهاد اسلامى در به ميدان آوردن تودههاى مردم مىگويد:
»جنبش اسلامى با خون شهداى شجاعيه و تظاهراتى كه در پى شهادت آنان و تظاهراتى كه در پى تبعيد شيخ عبدالعزيز عوده صورت گرفت، حضور خود را در انتفاضه تعميق بخشيد. همچنين با اطلاعيههايى كه متناسب با حوادث روز منتشر مىشد اين جهاد راهنماى مردم در مبارزه و جهاد و ابتكار عمل آنان بود.«٣٢
ترديدى نيست كه اين نوع سازماندهى مبتنى بر اراده مردمى از جمله ويژگيهايى است كه انتفاضه از انقلاب اسلامى ايران به ارث برده است. حضرت امام معارضه و مقابله با رژيم شاهنشاهى را در وضعيتى آغاز كرد كه شيوههاى براندازى غيرمردمىبا ناكامى مواجه شده بود و امام بر خط مشى و سازماندهى انقلابى مبتنى بر حضور مردم و مردمى بودن مبارزه به معناى واقعى كلمه از ابتداى نهضت تأكيد داشتند. انتفاضه فلسطين نيز در برههاى از تاريخ مبارزات اين مرز و بوم پديدار شد كه مبارزات حزبى و ديپلماتيك و ايدئولوژىهاى غير دينى و غير بومى در تجهيز و بسيج امكانات و منابع فلسطينى نيز با شكست روبرو شدند.٣٣ لذا جنبشهايى مثل جهاد اسلامى تحت تأثير الگوى عملى و انديشهاى انقلاب اسلامى اين گونه در كشاندن حركت مبارزه به تودههاى مردم نقش داشتند.
همچنين بيدارى اسلامى كه در مردم فلسطين پديد آمد موجب حركت تودهها و عمومى شدن مبارزه و خارج شدن آن از انحصار سازمانها و گروهها و احزاب شد. اين مرحله از بيدارى اسلامى در قيام مردم فلسطين بلافاصله پس از حدوث انقلاب اسلامى ايران آغاز شد و با سخنان و ترغيب و تشويقهاى امام خمينى نسبت به حركت توده مردم فلسطين اين بيدارى بارورتر شد و گسترش يافت.
ادامه دارد
پىنوشتها:
١. دانشآموخته حوزه علميه، مدرس دانشگاه تهران (پرديس قم)، كارشناس ارشد علوم سياسى.
٢. به عنوان نمونه ر.ك:
نيكى آر. كدى، نتايج انقلاب ايران، ترجمه مهدى حقيقتخواه ، تهران، ققنوس، ١٣٨٣.
رابين رايت؛ آخرين انقلاب بزرگ، ترجمه احمد تدين و شهين احمدى، تهران، مؤسسه خدمات فرهنگى رسا، ١٣٨٢.
جان اسپوزيتو، بازتاب جهانى انقلاب ايران، مركز بازشناسى اسلام و ايران، تهران، ١٣٨٣.
مروين زونيس و دانيل برومبرگ، تشيع به روايت (امام) خمينى نوعى ايدئولوژى خشونت انقلابى. مندرج در تشيع، مقاومت و انقلاب، مجموعه مقالات كنفرانس بينالمللى دانشگاه تلآويو، ١٩٨٤.
٣ . زياد ابوعمرو، جنبشهاى اسلامى در فلسطين ص ٨٤ .
٤ . فتحى شقاقى، انتفاضه و طرح اسلامى معاصر، ص ١٢٧.
٥. صحيفه نور، ج ٢٠، ص ٢٣٣.
٦ . زياد ابوعمرو الحركه الاسلاميه فى الضفه الغربيه و قطاع غزه ص ٣. به نقل از جميله كديور پيشين ص ٢٤ _ ٢٥.
٧ .امام خمينى، صحيفه نور، ج ٦، ص ٢١٨.
٨ . فصلنامه مطالعات فلسطين، سال اول، ش ١، پاييز ١٣٨٧، ص ١٧٩.
٩ . مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، انقلاب اسلامى و توطئه در دهه تخستين، كودتاى نوژه، تهران، بىنا، ١٣٦٨، ص ٢١.
١٠. مروين زونيس و دانيل برومبرگ، تشيع به روايت (امام) خمينى نوعى ايدئولوژى خشونت انقلابى. مندرج در تشيع، مقاومت و انقلاب، مجموعه مقالات كنفرانس بينالمللى دانشگاه تلآويو، ١٩٨٤ ص ٨٧.
١١ . سهراب هادى؛ امام خمينى و جهان معاصر،مؤسسه تنظيم نشر آثار امام خمينى، تهران، ١٣٧٥، ص ٢١٥.
١٢ . روزنامه كيهان، شماره ١٤٦٩٥، ١٧ بهمن ١٣٨٢.
١٣ .پاشاپور يوالارى، حميد؛ امام خمينى و انتفاضه فلسطين، ص ١٥٣.
١٤ . زياد ابوعمرو، جنبشهاى اسلامى در فلسطين،ص ٨٤.
١٥ . زياد ابوعمرو، پيشين، ص ٩٥.
١٦ . جميله كديور،انتفاضه حماسه مقاومت فلسطين ص ١٧٨.
١٧ . فتحى شقاقى، جهاد اسلامى، ص ٦٣.
١٨ . پاشاپور يوالارى، حميد؛ پيشين، ص ١٣٨ ١٣٧.
١٩ . زياد ابوعمر، جنبشهاى اسلامى در فلسطين ص ١١١.
٢٠ . فتحى شقاقى. پيشين.
٢١ . محمدى، منوچهر؛ بازتاب انقلاب اسلامى بر جهان اسلام، ص١٥.
٢٢ . ر.ك. همان.
٢٣ . صحيفه نور، ج ٥، ص ٢٦٢.
٢٤ . ر.ك. روزنامه اطلاعات،شماره ١٨٧٢٨، ٢٢ فروردين ١٣٦٨، ص١٠.
٢٥ . محمدى، منوچهر؛ پيشين، ص ١٤ و ١٥.
٢٦. مؤسسه مطالعات و پژوهشهاى سياسى، انقلاب اسلامى و توطئه در دهه تخستين، كودتاى نوژه، تهران، بىنا، ١٣٦٨ ص ٢١.
٢٧ . صحيفه نور، ج ٥، ص ٢٦٢.
٢٨ . زاهل سعيدى، جبهه نجات ملّى فلسطين، (انقاذ)، ص ١٢٩.
٢٩ . روزنامه اطلا عات، شماره ١٨٦٨٧، ٢٤/١١/ ٦٧، ص ١٦.
٣٠ . پاشاپور، پيشين، ص ١٢٩.
٣١ . پاشاپور، پيشين،ص ١٣٨.