پگاه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - ايرانشناسى پاكستانى

ايران‌شناسى پاكستانى

نشستى با عنوان »تاريخچه مطالعات ايرانى و مباحث متن پژوهى در پاكستان« با سخنرانى استاد عارف نوشاهى در تاريخ ٨٣/٤/٢٤ تشكيل شد.
در اين نشست به بررسى و تحليل محدوده جغرافيايى امروزه پاكستان، از زمان استقلال اين كشور در سال ١٩٤٧ ميلادى به بعد پرداخته شد.
وقتى در سال ١٩٤٧ پاكستان از هند بزرگ جدا شد و استقلال سياسى به دست آورد. در پاكستان دو مركز قديم مطالعات فارسى وجود داشت. يكى دانشكده دولتى (گور نمنت كالج) لاهور كه در سال ١٨٦٤ (١٢٤٣ش) تأسيس شده بود و همزمان بخش فارسى آن فعال بود و ديگرى دانشكده خاورشناسى (اورينتل كالج) دانشگاه پنجاب لاهور كه در ١٨٧٠ (١٢٤٩ش) كار خود را آغاز كرده بود و همزمان تدريس فارسى و تحقيقات در زمينه ادبيات فارسى و مطالعات ايرانى آغاز شده بود.
اين دو مركز آموزش و تحقيقاتى فارسى كه تا استقلال پاكستان، حدود هشتاد سال عمر خود را گذرانيده بودند تا آن سالها در كارهاى تحقيقى مستقيم و غير مستقيم از همكارى دانشمندانى هم‌چون مولانا محمد حسين آزاد، دكتر شيخ محمد اقبال. حافظ محمود شيرانى، پروفسور مولوى محمد شفيع و دكتر سيد محمد اكرم برخوردار بودند كه نام اين بزرگواران براى همه آشناست.
تصحيح آثارى چون، مطلع سعد بن و مجمع بحرين، تذكره ميخانه، مكاتبات رشيدالدين فضل اللّه، مثنوى وامق و عذار، فرهنگ مدارالافاضل، كليات جوياى تبريزى، تذكره مخزن الغريب، مجلات تخصصى نظرى، اورينتل كالج مگزين. تهيه فهرستهاى متعدد نسخه‌هاى خطى فارسى، تأسيس انجمن‌ها و كتابخانه‌هاى متعدد از رهاوردهاى اين دوره است.
در لاهور علاوه بر دانشگاه پنجاب و دانشكده دولتى، چند مركز پژوهشى و فرهنگى ديگر نيز وجود دارد كه همه پس از استقلال پاكستان براى انجام وظايفى تأسيس شدند؛ هر چند آنها مستقيما با زبان و ادبيات فارسى و مطالعات ايرانى سروكار ندارند، اما ناگزير بايد گوشه چشمى به مطالات فارسى و ايرانى داشته باشند.
از جمله »مجلس ترقى ادب كه تاريخ ادبيات فارسى در پاكستان، تأليف دكتر ظهورالدين احمد (ج٢) را چاپ كرد و چندين متن قديم اردو - فارسى را احياء كرد.
»اقبال اكادمى پاكستان«، كه محور كار او تحقيقات در افكار و انديشه‌هاى علامه محمد اقبال لاهورى است.
موقوفه ديال سنگ كالج در لاهور، مركز تحقيق عربى و فارسى را داير كرده است كه در آن موقوفه، نسخه‌هاى خطّى عربى و فارسى گرد مى‌آورد و تا به حال پنج جلد فهرست مشروح نسخه‌هاى خطّى عربى و فارسى را منتشر كرده است و سازمان خصوصى پيكچزلمتتد.
استان سند با آن قدمت تاريخى و وابستگى خود به فارسى و نزديكى به ايران، باز يكى از مهم‌ترين منطقه مطالعات ايرانى و متن پژوهى فارسى در پاكستان است.
دانشگاه كراچى كه پس از استقلال پاكستان آغاز به كار كرد. مرحوم دكتر غلام سرور شاگرد استاد هادى حسن در دانشگاه اسلامى على گره، اوّلين رئيس بخش فارسى دانشگاه كراچى شد.
از ديگر استادان بخش فارسى دانشگاه كراچى، دكتر ساجدالله تفهيمى است كه از كارهاى عمده او تذكره شعراى اصفهانى شبه قاره (اسلام آباد. ١٣٧٢) و كشف الالفاظ كليّات فارسى اقبال لاهورى است.
دانشگاه كراچى از حدود سال ١٩٧٠ انستيتو مطالعات آسياى ميانه و غربى را در اختيار دارد. بخشى از كارهاى اين مركز مربوط به ماوراءالنهار و بخشى ديگر مربوط به ايران است و در حال حاضر، يكى از مراكز خوب پژوهشى پاكستان است كه كارها را آكاديميك انجام مى‌دهد و در محافل پژوهشى ايران شناخته شده است. دكتر رياض الاسلام تاريخ دان پاكستان و عصر صفوى كه بر اين انستيتو اشراف دارند و از كارهاى ايشان اسناد و مكاتبات دوره تيموريان هند و صفويان است كه از سوى فرهنگ ايران چاپ شده است. به زبان فارسى عنايت ويژه‌اى دارند و علاوه بر كتابهاى تحليلى و انتقادى به زبان انگليسى، چندين متن فاريسى را در انستيتو چاپ كرده‌اند. من از بحرالاسرار بلخى، خاطرات مطربى سمرقندى، تذكرةالشعرا جهانگير پادشاه، مثمر خان آرزو و نصرت نامه تيرخان ياد مى‌كنم. دكتر رياض الاسلام دوست ديرينه استاد ايرج افشار هستند و دو كار استاد افشار را نيز در مؤسسه چاپ كرده‌اند: يكى جامع التواريخ حسنى و ديگر سعادت‌نامه با همكارى دفتر نشر ميراث مكتوب.
وقتى صحبت از مطالعات فارسى و ايرانى در سند است، نام محروم پير سيّد حسام الدين راشدى را بايد با كلك زرّين نوشت. از ميان پاكستانيان، اگر كسى را مى‌توان به عنوان ايرانشناس و ايراندوست به عيّار تمام نام برد، پير صاحب است. دغدغه‌ها و دلمشغولى‌هاى او حفظ و احبا فارسى همراه با مطالعات و تدقيقات آبرومندانه در پاكستان بود. او سكّو يا تريبون مناسبى براى ارائه مطالعات خود به دست آورد كه انجمن ادبى سندى (سندى ادبى بورد) بود. كه اين انجمن انتشار متون فارسى و سندى در زمينه تاريخ، ادب و فرهنگ سند بوده است و پير راشدى ده‌هإ؛ ّّ نسخه خطّى فارسى را كه در گوشه گمنامى مانده بود. بيرون كشيد و تصحيح كرد و از طرف انجمن چاپ كرد.
بخش ديگر از مطالعات ايرانى و ادبيات فارسى و مباحث متن پژوهى در پاكستان به فعاليت‌هاى مؤسسات ايرانى در پاكستان كه بسيار چشمگير است، مربوط مى‌شود.
بلافاصله پس از استقلال پاكستان، دولت ايران، خانه فرهنگ را در كراچى تأسيس كرد و به تدريج در شهرهاى ديگر پاكستان مانند حيدرآباد، ملتان. كويته. لاهور، راول پندى و پيشاور نبز خانه‌هاى فرهنگ ايران گشايش يافت. سفارت ايران در پاكستان، دفتر رايزن فرهنگى مستقل دارد كه استادانى همچون مرحوم محمد حسين مشايخى فريدنى و مرحوم دكتر محمد جعفر محجوب به سمت‌هاى رايزن فرهنگى، زبان فارسى را در آن سامان تقويت كردند. خانه‌هاى فرهنگ ايران تا قبل از انقلاب نقش مراكز آموزش زبان فارسى را داشتند و من نيز يكى از دانش آموختگان فارسى خانه فرهنگ ايران در راول پندى هستم. كتابخانه‌هاى مرتّب و منظّم، خانه‌هاى فرهنگ به محققان در كارهاى تحقيقى كمك مى‌كرد.
نقطه عطف نقش مؤسسات ايرانى در پاكستان، تأسيس »مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان« در اسلام آباد در سال ١٩٧٠ بود كه به توافق وزارت آموزش عالى پاكستان و وزارت فرهنگ و هنر ايران برجا شد. اهداف مركز جمع آورى نسخه‌هاى خطّى، تهيه فهرست نسخه‌هاى خطى پاكستان، نشر متون فارسى در زمينه تاريخ و ادبيات منطقه بوده است و بحمداللّه تاكنون كه ٣٤ سال از تأسيس مركز مى‌گذرد، مركز هميشه به سوى اهداف خود پيش رفته است. امروز اين مركز با بيش از بيست و چهار هزار مجلد نسخه خطّى و حدود چهل هزار كتاب چاپى، يكى از بهترين مكان‌ها براى پژوهش‌هاى ايرانى و ادبيات فارسى براى پاكستانيان است كه البته غير از پاكستانيان نيز از آن بهره‌مند هستند. كار عمده مركز توجه اصلى مركز به تهيّه فهارس نسخ خطى بوده است و اولين بار به پيشنهاد دكتر على اكبر جعفرى مدير وقت، تجربه تأليف فهرست مشترك نسخه‌هاى خطى فارسى پاكستان را كرده است كه چهارده جلد آن تأليف استاد احمد منزوى چاپ شده است.
در پايان بايد از نقش مجلّات و نشريات پاكستانى در گسترش و خدمت به مطالعات ايرانى و ادبيات فارسى و متن پژوهى ياد كرد. مجلّاتى چون تحقيق، سفينه، صحيفه، اقباليات، ملال، سروش و پاكستان مصوّر از آن جمله‌اند.
مقالاتى كه در اين مجلات فارسى چاپ شده است و به زمينه مطالعات ايرانى و ادبيات فارسى مربوط مى‌شود، در فهرست مقالات فارسى استاد ايرج افشار ضبط شده است. اما بخش عظيم تحقيقات ايرانى در مجلّات اردوى پاكستان پراكنده است.
شبه قاره يك دنياى كشف نشده از لحاظ نفوذ فرهنگ ايرانى و ادبيات فارسى است، هنوز بدون اغراق، هزاران نسخه خطّى فارسى فهرست نشده در شبه قاره داريم كه هر يكى سندى بر حاكميت ادبيات فارسى در آن سامان است.
خواهش من از شما اين است كه به اين ميراث مشترك نياكان خود توجه داشته باشيد، هر چه فهرست بيشتر چاپ شود، سهم فرهنگ ايرانى در شبه قاره روشن‌تر خواهد شد، تأسيس يك مركز فهرست نويسى و مسائل مخطوطات با حمايت دولت ايران در تهران، كفايت مى‌كند كه لااقل آثار نياكان خود را شناسايى كنيم.
اين نشست متن پژوهى در مركز نشر ميراث مكتوب برگزار گرديد.