به بهانه اولين سالگرد اشغال و سقوط رژيم بعثى

عراق از استعمار تا اشغال

سقوط رژيم بعث و اشغال عراق به دست نيروهاى نظامى امريكا، وارد دومين سال خود شد. در سالى كه گذشت، بى‌سابقه‌ترين تحولات در عرصه سياسى و بين‌المللى عراق، ظهور يافت و تاريخ جديدى را براى اين كشور گشود.
تاريخ ٨٤ ساله اخير عراق نيز گوياى آن است كه اين كشور از پرفراز و نشيب‌ترين تاريخ سياسى در ميان كشورهاى منطقه خاورميانه برخوردار بوده است; از سال ١٩٢٠ كه انگلستان فرمانروايى و حكمرانى خود را در اين قلمرو گستراند، تا امروز كه امريكايى‌ها زمام تصميم‌گيرى و هدايت امور را در اختيار گرفته‌اند، راهى خطير و بسيار پرحادثه طى شده است. با اين حال، به نظر مى‌رسد كه يك سال اخير، در تاريخ تحولات عراق از نظر اهميت و ميزان تاثيرگذارى در تغيير صورت گرفته در اين كشور، با ٨٣ سال پيش از آن قابل مقايسه بوده و دو مقطع ٨٣ ساله و يك ساله را تشكيل مى‌دهد. شايد اين تقسيم‌بندى نابرابر، از آن جهت پذيرفتنى باشد كه مجموعه رويدادها و تحولات يك سال اخير، به طور كلى تاريخ و مسير اين كشور را از گذشته ديكتاتورى و در بند آن جدا كرده و تا مشخص شدن مسير اصلى آن به دست مردم از طريق انتخابات مردمى، فعلا در وضعيت دو راهى قرار گرفته و بايد در آينده نزديك از ميان قيموميت جديد خارجى و اراده مؤثر ملى دست‌به انتخاب بزند.
اين نوشتار مرورى بر رويدادهاى دو مقطع ياد شده است كه به اختصار و گذرا، تحولات سياسى مهم در طول اين سال‌ها را بر مى‌شمارد:
١٩٢٠: ٢٥ آوريل; آغاز فرمانروايى بريتانيا در عراق.
١٩٢١: ٢٣ اوت; تاجگذارى فيصل، پسر حسين بن على، به عنوان پادشاه عراق.
١٩٣٢: ٣ اكتبر; استقلال عراق.
١٩٥٨: ١٤ ژوئيه; سقوط حكومت‌سلطنتى در كودتايى به رهبرى ژنرال عبدالكريم قاسم و سرهنگ عبدالسلام محمد عارف، و اعلام «جمهورى‌» در عراق كه قاسم به عنوان نخست وزير منصوب مى‌شود.
١٩٦٣: ٨ فوريه; بركنارى قاسم در كودتايى به رهبرى حزب سوسياليست‌بعث و آغاز رياست جمهورى عارف.
١٩٦٣: ١٨ نوامبر; سقوط دولت‌بعث‌به دست عارف از افسران ارتش.
١٩٦٦: ١٧ آوريل; پس از قتل عارف در سقوط هليكوپتر در روز ١٣ آوريل، برادر بزرگ‌تر او، ژنرال عبدالرحمان محمد عارف، پست رياست جمهورى را به جاى او اشغال كرد.
١٩٦٨: ١٧ ژوئيه; كودتايى به رهبرى حزب بعث، عارف را بر كنار و احمد حسن البكر را بر مسند رئيس جمهورى مى‌نشاند.
١٩٧٠: ١١ مارس; شوراى فرماندهى انقلاب و ملا مصطفى بارزانى، رهبر حزب دموكراتيك كردستان عراق، موافقت‌نامه صلح امضاء مى‌كنند.
١٩٧٢: ميان عراق و اتحاد جماهير شوروى، يك قرارداد دوستى و همكارى امضا مى‌شود. همچنين در اين سال كمپانى نفت عراق ملى مى‌شود.
١٩٧٤: در اجراى موافقت نامه سال ١٩٧٠، عراق به كردها، خودگردانى محدود اعطا مى‌كند، اما حزب دمكراتيك كردستان آن را نمى‌پذيرد.
١٩٧٥: مارس; در ملاقات سازمان كشورهاى توليد كننده نفت (اوپك) در الجزيره، عراق و ايران پيمانى داير بر پايان مناقشات مرزى خود امضا مى‌كنند.
١٩٧٩: ١٦ ژوئيه; حسن البكر استعفا مى‌دهد و معاون او صدام حسين جاى او را مى‌گيرد.
١٩٨٠: اول آوريل; يك گروه مسلح مسئوليت‌حمله به طارق عزيز، معاون نخست وزير عراق را به عهده مى‌گيرد.
١٩٨٠: ١٧ سپتامبر; عراق به پيمان سال ١٩٧٥ پايان مى‌دهد.
٢٢ سپتامبر; عراق به پايگاه‌هاى هوايى ايران حمله مى‌كند.
٢٣ سپتامبر; ايران به بمباران پايگاه‌هاى هوايى خود پاسخ مى‌دهد.
١٩٨١: ٧ ژوئن; اسرائيل به يك مركز تحقيقات اتمى عراق در نزديكى بغداد حمله مى‌كند.
١٩٨٨: ١٦ مارس; عراق در حمله به شهر كردنشين حلبچه از سلاح‌هاى شيميايى استفاده مى‌كند.
١٩٨٨: ٢٠ اوت; بين ايران و عراق آتش بس برقرار شده و گروه نظارت نظامى منصوب از سوى سازمان ملل متحد، نظارت بر آن را بر عهده مى‌گيرد.
١٩٩٠: ١٥ مارس; يكى از خبرنگاران روزنامه «آبزرور» لندن، در بغداد به جاسوسى متهم و اعدام مى‌شود.
٢ اوت; عراق به كويت‌حمله مى‌كند. شوراى امنيت‌سازمان ملل متحد در قطعنامه ٦٦٠، اين حركت را محكوم مى‌كند و خواستار عقب‌نشينى كامل عراق مى‌شود.
٦ اوت; با قطعنامه شماره ٦٦١ شوراى امنيت‌سازمان ملل متحد، تحريم‌هايى اقتصادى عليه عراق اعمال مى‌شود.
١٨ اوت; عراق اعلام مى‌كند كويت جزئى از عراق است.
٢٩ نوامبر - قطعنامه ٦٧٨ شوراى امنيت، همكارى كشورها با كويت‌براى اجراى قطعنامه ٦٦٠ شوراى امنيت را، به هر وسيله لازم، مجاز مى‌شمارد.
١٩٩١: ١٦ - ١٧ ژانويه; جنگ خليج فارس با بمباران هوايى عراق توسط نيروهاى ائتلاف بين المللى (عمليات توفان صحرا) آغاز مى‌شود.
١٣ فوريه; هواپيماهاى آمريكايى، يك پناهگاه را در بغداد هدف قرار مى‌دهند كه مرگ ٣٠٠ نفر را در پى دارد.
٢٤ فوريه; آغاز عمليات زمينى كه به آزادى كويت در روز ٢٧ فوريه مى‌انجامد.
٣ مارس; عراق شروط آتش بس را مى‌پذيرد.
اواسط مارس و اوايل آوريل; نيروهاى عراقى شورش‌هاى جنوب و شمال كشور را سركوب مى‌كنند.
٨ آوريل; طرحى براى برقرارى منطقه امن سازمان ملل در شمال عراق، بالاتر از عرض جغرافيايى ٣٦ درجه، براى حفاظت از كردها، در ملاقات اتحاديه اروپا در لوگزامبورگ، تصويب مى‌شود.
١٠ آوريل; آمريكا به عراق دستور مى‌دهد كه به كليه فعاليت‌هاى نظامى خود در منطقه پايان دهد.
١٩٩٢: ٢٦ اوت; منطقه پرواز ممنوع كه پرواز هواپيماهاى عراقى را ممنوع مى‌كند، در جنوب عراق و زير عرض جغرافيايى ٣٢ درجه برقرار مى‌شود.
١٩٩٣; ٢٧ ژوئن; نيروهاى امريكايى به دنبال سوءقصد به جان جرج بوش، رييس جمهور وقت امريكا در كويت در ماه آوريل، با موشك‌هاى كروز، به ستاد فرماندهى اطلاعاتى عراق در منطق المنصور در بغداء، حمله مى‌كنند.
١٩٩٤: ٢٩ مه; صدام حسين رئيس‌جمهور مى‌شود.
١٠ نوامبر; مجمع ملى عراق، مرزهاى كويت و استقلال اين كشور را به رسميت مى‌شناسد.
١٩٩٥: ١٤ آوريل; قطعنامه ٩٨٦ شوراى امينت‌سازمان ملل متحد، از سرگيرى محدود صادرات نفت عراق را براى خريدارى غذا و دارو، تحت‌برنامه «نفت‌براى غذا» مجاز مى‌سازد; اين برنامه تا ماه مه سال ١٩٩٦ مورد قبول عراق قرار نمى‌گيرد و تا دسامبر سال ١٩٩٦ اجرا نمى‌شود.
١٥ اكتبر; صدام حسين در رفراندومى كه به او اجازه مى‌دهد ٧ سال ديگر رئيس‌جمهور باقى بماند، پيروز مى‌شود.
١٩٩٦: ٣ سپتامبر; آمريكا منطقه پرواز ممنوع در جنوب عراق را به پايين‌تر از عرض جغرافيايى ٣٣ درجه، درست در جنوب، بغداد گسترش مى‌دهد.
١٩٩٦: ١٢ دسامبر; پسر بزرگ صدام حسين عدى، در يك حادثه سوء قصد در ناحيه المنصور بغداد، به شدت زخمى مى‌شود.
١٩٩٨: ٣١ اكتبر; عراق به كليه همكارى‌هاى خود با كميسيون ويژه سازمان ملل متحد براى نظارت سلاح‌هاى تخريب جمعى عراق پايان مى‌دهد.
١٦ - ١٩ دسامبر; پس از آنكه كارمندان سازمان ملل متحد بغداد را ترك مى‌كنند، آمريكا و بريتانيا براى نابود كردن برنامه توسعه سلاح‌هاى هسته‌اى، شيميايى و بيولوژيكى عراق، دست‌به عمليات (عمليات روباه صحرا) مى‌زنند و نقاطى را بمباران مى‌كنند.
١٩٩٩: ١٩ فوريه; ترور آيت الله سيد محمد صادق صدر در شهر نجف.
ماه اوت; فرودگاه بغداد بازگشايى مى‌شود و به دنبال آن، سيلى از پروازهاى بين‌المللى كه توسط سازمان‌ها و كشورهاى مختلف عليه تحريم‌ها سازمان داده شده است، به بغداد جارى مى‌شود. در پيروى از تحريم‌هاى سازمان ملل متحد، پروازهاى تجارى به عراق، بر چسب ماموريت انسان دوستانه مى‌خورد.
اكتبر; عراق پروازهاى مسافرى در داخل را كه از سال ١٩٩١ در جريان جنگ خليج فارس متوقف شده بود، از سر مى‌گيرد. پروازهاى تجارى با روسيه، ايرلند و خاورميانه از سرگرفته مى‌شود.
نوامبر; طارق عزيز، معاون صدام حسين، پيشنهادهاى تازه براى بازرسى‌هاى تسليحاتى سازمان ملل متحد را رد مى‌كند.
٢٠٠١: موافقت‌نامه‌هاى تشكيل مناطق آزاد تجارى با كشورهاى همسايه امضا و اجرا مى‌شود. براى اولين بار از سال ١٩٨١، تماس راه آهن با تركيه، مجددا برقرار مى‌شود.
فوريه; بريتانيا و آمريكا براى از كار انداختن شبكه دفاع هوايى عراق، دست‌به عمليات بمباران مى‌زنند، اين بمباران‌ها از حمايت محدود بين‌المللى برخوردار است. عراق از ادامه حملات شكايت مى‌كند.
قصى، پسر صدام حسين، به رياست‌حزب حاكم بعث‌برگزيده مى‌شود و به اين حدس و گمان‌ها دامن مى‌زند كه براى جانشينى پدر انتخاب شده است.
٢٠ مه; شوراى امنيت‌سازمان ملل، با اصلاح اساسى تحريم‌هاى عراق موافقت مى‌كند و تحريم «هوشمندانه‌» را جايگزين تحريم فراگير كه انواع كالاها را پوشش مى‌دهد مى‌كند. هدف از تحريم هوشمندانه، هدف گرفتن كالاهاى نظامى و كالاهايى است كه داراى كاربرد دو گانه تلقى مى‌شوند.
اوت; عراق از رييس بازرسان تسليحاتى سازمان ملل متحد دعوت مى‌كند كه براى گفت‌وگو درباره از سرگيرى بازرسى‌هاى تسليحاتى، به اين كشور سفر كند; اين اقدام درست چند هفته پس از شكست مذاكرات سازمان ملل متحد، براى قانع كردن عراق براى بازگشت‌بازرسان تسليحاتى صورت مى‌گيرد.
٢٠٠٢ نوامبر; شوراى امنيت‌سازمان ملل متحد، با صدور قطعنامه ١٤٤١، به دولت عراق اخطار مى‌كند كه با هيات بازرسان بين‌المللى به سرپرستى هانس بليكس، كمال همكارى را به عمل آورد و فهرست كليه سلاح‌هاى كشتار جمعى خود را منتشر كند، در غيراين صورت با «پيامدهاى جدى‌» روبه‌رو خواهد شد. عراق فورا شرايط قطعنامه را پذيرفته و بازرسان بين‌المللى كار خود را در عراق از سر مى‌گيرند.
٢٠٠٣: فوريه; كالين پاول وزير امور خارجه ايالات متحده، در يك كنفرانس عمومى در اجلاس سازمان ملل متحد اعلام مى‌كند كه هيات بازرسان بين‌المللى در خلع سلاح كردن عراق ناكام بوده است.
امريكا و بريتانيا نيز اعلام مى‌كنند كه قصد دارند، طرح قطعنامه‌اى را به شوراى امنيت ارائه دهند كه حمله نظامى به عراق، به قصد خلع سلاح كردن اين كشور را مجاز بداند. برخى از اعضاى دائمى شوراى امنيت، مانند فرانسه، چين، روسيه و آلمان، مخالفت‌خود را با چنين مصوبه‌اى اعلام مى‌نمايند. جرج بوش نيز قصد خود براى خلع صلاح عراق را اعلام مى‌كند.
٢٠٠٣: مارس; از اوايل ماه مارس، پنتاگون براى حمله به عراق آماده مى‌شود; مخالفت كشورهاى اروپايى و تظاهرات گسترده ضدجنگ در بسيارى از كشورهاى جهان، نتوانست ايالات متحده را از اجراى تصميم حمله به عراق منصرف كند.
١٥ مارس; كليه بازرسان سلاح‌هاى كشتار جمعى، از عراق فراخوانده شدند.
١٧ مارس; جرج بوش به صدام حسين ٤٨ ساعت مهلت داد كه عراق را ترك كند يا آماده حمله نظامى باشد. صدام حسين در واكنش به اين پيام پاسخ داد كه هرگز عراق را ترك نخواهد كرد.
٢٠ مارس; حمله موشكى به عراق شروع شد; بغداد در مه سياه و سنگينى از دود و خاكستر فرو رفت.
٢٢ و ٢٣ مارس; يگان‌هاى زمينى نيروهاى ائتلاف، از جبهه جنوب (خاك كويت) وارد سرزمين عراق شدند.
مقاومت عراقى‌ها در بندر فاو و ام القصر، از حد انتظار بالاتر بود.
براى تصرف شهرهاى بصره و ناصريه، در حومه اين دو شهر درگيرى‌هاى شديد و خشونت‌بارى روى داد. ارتش ايالات متحده براى درهم شكستن مقاومت ارتش عراق، بغداد، مواضع استراتژيك و كاخ‌هاى صدام را زير بمباران شديد قرار داد.
٢٧ مارس; تفنگداران دريايى امريكا، جبهه‌اى را در شمال عراق (كردستان) باز كردند و با همدستى كردها، راه بغداد را در پيش گرفتند; در جنوب نبردها همچنان ادامه داشت.
روزهاى آخر مارس، نيروهاى ائتلاف با دور زدن بصره به شهر ناصريه نزديك شدند و آن را محاصره كردند. نيروهاى خارجى كه در اين شهر، با مقاومت زيادى روبه‌رو شدند و به ناچار استراتژى خود را عوض كردند. حملات گسترده موشكى به بغداد، چند روز ادامه داشت كه افراد غيرنظامى نيز در اين حملات كشته شدند. حتى بيمارستان‌ها هم از حمله در امان نماندند.
اول آوريل; نيروهاى ائتلاف، جبهه تازه‌اى در غرب عراق باز كردند، و از بيابان اردن (وادى نجف)، به طرف مركز كشور پيشروى كردند.
٢ و ٣ آوريل; شهرهاى كربلا و نجف، ٤ آوريل فرودگاه بغداد و ٦ آوريل بصره سقوط كردند و تحت فرماندهى نيروهاى بريتانيا قرار گرفت.
واحدهاى ارتش عراق، يكى پس از ديگرى متلاشى و سربازان يا از ارتش گريخته يا خود را تسليم كردند.
٧. آوريل; نيروهاى امريكايى وارد كاخ‌هاى صدام شده و بيشتر شهرهاى عراق، بدون مقاومت‌سقوط كردند.
٩. آوريل; آخرين مقاومت‌ها در بغداد پايان يافت و رژيم بعث‌سقوط كرد; به دنبال آن در بيشتر شهرها شادى از سقوط رژيم، باهرج و مرج و ناامنى همراه گرديد.
١٠ آوريل; نيروهاى ائتلاف با همكارى كردها، بيشتر شهرهاى شمال عراق را تسخير كردند.
مردم در كردستان جشن و شادى مى‌كردند و تنها در فلوجه، كه گروه‌هاى پراكنده‌اى از فدائيان صدام حسين حضور داشتند، مقاومت وجود داشت. در كركوك نيز مقاومت ارتشيان و فدائيان صدام حسين، چند روز ادامه يافت.
١٤ آوريل; تكريت، زادگاه صدام حسين و دژ حزب بعث، سرانجام سقوط كرد.
١٨ آوريل; نيروهاى ائتلاف، فهرست ٥٥ نفره‌اى از سران رژيم عراق منتشر كرده و براى دستگيرى آنها جايزه تعيين نمودند.
٢٥ آوريل; طارق عزيز، وزير خارجه عراق و از مهره‌هاى برجسته حكومت‌بعث، اولين فرد از سران اصلى رژيم سرنگون شده بود كه دستگير شد.
ماه مه; شوراى امنيت‌سازمان ملل، از نيروهاى اشغالگر خواست كه به حق حاكميت مردم عراق احترام بگذارند و در اولين فرصت عراق را ترك كنند و اداره اين كشور را به مردم آن واگذارند.
- طى يك قطعنامه در شوراى امنيت ، تحريم‌هاى اقتصادى عليه عراق پايان يافت.
- با يك بيانيه از جانب فرماندهان امريكايى عراق، حزب بعث و كليه ارگان‌هاى نظامى و انتظامى رژيم عراق، منحل اعلام شدند.
- بسيارى از چهره‌هاى سياسى عراق، به تدريج از تبعيد به عراق برگشتند; روحانيون و رجال وابسته به شيعيان مخالف رژيم بعث كه بيشتر در ايران، لبنان و سوريه سكونت داشتند، براى مبارزه براى احياى حقوق شيعيان، راه عراق را در پيش گرفتند.
- سيد محمد باقر حكيم، رهبر «مجلس اعلاى انقلاب اسلامى در عراق‌» ، از راه جنوب ايران به عراق بازگشت و با استقبال پرشور و بى‌نظير مردم و هوادارانش روبه‌رو شد.
ژوئيه; حاكم مدنى امريكا در عراق، تشكيل شوراى حكومتى را با ٢٥ عضو اعلام كرد. تمام گروه‌هاى قومى و نيروهاى سياسى عمده عراق، در اين شورا نماينده داشته و براى نخستين بار در تاريخ عراق، اكثريت اعضاى اين شورا شيعه بودند.
همچنين پس از آن نبردهاى چريكى پراكنده شروع شد و درگيرى‌ها در عراق چهره خود را كم‌كم نمايان ساخت.
٢٦ ژوئيه; اعلام شد كه عدى و قصى، دو پسر صدام حسين در موصل كشته شدند.
٢٠٠٣: اوت; عمليات خرابكارى در عراق بالا گرفته، بيشتر رسانه‌هاى عربى اين فعاليت‌ها را «مقامت مردم عراق در برابر اشغال كشورشان‌» خواندند.
- بمب‌گذارى در سفارت اردن ١١ كشته بر جاى گذاشت.
- بمب‌گذارى در نمايندگى سازمان ملل متحد در بغداد، ٢٢ كشته بر جاى‌گذاشت كه سرپرست هيات امداد سازمان ملل براى كمك به مردم عراق، در ميان قربانيان بود. در پى اين انفجار، سازمان ملل فعاليت‌خود در عراق را به شدت كاهش مى‌دهد.
- انفجار بمب در مقابل خانه آيت الله سيد محمد سعيد حكيم، روحانى سرشناس نجف.
- انفجار يك بمب عظيم در مدخل حرم حضرت على (ع) در شهر نجف كه بر اثر آن ٢٠٠ نفر از شيعيان، از جمله سيد محمد باقر حكيم، رهبر «مجلس اعلاى انقلاب اسلامى در عراق‌» به شهادت رسيدند.
ماه سپتامبر; سوء قصد به جان عقيله هاشمى عضو شيعى شوراى حكومتى عراق كه به قتل او منجر شد.
ماه اكتبر; تصويب قطعنامه شوراى امنيت درباره عراق كه واگذارى هرچه زودتر قدرت به مردم عراق را خواستار شد.
ماه نوامبر; تلفات نيروهاى ائتلاف ١٠٥ نفر و به بالاترين حد خود رسيد.
١٥ نوامبر; شوراى حكومتى عراق، برنامه‌اى را براى تحويل گرفتن قدرت از نيروهاى ائتلاف به تصويب رساند. طبق اين برنامه، تا پايان فوريه ٢٠٠٤ يك قانون اساسى موقت‌بايد اداره كشور در دوران انتقالى به تصويب برسد.
١٤ دسامبر; صدام حسين، حاكم سرنگون شده عراق دستگير شد و با انتشار خبر دستگيرى صدام، در سراسر عراق، به ويژه در شهرهاى شيعه نشين و منطقه كردستان، مردم به جشن و پايكوبى پرداختند.
٢٠٠٤: ژانويه; كاخ سفيد زير فشارهاى گوناگون بين‌المللى و داخلى اعلام كرد كه آماده است تا پايان ژوئن سال ٢٠٠٤، عراق را ترك كند و حاكميت را به يك دولت موقت انتقالى تحويل دهد.
اول فوريه - دست كم ٢٠٠ نفر، در انفجار همزمان دو بمب در مقر دو سازمان اصلى كردستان عراق كشته شدند.
دوم مارس; در روز عاشورا در شهرهاى كربلا و كاظمين، چند بمب مهيب منفجر شد كه به شهادت و مصدوميت صدها عزادار حسينى منجر گرديد.
هشتم مارس; قانون اساسى موقت عراق، پس از هفته‌ها بحث و جدل، سرانجام به تصويب رسيد.