زبان فارسى و آينده فرهنگى ايرانيان
شیرودی مرتضی

(گزارشى از چهارمين مجمع بين‌المللى زبان و ادب پارسى) 

مقدمه

كشورهايى هستند كه صاحب تمدن، فرهنگ و زبان بسيار قديمى و غنى‌اند، آنها براى نگهدارى از فرهنگ و زبان خود نيازمند فعاليت‌هاى ويژه‌اند تا بتوانند فرهنگ خودى را حفظ كنند. ايران نيز، به عنوان يكى از كشورهاى متمدن جهان خود را مستثنى از اين قاعده نمى‌بيند و لذا، همواره مى‌كوشد از فرهنگ و زبانش پاسدارى كند. يكى از اقداماتى كه در اين راستا انجام گرفته و اكنون هم انجام مى‌شود، برگزارى مجامع بين‌المللى استادان زبان و ادبيات فارسى است، تنها با هدف گسترش اين زبان. به بيان ديگر، شوراى گسترش زبان فارسى بر آن شد تا ارتباطى بين فارسى زبانان و غيرفارسى زبانان علاقه‌مند به زبان و ادبيات فارسى برقرار كند كه از نتايج آن برگزارى مستمر مجمع بين‌المللى زبان و ادب فارسى است. آنچه در پى اين مى‌آيد گزارشى است از چهار مجمعى كه در باره برگزار شده است:

پيشينه مجمع جهانى استادان زبان و ادبيات فارسى

مجمع بين المللى استادان زبان و ادبيات فراسى بهانه‌اى است كه تا هر دو سال يك‌بار، فرهيختگان ادبيات فارسى جهان براى توسعه مرزهاى زبان فارسى و گسترش ميدان تعامل و پاس‌داشت معنويت ادب پارسى گرد هم‌آيند. شكل‌گيرى اين مجمع به سال ١٣٧٥ برمى‌گردد، در اين سال، شوراى زبان و ادبيات فارسى تصميم گرفت كه هر دو سال يك‌بار، امكان ارتباط استادان زبان و ادبيات فارسى در كرسى دانشگاه‌هاى مختلف جهان را فراهم آورد. هدف نهايى هم اين است كه اين استادان براى تبادل نظر در عرصه زبان و ادبيات فارسى، بيش از گذشته دور هم جمع شوند، و لذا هدف برگزارى كنفرانس به مفهوم مرسوم آن نيست، دبير چهارمين مجمع جهانى استادان زبان و ادبيات فارسى نيز، هدف نهايى از برگزارى اين مجمع را بيش از مقاله خوانى و مسائلى از اين دست دانست، و توجه به اصل ارتباط و تبادل تجربه در اين عرصه را هدف همايش اعلام كرد، و به همين دليل، در پايان هر برنامه رسمى، از مجموع برنامه‌هاى مجمع، فضاى آزاد براى بحث و گفت وگو باز مى‌شد كه در آن، استادان با روش‌هاى آموزشى يكديگر آشنا شوند.
مجمع اول: در نخستين مجمع بين‌المللى استادان زبان و ادبيات فارسى كه از ١٣ تا ١٥ دى ماه ١٣٧٦ در دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران برگزار شد، يك‌صد و پنجاه مهمان خارجى و داخلى حضور داشتند. در اين مجمع كه سه روز به طول انجاميد، و در آن بيش از ده‌ها سخنرانى صورت گرفت، علاوه بر ميهمانان رسمى مجمع، دانشجويان خارجى رشته زبان و ادبيات فارسى در مقاطع مختلف كارشناسى، كارشناسى ارشد و دكترى دانشگاه‌هاى ايرانى نيز، حضورى فعال داشتند. همچنين ضيافت‌هاى برگزار شده توسط وزارت امورخارجه، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، وزارت آموزش و پرورش، وزارت علوم تحقيقات و فناورى و دانشگاه آزاد اسلامى، موجب آشنايى بيشتر ميهمانان خارجى با فعاليت‌هاى اين وزارتخانه‌ها و سازمان‌ها در زمينه گسترش زبان و ادبيات فارسى در جهان شد.
مجمع دوم: در دومين مجمع بين‌المللى كه از ١٠ تا ١٢ اسفندماه ١٣٧٨ در دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران برگزار گرديد، حدود ٦٠ استاد خارجى رشته زبان و ادبيات فارسى از كشورهاى آلمان، اردن، اكراين، لهستان، بلغارستان، بنگلادش، بوسنى، روسيه، سوريه و... حضور داشتند كه در سه بخش: ادبيات فارسى كهن و معاصر، آموزش زبان فارسى و شيوه تدريس و مسائل كمك آموزشى و گسترش زبان فارسى به سخنرانى پرداختند. در اين مجمع علاوه بر سخنرانى، نشست‌هاى تخصصى و نمايشگاهى از آثار خوشنويسى استادان بنام انجمن خوشنويسان ايران، و آثار ناشران كشور در زمينه زبان و ادبيات فارسى، ايران‌شناسى و علوم انسانى در سالن كتابخانه مركزى دانشگاه تهران برپاشد. همچنين ضيافت‌هايى نيز از سوى وزارتخانه‌ها و نهادهاى مرتبط با اين موضوع ترتيب داده شد كه در پى آن، ميهمانان و مسئولان در زمينه گسترش جغرافياى زبان فارسى به گفت‌وگو پرداختند.
مجمع سوم: سومين مجمع بين‌المللى در سال ١٣٨٠ در حالى برگزار شد كه جهان هنوز در سايه حادثه يازدهم سپتامبر ٢٠٠١ ميلادى در حيرتى سخت فرو رفته بود. در آن سال تمامى رفت و آمدها و نشست‌ها و كنگره‌هاى جهانى تحت تاثير اين حادثه، دچار بلاتكليفى شده بود. بر همين اساس، مجمع بين‌المللى استادان نيز نتوانست در فضايى كاملا باز به هدف مطلوب خود برسد. لذا اين مجمع در فضايى محدود شكل گرفت و به همين دليل، تعداد ميهمانان خارجى به بيش از ٤٠ نفر نرسيد.

مجمع چهارم و مسائل آن

شوراى گسترش زبان و ادبيات فارسى زير نظر وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى از يك سال و نيم پيش، دبيرخانه‌اى ثابتى را براى برگزارى اين مجمع در نظر گرفت تا در سايه آن، مجمع چهارم با نظم، هماهنگى و تدبير بيشترى تشكيل شود. اين دبيرخانه از همان زمان، فراخوانى را براى دانشگاه‌هاى مختلف جهان ارسال كرد كه عموما سرفصل‌هاى آن مربوط به (كرسى‌هاى زبان فارسى) (مسائل زبان فارسى) و (آموزش زبان فارسى در كشورهاى مختلف جهان) بود. حاصل اين فراخوان وصول ١٥٠ مقاله خارجى و ٨٠ مقاله داخلى بوده كه از ١٥٠ مقاله خارجى ٥٠ مقاله و از ٨٠ مقاله داخلى ١٥ مقاله توسط كميته علمى انتخاب شد. كميته علمى مركب از استادان زبان و ادبيات فارسى، ايران‌شناسى و تاريخ ايران و زبانشناسى بود. اعضاى اين كميته عبارت بودند از دكتر نصرالله‌پور، جوادى، دكتر مهدى محقق، دكتر احمد تميم‌دارى، دكتر محمدجعفر ياحقى، دكتر عبدالعلى شرقى و دكتر قهرمان سليمانى كه براساس معيارهاى مشخص و مصوب، مقالات فرستاده شده به دبيرخانه مجمع را بررسى و انتخاب كردند، پس از آن، ١١٠ استاد خارجى را از ٣٠ كشور جهان و نيز ، از تعدادى از استادان داخلى براى شركت در همايش دعوت به عمل آوردند. كشورهاى شركت كننده در اين مجمع شامل آذربايجان، اردن، ارمنستان، اكراين، افغانستان، آمريكا، انگلستان، ايتاليا، بنگلادش، بوسنى و هرزگوين، پاكستان، تاجيكستان، تركيه، تونس، چين، روسيه، سوريه، فرانسه، قزاقستان، گرجستان، مصر، مغرب، هلند، هند و ايران بود. معيار اساتيد دعوت شده اين بود كه مقاله‌اى را به همايش ارايه كرده و يا در زمينه آموزش زبان فارسى به طور رسمى مشغول به كار باشد، البته تعدادى هم به عنوان پيش كسوت دعوت شدند كه ارايه مقاله از سوى آنان الزامى نبود. در اين مجمع وزارت علوم، تحقيقات و فناورى، سازمان فرهنگ و ارتباطات اسلامى، دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد اسلامى، دانشگاه كاشان، انجمن شعر جوان، انجمن آثار و مفاخر ملى و فرهنگى، وزارت امور خارجه، فرهنگ‌سراى نياوران، خانه كتاب ايران، سازمان هواپيمايى كشورى و كتاب هفته با مجمع همكارى داشته‌اند.
برنامه‌هاى جنبى: در اين مجمع سعى برآن بود كه ميهمانان خارجى با فضاى فرهنگى ايران بيشتر آشنا شوند. به همين منظور، خانه كتاب ايران با استقرار يك پايگاه اطلاع رسانى در دانشكده ادبيات در خصوص مسائل مجمع و زبان و ادب فارسى به اطلاع‌رسانى پرداخت. معاونت مطبوعات وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى نيز با برپايى نمايشگاه نشريات فرهنگى و هنرى در همين بخش، به اطلاع‌رسانى در زمينه مربوط به فعاليت مطبوعات و نشريات فرهنگى در عرصه فرهنگ ايرانى مبادرت ورزيد. دانشكده ادبيات دانشگاه تهران، نمايشگاهى از رساله‌هاى استادان خارجى را كه در ايران فارغ‌التحصيل شده‌اند نيز برپا كرد. وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى به عنوان رئيس شوراى گسترش زبان و ادبيات فارسى و همچنين، رئيس اين مجمع ضيافتى ترتيب داد كه سعى شد ضيافت‌ها در قالب ارتباط با مراكز علمى، فرهنگى و پژوهشى شكل گيرد. بنابراين، دانشگاه تهران، دانشگاه آزاد اسلامى، انجمن آثار و مفاخر ملى و فرهنگى، سازمان فرهنگى و ارتباطات اسلامى و دفتر شعر جوان، ضيافت‌هايى را با فراهم آوردن فضاى باز براى بحث و گفت‌وگوهاى غيررسمى براى شناساندن بيشتر زبان فارسى ترتيب دادند. از برنامه‌هاى ديگر اين مجمع اجراى دو كنسرت موسيقى و نيز، اجراى نمايش (شب هزار و يكم) از بهرام بيضايى در سالن چهار سو، و ديدار از نمايشگاه هنر معنوى، سفر به شهر كاشان و بازديد از آثار تاريخى - فرهنگى آن بود.
افتتاحيه چهارمين مجمع: چهارمين مجمع بين‌المللى استادان زبان و ادبيات فارسى، با حضور وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى، رئيس دانشگاه تهران، رئيس بنياد ايران‌شناسى، رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسى، معاون فرهنگى و اجتماعى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى و جمعى از نمايندگان انجمن‌هاى استادان زبان و ادبيات فارسى كشورهاى ديگر در تالار فردوسى دانشگاه تهران برگزار شد. در اين مراسم احمد مسجد جامعى، وزير فرهنگ و ارشاد اسلامى درباره جايگاه زبان فارسى در تكوين ميراث جهانى به ايراد سخن پرداخت و گفت كه زبان فارسى با تاريخ، فرهنگ و هويت ملى ما ايرانيان پيوندى تمام عيار دارد و ما بخشى از آينده فرهنگى خويش را در گرو سرنوشت آن مى‌دانيم. وى به اين نكته اشاره كرد كه حذف تمام يا قسمتى از هر زبانى كه نقشى در شكل‌گيرى تمدن بشرى داشته، موجب آسيب رساندن به ميراث معنوى مشترك جهانى خواهد شد. وى به اين مطلب اشاره كرد كه نگاهى گذرا به حوزه‌هاى مهم ميراث معنوى بشرى در عرصه علم، فرهنگ، عرفان و دين، اين نكته را آشكار مى‌كند كه زبان فارسى به عنوان زبان علم، زبان دين، و زبان عرفان مطرح است. وى سخنانش را با اين مطلب به پايان رساند كه نقطه‌هاى اميد براى رشد زبان فارسى بسيار است.
معاون فرهنگى و اجتماعى وزارت علوم، تحقيقات و فناورى، آقاى خانيكى سخنش را اين‌گونه آغاز كرد كه زبان فارسى قرن‌ها زبان ادب ، سياست و تجارت در سرزمين‌هاى پهناورى از جهان بوده است، اما واقعيت آن است كه دگرگونى در جهان اقتصاد، سياست، جهان فرهنگ و جهان دانش، دامنه و دايره تاثيرگذارى و تاثيرپذيرى هر زبانى را تغير داده است و زبان فارسى هم از اين قاعده مستثنى نيست. وى اعلام كرد كه در حال حاضر ١٥ كرسى آموزش زبان فارسى در دانشگاه‌هاى جهان به وسيله استادان اعزامى از ايران اداره مى‌شود. وى افزود كه زبان و ادبيات فارسى در ٣٢ دانشگاه در سطح كارشناسى ارشد، و ١٢ دانشگاه در سطح دكترا ارائه مى‌شود كه ٣٦ دانشگاه نيز آن را تا سطح كارشناسى عرضه مى‌كنند.
رئيس بنياد ايران‌شناسى، حسن حبيبى با بيان اين عقيده سخن خود را آغاز كرد كه هيچ گونه پيشنهادى در مورد تغيير ساختار خط يا برخى از نكته‌هاى دستورى يا واژگانى زبان فارسى ندارم و حتى بحث آن را به زيان گسترش زبان فارسى مى‌دانم. در ادامه همچنين افزود آن‌چه بايد در آموزش زبان فارسى در زمان فعلى به آن پرداخت، به كار بردن شيوه‌هاى فنى نو در مورد مسائل مختلف آن است. وى ضمن تاكيد بر لزوم تدوين دستور خط فارسى، ساده‌سازى دستور خط فارسى براى زبان‌آموزان غيرايرانى و هماهنگ‌سازى آن با محيطهاى رايانه‌اى را از جمله اقداماتى برشمرد كه هنوز هيچ‌گونه راهكارى براى اجراى آن وجود ندارد، وى ادامه داد كه بايد قواعد يكسانى را براى خط فارسى تدوين كرد. حبيبى به اين مطلب سخنانش را بپايان برد كه مشكلات آموزش زبان فارسى در كشورهاى خارجى از اين قرار است. تلفظ حروف، تفكيك در زمينه‌هاى دستور خط، دستور زبان واژگان و غيره.
رئيس فرهنگستان زبان و ادب فارسى، غلامعلى حداد، از تاسيس مركزى براى ايجاد هماهنگى در اصطلاحات زبانى كشورهاى ايران، تاجيكستان و افغانستان با همكارى يونسكو در آينده‌اى نزديك خبر داد. وى با اشاره به اين كه طوفان جهان‌سازى هر روز شدت مى‌گيرد و اقتصاد جوامع مستقل را تهديد مى‌كند، افزود كه مساله مهمى براى كشورهايى مانند ايران در سراسر جهان اين است كه چگونه مى‌توان با حفظ هويت ملى در فرآيند جهان‌سازى مشاركت كرد. وى، تاثير ساختار نحوى زبان‌هاى اروپايى بر نثر فارسى نويسندگان ايرانى كه از آن به گرته‌بردارى تعبير شده يكى از موانع پيش روى زبان فارسى خواند. حداد عادل در بخشى از سخنانش تاكيد كرد فرهنگستان زبان و ادب فارسى تلاش مى‌كند تا با راهنمايى اعضاى پيوسته دانشمند خود، كه اخيرا شمار آنها از ١٧ به ٢٤ نفر افزايش يافته ، با مساعدت اعضاى ناپيوسته تاجيك و افغانى و به مدد همه استادان و صاحب نظران داخل و خارج كشور در حد توان به نگهبانى از زبان فارسى برخيزد. وى همچنين از تشكيل بيش از ٥٠ گروه واژه‌گزينى براى يافتن معادل‌هاى فارسى در رشته‌هاى تخصصى گوناگون و انتشار نزديك به ٤٠ جزوه كه دربردارنده لغت مصوب فرهنگستان است و اقدام براى تاليف يك فرهنگ لغت جامع زبان فارسى، را به عنوان فعاليت‌هاى فرهنگستان ياد كرد.
دكتر فرجى دانا، رئيس دانشگاه تهران سخنران بعدى بود كه گفت: دانشگاه تهران مى‌خواهد آثار غنى ميراث فرهنگى كشور را به جهانيان بشناساند. وى در مراسم افتتاحيه ضمن خوش‌آمدگويى و خيرمقدم به تمامى استادان، فرهيختگان، دانشجويان، و علاقه‌مندان مباحث ايران‌شناسى و ادبيات فارسى كه از كشورهاى مختلف در اين مجمع حضور داشتند، از سازمان گسترش زبان فارسى و وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى كه در برپاى اين مجمع مشاركت داشتند، قدردانى كرد. وى با اشاره به اين نكته كه گردآمدن محققان و مطرح كردن حاصل پژوهش‌ها پيرامون مسائل ايران‌شناسى، مى‌توانند زمينه‌اى مناسب را براى گفت وگوى تمدن‌ها فراهم آورد، گفت كه اين امر مى‌تواند وسيله‌اى براى انجام پژوهش در عرصه فرهنگ غرب باشد كه قرن‌هاى متمادى راه را بر اين ميراث غنى فارسى بسته است. وى با اعلام اين مطلب كه با سرمايه‌گذارى روى زبان فارسى مى‌توان نقش آن را پيرامون ارتباطات بشرى ثبت كرد، اظهار كرد كه دانشگاه تهران پشتيبانى خود را براى تحقق اين امر اعلام مى‌كند. وى با اين سخن حرف‌هايش را به پايان برد كه دانشگاه تهران با پايه‌گذارى كرسى‌هاى زبان فارسى در كشورهاى مختلف تلاش مى‌كند، زبان فارسى را هر چه بهتر آموزش دهد و با ارسال كتاب‌هاى منتشر شده انتشارات دانشگاه سعى در استمرار اين حركت دارد.
با پايان رسيدن مراسم افتتاحيه كار علمى مجمع چهارم آغاز شد و استادان شروع به سخنرانى و گفت‌وگو كردند. نشست‌ها سه عنوان داشت كه اولى به عنوان آموزش زبان فارسى و دومى به عنوان مسائل و مباحث فارسى و سومى به عنوان زبان فارسى در جهان بوده است كه آخرى جالب‌ترين و شنيدنى‌ترين مبحث اين مجمع بود. اين نشست‌ها سه روز صبح و عصر به اجرا درآمد، اما به علت فرصت كم، اين سه نشست در يك وقت انجام مى‌شد، چيزى كه شنوندگان را به حيرت مى‌انداخت كه در كدام يك از آن‌ها شركت كنند و از اطلاعات كدام سخنرانان بهره ببرند.

عناوين مقاله‌هاى ارائه شده

مقاله‌هاى ارائه شده در سه بخش زير صورت گرفت.

الف - مبحث آموزش زبان فارسى

مشكل انتخاب متن در آموزش زبان فارسى، محمدجعفر ياحقى (ايران)
شيوه‌اى نوين در تدريس فارسى، صفر حكمعلى اوغلوشرينف (آذربايجان)
كتاب‌هاى درسى فارسى براى خارجيان، مانه پوااولنا (اكراين)
شيوه‌ها و ابزارهاى نو در آموزش فارسى براى غير فارسى‌زبانان، محمد آصف نعيم صديقى (هند)
معرفى مجموعه فارسى بياموزيم، حسن ذوالفقارى (ايران)
شيوه‌ها و ابزارهاى نو در آموزش فارسى، نورات آراكليات (ارمنستان)
درجه دشوارى متون آموزش فارسى زبانان، بهزاد قنسولى (ايران)
اصلاح آموزش زبان و ادبيات فارسى در مكتب تاجيكى، محمدجان شكورى (تاجيكستان)
تجربه تدريس فارسى در رشته روابط بين‌الملل دانشگاه قازان، ايلدار نصيب الله (روسيه)
تدوين راهبردى ساختارهاى دستورى فارسى براى آموزش زبان فارسى به زبان‌آموزان غيربومى، مهدى مشكوة‌الدينى (ايران)
توانايى و ضعف‌هاى اويغورها در آموختن فارسى، منور حبيب‌الله (چين)
معرفى كتابخانه رايانه‌اى زبان فارسى، مصطفى موسوى (ايران)
زبان فارسى در اردن، مازن اسماعيل مصطفى (اردن)
سامانه تدوين و تاليف كتاب‌هاى آموزشى، محمد دانشگر (ايران)
آموزش زبان فارسى با متد دلفت، جان. جى. ترهار (هلند)
كانون زبان ايران و برنامه‌هاى آموزشى زبان، محمد ناصرى (ايران)
شرايط و احتياجات آموزش زبان فارسى در سين‌كيانگ، ضمير سعدالله زاده (چين)
گونه‌هاى زبان فارسى و شيوه آموزش آنها در قالب تعابير معنايى، نادر جهانگيرى (ايران)
آموزش زبان فارسى به غيرفارسى زبانان در جهت ايجاد روحيه تفاهم دوستانه بين ملت‌هاى اسلامى، محمد اللوزى (مغرب)
شيوه‌هاى نو در آموزش زبان فارسى، مهدخت پورخالقى (ايران)
زبان‌شناسى و آموزش زبان فارسى، نداحسون (سوريه)

ب - مسائل و مباحث زبان فارسى

توانمندى‌هاى زبان فارسى در نقل و طرح ديدگاه‌هاى معرفتى، مهدى ناصح (ايران)
ويژگى‌هاى آوايى زبان فارسى بدخشان، محرم فيض‌اف (تاجيكستان)
حديث‌سعدى در مجالس و سخنان عرفاى هند، شريف‌حسين قاسمى (هند)
بهمنيار، پديده‌اى تازه در ادبيات معاصر تاجيكى، شمس‌الدين صالح (تاجيكستان)
خداى فارسى نگهدار آن است، مهوش اسدى خمامى (مغرب)
اثر معنوى زبان فارسى در متون تاسيس در ايران، رحاب الصعيدى (مصر)
احياى ادبيات مذهبى در تاجيكستان، خدايى شريف‌اف (تاجيكستان)
خواجه نصيرالدين الخويى، فيلسوف نامدار دوره سلجوقيه تركيه، ميكائيل بايرام (تركيه)
جلوه‌هايى از عرفان فارسى در ادبيات فارسى درى، محمد افضل (افغانستان)
نظرات اصلاح زبان فارسى در قرن بيستم، هويدا محمد (مصر)
تعامل زبان و ادب فارسى با زبان و ادب ترك، اصغر دليرى‌پور (تركيه)
نقش ايرانيان در پيشبرد و گسترش زبان فارسى و فرهنگ ايرانى در سرزمين‌هاى غرب جهان اسلام، احمد موسوى (مغرب)
بررسى ضرب المثل‌هاى فارسى از ديدگاه جامعه‌شناسى، فاطمه اكبرى (ايران)
مشابهت‌ها و مغايرت‌هاى فرهنگى چين و ايران در كاربرد ضرب المثل‌ها، زن يان شن (چين)
نقش دانشمندان ايرانى در تدوين فرهنگ‌هاى عربى، محمد التونجى (سوريه)
اصطلاحات مشترك فارسى و قزاقى براى بيان احساسات، آنليك تارغاپيابوا (قزاقستان)
تغييرات واژگانى در زبان فارسى، تقى وحيديان كاميار (ايران)
توانمندى‌هاى معنوى زبان و ادبيات فارسى، اصفه زمانى (هند)
انديشه معنوى زبان و ادب فارسى و تاثير آن بر ادبيات جهان، متين احمد (هند)
تاثيرات ادبيات فارسى در شعر عربى لبنان در قرن بيستم، ويكتور الكك (لبنان)

ج - زبان فارسى در جهان

طراحى نوين در تعامل فارسى با ديگر فرهنگ‌ها، مهين‌ناز ميردهقان (ايران)
مطالعات زبان فارسى در دانشگاه آكسفورد، دومينيك بروكشا (انگلستان)
كرسى‌هاى زبان و ادبيات فارسى در دانشگاه‌هاى ايتاليا، فائزه مردانى (ايتاليا)
سهم شعر و ادب فارسى در شعر و ادب بنگالى، محمد شميم خان (بنگلادش)
موقعيت زبان فارسى در مدارس دينى پاكستان، گوهر نوشاهى (پاكستان)
منظره آينده آموزش فارسى در جمهورى چچن، شامل احمد اف (روسيه)
پيشينه و وضع كنونى ايران شناسى در دانشگاه ورشو، باربارخفيلچينكا (لهستان)
ادبيات فارسى و ايرانيان خارج از كشور، سيدكمال جوادى (ايران)
دانشگاه يرموك و نخستين كرسى زبان و ادبيات فارسى در دانشگاه‌هاى اردن، بسام ربابعه (اردن)
تدريس زبان فارسى در دانشگاه اسلامى باكو، شفق لگلى (آذربايجان)
شرق‌شناسى و ايران‌شناسى در اوكراين، ناتيانا مالينكايا (اوكراين)
ايران‌شناسى در آمريكا: گذشته‌اى پر بار و محدود و آينده‌اى نامعلوم ، كامران تلطف (آمريكا)
گذشته و امروز و آينده فارسى در دانشگاه پنجاب، محمد ناصر (پاكستان)
گستره زبان فارسى درى، نجيب الله سايس (افغانستان)
باورهاى رايج مردم اوكراين و مشابهت آنها با باورهاى ايرانى، احمد خراسانى (ايران)
پيشنهادهايى در مورد تقويت كرسى‌هاى زبان فارسى، آندرو نيومن (انگلستان)
ايران‌شناسى در هلند، آزاده نعمتى (ايران)
وضعيت زبان فارسى در دانشگاه آل‌البيت، عبدالكريم جرادات (اردن)
وضعيت زبان فارسى در دانشگاه منچستر، آدموند هرزيگ (انگلستان)
آثار و ترجمه‌هاى ادبى فارسى به زبان بنگالى، كلثوم ابوالبشر (بنگلادش)
معرفى كرسى‌هاى فارسى در بوسنه، نامير كاراخليلووچ (بوسنى)
گروه فارسى دانشگاه زبان‌هاى نوين اسلام‌آباد، مهرنور محمدخان (پاكستان)
تاثير فرهنگ فارسى بر فرهنگ عربى، حسن المازونى (مغرب)
گروه ادبيات فارسى دانشگاه پنجاب لاهور، نجم الرشيد (پاكستان)
تاثير فرهنگ ايرانى بر فرهنگ تاتارى، تيمور اخترييف (روسيه)
جهانگردان ناشناخته مغربى در ايران، مصطفى مكتونى (مغرب)
تدريس فارسى در دانشگاه‌هاى هلى، شميم‌الحق صديقى (هند)
زبان فارسى در استراسبورگ: ديروز، امروز، فردا، حسين بيك باغبان (فرانسه)
زبان فارسى و ايران شناسى، پل لوفت (انگلستان)

نتيجه (گذرى بر چند مقاله)

دكتر محمدجعفر ياحقى استاد دانشگاه مشهد، مشكل انتخاب متن در آموزش زبان و ادبيات فارسى، پيشينه‌اى به درازاى عمر زبان فارسى دارد. قبلا كتاب‌ها سليقه‌اى و عموما بر محور اخلاق و ديانت تهيه مى‌شدند. اما فارسى‌آموزان خارجى براى يادگرفتن زبان و درك و استفاده از متون، نيازهاى ديگرى دارند. وى در اين مقاله مى‌افزايد خارجيان در دو مرحله به فارسى مى‌پردازند. نخست مرحله آموزش زبان است كه كتابها و متن‌هاى ساده و متناسب با اين حاجت را طلب مى‌كند، و مرحله بعد يعنى در سطوح بالا و تخصصى، وقتى است كه مى‌خواهند ادبيات را بشناسند و از آن لذت ببرند. به نظر نويسنده مقاله، كتاب‌ها و متون جامع و علمى و كاملى در اين دو زمينه وجود ندارد، بنابراين، تاليف و انتشار هر چه زودتر آن ضرورى است.
مازه پوااولنا، از اكراين مقاله خود را با عنوان ملاحظاتى در مورد تاليف كتاب‌هاى درسى زبان فارسى براى خارجيان در اين مجمع قرائت كرد. در اين مقاله آمده است كه در اين اواخر، اعتبار ايران در عرصه جهانى و جايگاه آن در خاورميانه به دلايل مختلف بيش از پيش مطرح و توجه مجامع بين‌المللى را بيش‌تر به خود جلب كرده است. زبان فارسى به علت‌حضور در محافل علمى جهان، يكى از زبان‌هاى زنده، پويا و مملو از حكمت‌بشرى تلقى مى‌شود، و به همين دليل آموختن اين زبان به غيرفارسى زبانان داراى اهميت ويژه‌اى است. ولى انگيزه‌هاى غيرفارسى زبانان به يادگيرى فارسى را بر شمرد كه از مهمترين آنها استفاده از فرهنگ و تمدن غنى ايرانى و سپس استفاده از آن در مسائل شغلى، آموزشى و غيره است. از ميان كتاب‌هاى آموزشى زبان فارسى چاپ ايران كه هم اكنون در اكراين ديده مى‌شود، مى‌توان به دو كتاب (آموزش زبان فارسى) نوشته يدالله ثمره و (آموزش زبان فارسى براى غيره فارسى زبانان) تاليف جليل صادقيان اشاره كرد.
هويدا عزت محمد، استاد زبان و ادبيات فارسى در مصر، در مقاله‌اى با موضوع نظرات اصلاح زبان فارسى در قرن بيستم آورده است. مى‌توان گفت كه زبان فارسى مهمترين ركن فرهنگى قوى و پايه اصالت فكر و بينش ايرانيان است، ولى بنابر علل گوناگون، دستخوش نابسامانى‌ها و صدمات و مسائل سخت‌شده است. در اين مقاله آمده است: از اوايل قرن بيستم در زبان فارسى، تحولات بسيارى، چه از لحاظ خط و چه از لحاظ لغات به وقوع پيوست. به اعتقاد نويسنده، تحولات زبان فارسى به پنج دسته قابل تقسيم است. تلاش براى تغيير خط فارسى، به كار بردن لغات اروپايى به طور افراطى در آثار ادبى، بيرون ريختن لغات عربى از زبان فارسى، زنده ساختن كلمات كهن فارسى، و به كاربردن زبان عاميانه در آثار ادبى.
پروفسور زن يان شن، استاد معروف دانشگاه پكن مقاله خود را با عنوان مشابهت‌ها و مغايرت‌هاى فرهنگى چين و ايران در كاربرد ضرب‌المثل‌ها ارائه كرد. وى در مقاله خود، مشابهت‌هاى فرهنگى چين و ايران را به سه نوع تقسيم كرد كه عبارتند از مطلق، نسبى و غريب. وى ادامه داد: مطلق، ضرب‌المثل‌هايى است كه در دو كشور از لحاظ شكل و مفهوم كاملا يكسان است مانند آب رفته، به جوى برنمى‌گردد يا آب كه يك جا بماند مى‌گندد. نسبى، ضرب المثل‌هايى است كه در دو كشور از لحاظ مفهوم يكى است، اما طرز بيان آن تفاوت‌هاى بسيارى دارد. به اين معنى كه مفهوم يكى است اما واژه‌پردازى آنها متفاوت است: مانند: آب حيات است داروى تلخ (ايرانى) داروى خوب مزه تلخ دارد (چينى) اما ضرب المثل‌هاى غريب در دو كشور هم از لحاظ مفهوم و هم شكل كاملا متفاوت است. وى درباره مغايرت‌هاى موجود ميان ضرب‌المثل‌هاى چينى و ايرانى به سه نكته اشاره كرد و گفت: معمولا در زبان فارسى واژه خدا به معناى وجود يگانه است و جسم نيست، اما در زبان چينى واژه خدا بيشتر در ميان مسلمانان چينى به كار برده مى‌شود و بيش‌تر به جاى آن واژه (الله) مورد استفاده قرار مى‌گيرد. مردم عامه هم به جاى كلمه خدا از كلمه آسمان استفاده مى‌كنند. مانند: خدا گر زحكمت‌ببندد درى زرحمت گشايد در ديگرى (ايرانى)، آسمان هميشه در مى‌گشايد (چينى). در شناسايى طبيعت، ايرانى‌ها معتقدند كه در اين دنيا چهار عنصر خاك، آب، آتش و باد موجود است اما چينى‌ها اعتقاد به عناصر پنج گانه فلز، چوب، آتش، آب و خاك دارند. همچنين به نظر ايرانى‌ها، اژدها جانور افسانه‌اى عجيبى است، اما در چين سمبل بزرگى، عظمت و قدرت شاهى است، جالب آن كه چينى‌ها خود را فرزند اژدها مى‌دانند.
عبدالكريم جرادان دانشجوى دوره دكترى دانشكده ادبيات و علوم انسانى دانشگاه تهران به عنوان عضو هيئت علمى دانشگاه آل‌البيت اردن مقاله خود را به عنوان وضعيت زبان فارسى در دانشگاه آل‌البيت ارائه كرد. وى گفت: ما به لزوم يادگيرى فارسى قائليم. در دانشگاه ما تعداد واحدهاى درسى فارسى كه در نظر مى‌گيرد به ٢١ واحد مى‌رسد و تعداد دانشجويانى كه در هر نيمسال ثبت نام مى‌كنند، به ششصد نفر مى‌رسند كه اين نشانه علاقه‌مندى به زبان فارسى است.