پژوهش های قرآنی - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٦ - کتاب شناسی محکم و متشابه - سعیدی زاده رسول

کتاب شناسی محکم و متشابه
سعیدی زاده رسول

کلمه متشابه در لغت به معنای مانند شونده به چیزی است؛ و در اصطلاح اصولیان و فقیهان و مفسران به آیه ای که معنایش بر عموم مردم روشن نباشد متشابه گفته می شود، عکس متشابه را محکم نامند، یعنی آن سخنی که واضح است و می توان از ظاهرش مقصود گوینده را فهمید.
در قرآن کریم دو جا از آیات محکمات سخن رفته است:
«فاذا انزلت سورة محکمة و ذکر فیها القتال رأیت الذین فی قلوبهم مرض ینظرون الیک…»
(محمد/٢٠)
«هو الذی انزل علیک الکتاب منه آیات محکمات هنّ امّ الکتاب و أخر متشابهات فأمّا الذین فی قلوبهم زیغ فیتّبعون ما تشابه منه…»(آل عمران/٧)
عمده ترین دلیل بر وجود آیات محکم و متشابه در قرآن آیه اخیر است، و سید رضی می گوید: باید آیات متشابه را به محکم برگرداند.(حقائق التأویل/١٣)
درباره محکم و متشابه کتابهای بسیاری نگاشته شده که از بیشتر آنها تنها نامی باقی مانده است، بنا بر نقل سیوطی نخستین کسی که در این باره کتاب نوشت کسائی (م ١٨٢ ق) بود، ولی پیش از او حمزة بن حبیب کوفی (م ١٥٦ق) از اصحاب امام صادق(ع) کتابی در این زمینـه تـألیف کرده است.(الاتـقـان، ٢/١١٤؛ اعیان الشیعه، ٢/١٢٨)
درباره محکم و متشابه کتابهای بسیاری نگاشته شده که از بیشتر آنها تنها نامی در میان کتابها باقی مانده است، بنا بر نقل سیوطی نخستین کسی که در این باره کتاب نوشت کسائی (م ١٨٢ ق) بود، ولی پیش از او ابوعمارة حمزة بن حبیب کوفی (م ١٥٦ق) از اصحاب امام صادق(ع) کتابی در این زمینه تألیف کرده است.(الاتقان، ٢/١١٤؛ اعیان الشیعه ٢/١٢٨)
از پیش نیازهای تحقیق در هر زمینه و موضوعی آشنایی با منابع و کتب تألیف شده در آن موضوع است، بر خلاف بعضی از موضوعات قرآنی، درباره محکم و متشابه کتاب شناسی جداگانه ای تا کنون تهیه نشده است تا بتواند مورد استفاده قرار گیرد، بر این اساس به تنظیم این کتاب شناسی پرداخته شد و اگر چه ادعای کامل بودن این مختصر نمی رود، اما می تواند راهنمای محقق در این باره باشد.
این کتاب شناسی در سه قسمت خواهد آمد؛ الف: کتابهای چاپی ب. کتابهای خطی موجود ج. کتابهای خطی نایاب

بخش اول: کتابهای چاپی
١. آیات متشابه (ترکی)، برگامالی بیک، سنی، انتشارات مجموعه محراب، ترکیه: استانبول، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ١/٦٣. [برگاما نام شهری در کشور ترکیه است.]
٢. الآیات المحکمات فی دفع الشبهات (عربی)، محمد حسین الشهرستانی الحائری، عراق: نجف، ١٩٥٩ م.
٣. اثبات حق از دو تفسیر محکم و متشابه (فارسی)، محمود محمدی تبریزی، شیعه، قم: انتشارات چاپخانه علمیه، ١٢٢ ص.
٤. اساس التقدیس (عربی)، محمد بن عمر فخر رازی معروف به امام فخررازی (م ٦٠٦ ق)، سنی، تحقیق: احمد حجازی السقا، القاهرة: مکتبة الکلیات الأزهریة ١٤٠٦ ق، ٣١٨ ص. [بخش دوم این کتاب دربارهٌ متشابهات قرآن است]
٥. اسرار المقامات و رموز المتشابهات (اردو)، پیرغلام محمد حلسواندی (م ١٣٧٥ق)، پـاکستــان: فیصل آبــاد، ١٢٠ ص، کتابنــامه بزرگ قـرآن کریم ١/٣٥٠.
٦. الإعلام (الفصل الخامس) (عربی)، هنری دی کاستری، ترجمه احمد فتحی زغلول پاشا، مصر: مکتبة السعادة، ٨٢ص، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ١/٣٥٦.
٧. الاشباه و النظائر فی القرآن الکریم (عربی): ابوالحسن مقاتل بن سلیمان البلخی (م ١٥٠ق)، دراسة و تحقیق: عبدالله محمد شحاته، القاهرة: الهیئة المصریة العامة للکتاب، ١٣٩٥ ق، ٣٤٨ص.
٨. اضواء علی متشابهات القرآن (عربی)، خلیل یاسین، بیروت، ١٣٨٨ ق، ٢ مجلد. [این کتاب در دو جلد، شامل هزار و ششصد سئوال و جواب پیرامون متشابهات قرآن کریم است].
٩. الأکلیل فی المتشابه و التأویل (عربی)، ابوالعباس احمد بن عبدالحلیم حرانی معروف به ابن تیمیه (م ٧٢٨ق)، سنی، مصر: قاهره: مکتبة انصار السنة المحمدیة، ١٣٦٧ ق.
١٠. الأمالی، غرر الفوائد و درر القلائد(عربی)، علی بن حسین علم الهدی معروف به سید مرتضی (م ٤٢٦ ق)، شیعه، تحقیق: محمد ابوالفضل ابراهیم، مطبعة محمد مصطفی، ١٣٠٨ ق، ٢ جلد.
١١. بررسی احکام و تشابه در قرآن کریم (فارسی)، ید الله ملکی، شیعه، اراک: دانشگاه آزاد اسلامی، ١٣٧٢ ش.
١٢. البرهان فی تشابه القرآن (عربی)، الکهانی، بیروت، المؤسسة الجامعیة [بی تاریخ].
١٣. البرهان فی توجیه متشابه القرآن لما فیه من الحجة و البیان (عربی)، محمود بن حمزة بن نصر کرمانی (م ٥٠٥ ق)، سنی، تصحیح و تعلیق عبدالقادر احمد عطاء، بیروت: دارالکتب العلمیة، ١٤٠٦ق [نسخه خطی این اثر در کشور سوریه وجود دارد، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٥١].
١٤. البرهان فی متشابه القرآن (عربی)، عمر ناصر بن سلیمان، عربستان: جامعة اصول الدین، ١٣٩٩ق، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٣/١٠٤ [این اثر پایان نامه تحصیلی است].
١٥. بیان متشابه القرآن (عربی)، عبدالعزیز بن راشد النجدی، سنی، مصر: قاهره: مطبعة انصار السنة المحمدیة.
١٦. بیان المشتبه من معانی القرآن الکریم (عربی)، حسن محمد موسی، تحقیق: عبدالرحیم فرج جندی، مصر: اسکندریه، جمعیة الحریة، ١٩٥٧م، ٢٧٣ص.
١٧. پژوهشی در حکمت متشابهات در قرآن (فارسی)، ماشاء الله بیات مختاری، شیعه، با نظارت محمد باقر حجتی، قم: مرکز تربیت مدرس، ١٣٧٣ ش، ٤٠١ ص. [این اثر پایان نامه تحصیلی درباره نقد متشابهات قرآنی است].
١٨. تأویل قرآن به قرآن، یا تفسیر کاشف (فارسی)، محمد باقر حجتی، عبدالکریم بی آزار شیرازی، شیعه، تهران: دفترنشر فرهنگ اسلامی ١٣٦٦ ش، ٥ مجلد.
١٩. تأویل متشابهات القرآن (عربی)، محمد بن علی ابن شهرآشوب المازندرانی (م ٥٥٨ ق)، شیعه، الذریعة ٣/٣٠٦. [این کتاب در سال ١٣٦٩ شمسی با حواشی حسن مصطفوی به چاپ رسید؛ و در بعضی منابع با عنوان «متشابه القرآن» نیز آورده شده.]
٢٠. تأویل مشکل القرآن (عربی)، عبدالله بن مسلم معروف به ابن قتیبه (م ٢٧٦ق)، شرحه و نشره: احمد صقر، القاهرة: داراحیاء الکتب العربیة، ١٤٠١ ق، ٧٠٥ ص.
٢١. تبصرة المنتبه بتحریر المتشبه (عربی)، شهاب الدین ابوالفضل احمد بن علی بن حجر العسقلانی، معروف به ابن حجر (م ٨٥٢ ق)، سنی، تحقیق: البجاوی، مصر ١٩٦٦ م، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦٠٢.
٢٢. تفسیر الآیات المتشابهات من القرآن(عربی)، محمد علی معزی دزفولی، قم: ١٣٩٢ ق، ٥٦ ص.
٢٣. تفسیر المحکم و المتشابه (عربی)، علی بن الحسین علم الهدی، معروف به سید مرتضی (م ٤٣٦ ق)، شیعه، تهران، ١٣١٢ ش، ١٢٨ ص.
٢٤. تنزیه القرآن عن المطاعن (عربی)، قاضی عبدالجبار بن احمد معروف به قاضی القضاة (م ٤١٥ ق)، القاهرة: محمد سعید الرافعی، ١٣٢٩ ق، ٤٣٦ ص.
٢٥. تیجان البیان فی مشکلات القرآن (عربی)، محمد امین خیرالله الخطیب العمری، دراسة و تصحیح: حسن مظفر الرزو، الموصل: جامعة الموصل، ٣٦٥ ص.
٢٦. حقایق التأویل فی متشابه التنزیل (عربی)، محمد بن الحسین شریف الرضی (م ٤٠٦ ق)، شیعه، قم: دارالکتب الاسلامیة. [این کتاب دارای نسخه خطی بسیار نفیس به شماره ١٣٢٠ در کتابخانه آستان قدس رضوی است؛ از این عنوان فقط جلد پنجم به چاپ رسیده است].
٢٧. حقایق التأویل فی متشابه التنزیل (فارسی)، محمد بن الحسین شریف الرضی (م ٤٠٦ ق)، شیعه، ترجمه: محمود فاضل یزدی مطلق، مشهد: آستان قدس رضوی، ١٣٦٦ ش، ٥٠٢ ص [این کتاب ترجمه ای روان از عنوان پیشین است].
٢٨. درة التأویل و غرة التنزیل فی الآیات المتشابهة و المکررة (عربی)، ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی (م ٥٠٢ ق)، سنی، دمشق: جامعة الدمشق، ١٩٦٦م.
٢٩. درة التنزیل و غرة التأویل، فی بیان الآیات المتشابهات فی کتاب الله العزیز (عربی)، محمد بن عبدالله الخطیب الاسکافی (م ٤٢٠ ق)، مصر: مطبعة السعادة ١٣٢٦ ق، بیروت: دارالآفاق الجدیدة ١٣٩٣ ق، ٣٩٨ ٥٤٤ص.
٣٠. ردّ معانی الآیات المتشابهات الی معانی الآیات المحکمات (عربی)، محیی الدین محمد بن علی بن عربی معروف به ابن عربی (م ٦٣٨ ق)، بیروت: نادی الکتب العربیة، ١٣٢٨ ق، علوم قرآن و فهرست منابع ٣٩٣.
٣١. رساله در متشابهات قرآن و حدیث (فارسی)، اسدالله مجتهد میرسلامی، شیعه، تهران: انتشارات دانش ١٣٥٣ ق، ٣٢ص. [مؤلف به اسدالله خرقانی نیز معروف است].
٣٢. رسالة المحکم و المتشابه (عربی)، علی بن الحسین علم الهدی معروف به سید مرتضی (م ٤٣٦ق)، شیعه، [بی جا، بی نام] ١٣١٢ ق [متن چاپ سنگی این کتاب از کتاب «تفسیر نعمانی» نقل شده؛ از این اثر یک نسخه خطی در کتابخانه مسجد جامع گوهرشاد به شماره ٨٨٠ و نیز چند نسخه در کتابخانه آیت الله مرعشی قم وجود دارد؛ این کتاب به عنوان «المحکم و المتشابه» نیز معروف است.
٣٣. رساله متشابهات القرآن (عربی)، محمد بن ابراهیم شیرازی معروف به صدرالمتألهین (م١٠٥٠ ق)، شیعه، باتعلیق و تصحیح و مقدمه: جلال الدین آشتیانی، مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی، ١٣٥٢ ش [این رساله همراه دو رساله دیگر در مجموعه ای با عنوان رسائل فلسفی به چاپ رسیده است].
٣٤. روضة الریان فی أسئلة القرآن (عربی)، حسین بن سلیمان بن ریان، هند، چاپ سنگی، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٢. [یک نسخه خطی از این اثر در کشور مصر موجود است. فهرس الخزانة التیموریة/١٣٢].
٣٥. العقد الجمیل فی متشابه التنزیل (عربی)، آغا پاشا، مصر ١٣٢٣ ق، ١٨٦ ص، علوم قرآن و فهرست منابع/٣٩٣.
٣٦. فتح الرحمن بکشف ما یلتبس فی القرآن (عربی)، ابویحیی زکریا الانصاری (م ٩٢٦ ق)، حققه و علق علیه محمد علی الصابونی، مکة المکرمة: مکتبة و دارالصابونی، ١٤٠٥ ق.
٣٧. قرآن در قرآن (فارسی): مجتبی مجتبوی، شیعه، ویراستار و ناشر، جامعه مدرسین، قم، ١٣٦٧ ش، ١٢٨ص.
٣٨. کنز المتشابهات القرآن (عربی)، حافظ محمد محجوب، چاپ هندوستان، علوم قرآن و فهرست منابع/٣٩٣.
٣٩. متدهای توحیدی شناخت اسلامی انقلابی: ٢. محکم و متشابه (فارسی)، مؤلف نامعلوم، فرانسه: نشر موحدین انقلابی.
٤٠. المتشابه فی آی التنزیل (عربی)، احمد بن ابراهیم بن الزبیر الغرناطی، تحقیق: سعید الفلاح، بیروت: دار الغرب الاسلامی، ١٩٨٣ م، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٣.
٤١. المتشابه فی القرآن(عربی)، محمد علی حسن الحلی، لبنان: بیروت، دارالفکر، ١٩٦٦م.
٤٢. المتشابه فی القرآن (عربی)، محمد علی حسین السطی، بیروت: دارالفکر العربی، ١٩٦٥ م، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٣.
٤٣. متشابه القرآن(عربی)، عبدالجبار بن احمد الهمذانی (م ٤١٥ ق)، تحقیق: عدنان محمد زر زور، القاهرة: دارالتراث، دو مجلد [بی تاریخ].
٤٤. متشابه القرآن(عربی)، عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی (م ٩١١ ق)، شافعی، مکه: ١٣١١ ق، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٣.
٤٥. متشابه القرآن و مختلفه (عربی)، محمد بن علی ابن شهرآشوب المازندرانی (م ٥٥٨ق)، شیعه، تهران: چاپخانه شرکت سهامی طبع کتاب، ١٣٢٨، ٣٢٠ ص.
٤٦. متشابهات قرآن و اخبار (فارسی)، قاسم یوسفی، شیعه، مشهد: دانشکده الهیات و معارف اسلامی ١٣٥٠ ش [این کتاب ترجمه قسمت دوم «اساس التقدیس» فخررازی است که به عنوان پایان نامه تحصیلی به راهنمایی آقای «زین الدین زاهدی» نوشته شده است].
٤٧. المجالس السنانیة فی المتشابه (عربی)، محسن بن ام سنان سنان زاده، القسطنطنیة: ١٢٦٠ ق، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٤.
٤٨. محکم و متشابه در قرآن (فارسی)، منصور درخشنده، شیعه، به راهنمایی محمد هادی معرفت، قم: ١٣٧١ ش، ١٩٢ص. [این اثر پایان نامه تحصیلی است]
٤٩. محکمات و متشابهات قرآن (فارسی)، یوسف شعار، شیعه، تبریز [بی نام]، ١٣٦٠ ق.
٥٠. المحیط الاعظم و البحر الخضم فی تأویل کتاب الله العزیز المحکم (عربی)، حیدربن علی آملی (متوفی قرن هشتم هجری)، حققه و علّق علیه: محسن الموسوی التبریزی، وزارت ارشاد اسلامی، سازمان چاپ و انتشارات، ١٤١٥ ق [این کتاب پیش از این تاریخ نیز به چاپ رسیده است].
٥١. مسائل الرازی و اجوبتها من غرائب آی التنزیل (عربی)، محمد بن عمر فخررازی (م ٦٠٦ق)، سنی، تحقیق: عیسی البابی، قاهره: ١٩٦١م.
٥٢. مشابه القرآن دراسة موضوعیة (عربی)، عدنان محمد زرزور، دمشق، مکتبة دار الفتح، علوم قرآن و فهرست منابع/٣٩٤.
٥٣. مفحمات الأقران فی مبهمات القرآن (عربی)، عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی (م ٩١١ق)، شافعی، بولاق: ١٢٨٤ ق، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٤.
٥٤. الوجوه و النظائر فی القرآن الکریم (عربی)، هارون بن موسی القارئ (م ١٧٠ ق)، جمع حاتم صالح الضامن، بغداد: وزارت الثقافة و الاعلام، ١٤٠٩ق.
٥٥. ملاک التأویل القاطع بذوی الإلحاد و التعطیل فی توجیه المتشابه اللفظ من آی التنزیل (عربی)، احمد بن ابراهیم بن الزبیر معروف به ابن زبیر (م ٧٠٨ق)، سنی، تحقیق: سعید الفلاح، بیروت: دارالغرب الاسلامی، ١٤٠٣ ق، ٢ جلد. [این کتاب در دو مجلد از جمله تفاسیر اهل سنت در باب کلمات متشابه است].
٥٦.منظومة فی متشابهات القرآن (عربی)، محمد خضری دمیاطی (م ١٢٨٧ق)، مصر: نیل ١٣٢١ ق، علوم قرآن و فهرست منابع/ ٣٩٥.
٥٧. هدایة المرتاب و غایة الحفّاظ و الطلاب فی متشابه الکتاب (عربی)، علی بن محمد بن عبدالصمد السخاوی (متفی ٦٤٣ق)، سنی، فهرست مخطوطات مکتبة مکة المکرمة/٨٦. [این اثر در سال ١٣٠٦ ق در مطبعه آستانه به چاپ رسیده است، علوم قرآن و فهرست منابع/٣٩٥].

بخش دوم: کتابهای خطی موجود
١. الآیات المتشابهات (عربی)، محمد بن الحسین الشریف الرضی (م ٤٠٦ق)، شیعه، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ١/٦٤.
٢. آیات محکمات (عربی)، محمد حسین المرعشی (م ١٣١٥ق)، المورد ٧/٢٨٨.
٣. الآیات المحکمات و المتشابهات فی القرآن الکریم (عربی)، فیض کاشانی (م١٠٩١ق)، شیعه، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦٠٦.
[یک نسخه از این اثر خطی در کاظمیه عراق است، مخطوطات جامعة مدینة العلم (الکاظمیة)/٤]
٤. الآیات المحکمة بشأن المحکمة (عربی)، ابوالحسن علی الشاذلی، سنی، فهرست الکتب العربیة المحفوظة بالکتبخانة المصریة ٢/١٤٦، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ١/٦٦. [این کتاب خطی در کتابخانه خدیویه کشور مصر وجود دارد.]
٥. اجوبة علی استشکالات وقعت للعزبن عبدالسلام (عربی)، محمد بن احمد بن عبدالهادی (م ٧٤٤ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٦. [نسخه خطی این کتاب در خزانه تیموریه مصر وجود دارد.]
٦. اجوبة عن أسئلة المتشـابهات (عربی)، ابوالقـاسم الغزالی، کتـابنامه بزرگ قـرآن ١/١٤٨. [نسخه خطی آن در کتابخانه شهر بورسا در ترکیه وجود دارد.]
٧. اجوبة مسائل عن متشابه القرآن (عربی)، علی بن الحسین علم الهدی معروف به سید مرتضی (م ٤٣٦ق)، شیعه، [یک نسخه خطی از این اثر در کتابخانه آیت الله مرعشی قم وجود دارد.]
٨. ارشاد الرحمن لأسباب النزول و النسخ و المتشابه و تجوید القرآن (عربی)، الاجهوری عطیة (م ١١٩٠ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٦. [یک نسخه خطی از این کتاب در خزانه تیموریه مصر وجود دارد]
٩. إزالة الشبهات عن الآیات و الأحادیث المتشابهات (عربی)، شمس الدین محمد بن احمد معروف به ابن لبـان (م ٧٤٩ق)، سنی، الاعـلام ٥/٣٢٧، کشـف الظنـون ١/٧٢.
١٠. استحالة المعیة بالذات و ما یضاحیها من متشابه الصفات (عربی)، محمد الخضر مایابی (متوفای قرن چهارده هجری)، سنی، فهرست مخطوطات دارالکتب، قسم اول/٤١.
١١. اسرار متشابهات الفرقان (عربی)، عبدالله بن ابی سعید، سنی، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٣٤.
١٢. أسئلة عن بعض الآیات و أجوبة علیها (عربی)، زکریا الانصاری (م ٩٢٦ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٦. [یک نسخه خطی از این کتاب در خزانه تیموریه مصر وجود دارد، فهرس الخزانة التیموریة.]
١٣.الإعتماد فی متشابهات القرآن (عربی)، مؤلف نامعلوم، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٦. [یک نسخه خطی از این کتاب در الازهر مصر به شماره ٩٩٢٧ موجود است.]
١٤. أقاویل الثقات فی تأویل الأسماء و الصفات و الآیات المحکمات و المتشابهات (عربی)، مرعی بن یوسف کرمی المقدسی (م ١٣٠٣ق)، حنبلی، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٦. [دو نسخه خطی از این کتاب در اداره اوقاف بغداد به شماره ١/١٣٨٤، ١/١٧٦٣ موجود است.]
١٥. بغیة المرید فی حفظ القرآن المجید و یسمی: تحفة النابه لما فی القرآن من المتشابه (عربی)، عمر السهروردی المدنی، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٧. [یک نسخه خطی از این کتاب در خزانه تیموریه به شماره ٨٠ موجود است].
١٦. بیان ما ضلّت به الزنادقة فی متشابه القرآن (عربی)، ابوعبدالله احمد بن حنبل بن هلال الشیبانی معروف به ابن حنبل (م ٢٤١ ق)، سنی، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٥٥ [نسخه خطی این کتاب در شهر دمشق موجود است.]
١٧. بیان المشکلات من الآیات المتشابهات و مااختلف فیه من حکم الآیات (عربی)، محمد بن علی بن شهرآشوب المازندرانی (م ٥٥٨)، شیعه، کتابخانه آستان قدس رضوی، ش ١٧٤٢٥، و ش ١٧٩٢٥.
١٨. تأویل المتشابه فی الأخبار و الآیات (عربی)، مؤلف نامعلوم، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٣٧.
١٩. تأویل متشابه القرآن علی قواعد اهل العدل (عربی)، ابوطاهر الطریشی، سنی، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٣٨. [نسخه خطی این اثر در المکتبة الغربیة مسجد جامع صنعاء یمن قرار دارد.]
٢٠. تأویل المتشابهات القرآنیة (عربی)، امر الله محمد، سنی، مصر، قاهرة ١٣٥٤ ق، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٣٧، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦٠١.
٢١. تأویل المتشابهات من الأخبار و الآیات (عربی)، محمد بن عمررازی معروف به امام فخررازی (م ٦٠٦ ق)، سنی، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٣٧.
٢٢. التبیان فی متشابهات القرآن (عربی)، جلال الدین عبدالرحمن سیوطی (م ٩١١ق)، سنی، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٧٧. [یک نسخه ازاین کتاب در کتابخانه خلق عاطف افندی استانبول ترکیه موجود است.]
٢٣. تبیین المتشابه من کتاب الله المکرم و حدیث نبیه المعظم (عربی)، ابوعبدالله محمد بن احمد معروف به ابن لبان (م ٧٤٩ق)، سنی، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٤/١٢٨٢. [یک نسخه از این اثر خطی در خزانه تیموریه قاهره قرار دارد.]
٢٤. تتمة البیان لما أشکل من متشابه القرآن (عربی)، ابومحمد شهاب الدین مقدسی معروف به ابی شـامة (م ٦٦٥ق)، سنی، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٧٠.
٢٥. تذکرة المنتبه فی عیون المشتبه (عربی)، جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن الجوزی معروف به ابن جوزی (م ٥٩٧ ق)، سنی، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٧٦.
٢٦. تفسیر آیات متشابهات (عربی)، ابوعبدالله محی الدین رومی (م ٨٧٩ ق)، حنفی، علوم قرآن و فهرست منابع/٢٣٩. [یک نسخه از این اثر خطی در کتابخانه سلیمانیه استانبول ترکیه موجود است، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٥/١٧٦٠.]
٢٧. تفسیر آیات محکمات، امیر حسن جعفری، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٥/١٧٦١. [این تألیف در ردّ کتاب «الآیات البینات» نوشته نوّاب محسن الملک (برادر خود مؤلف) است که در آن بر امامیه اعتراض کرده بود.]
٢٨. تفسیر الآیات من المحکم و المتشابه و الناسخ و المنسوخ و التأویل (عربی)، محمد علی بن محمد حسن الهمدانی الحائری (م ١٣٧٨ق)، شیعه، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٥/١٧٦٤.
٢٩. تفسیر المتشابهات (عربی)، مؤلف نامعلوم (متوفی در قرن نهم هجری)، فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتابخانه های جمهوری اسلامی ایران ٣/٤١١. [نسخه ای از این اثر در کتابخانه مرکزی دانشگاه تهران موجود است.]
٣٠. تقریرات علی بعض الآیات (عربی)، ابراهیم بن احمد ابن المنلا (متوفی بعد ١٠٣٠ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٧. [یک نسخه خطی ازاین اثر در خزانه تیموریه مصر با شماره ٢٦٠ موجود است.]
٣١. الحاوی بشرح منظومة السخاوی فی المتشابه (عربی)، عبدالله الشریف المصری، (قرن دوازده هجری)، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٩/٤٢٤٣. [این اثر شرحی است بر کتاب «هدایة المرتاب و غایة الحفّاظ» از علی بن محمد سخاوی، که یک نسخه خطی از آن در خزانه تیموریه موجود است.]
٣٢. حل الآیات المتشابهات (عربی)، ابوبکر محمد بن الحسن بن فورک الانصاری معروف به ابن فورک (م ١٠١٥ق)، سنی، الأعلام ٦/٣٢ . [یک نسخه خطی از این اثر در کتابخانه عاطف افندی استانبول ترکیه به شمارش ٧٤ ورق وجود دارد، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٩/٤٣٣٢.]
٣٣. حل متشابهات القرآن (عربی)، ابوالقاسم حسین بن محمد راغب اصفهانی (م ٥٠٢ ق)، شافعی، الذریعة ٧/٧٣، الأعلام ٢/٢٥٥.
٣٤. الحواشی علی هدایة المرتاب، محمد بن سعید باقیشر (م ١٠٧٧ ق)، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٩/٤٣٥٩. [اصل کتاب تألیف علی بن محمد السخاوی (م ٦٤٣ق) به نام «هدیة المرتاب و غایة الحفاظ و الطلاب فی متشابه الکتاب» می باشد، یک نسخه خطی از این اثر در کتابخانه رامپور هند موجود است.]
٣٥. ردّ معانی الآیات المتشابهات الی معانی الآیات المحکمات (عربی)، ابوعبدالله محمد بن احمد معروف به ابن لبان (م ٧٤٩ ق)، سنی، علوم قرآن و فهرست منابع /٣٩٣. [دو نسخه خطی از این کتاب یکی در ازهر مصر به شماره: ٦٨٥ و دیگری در مکتبة جامع الکبیر موصل به شماره ٤١ موجود است.]
٣٦. رسالة الآیات البینات فی تفسیر بعض متشابهات القرآن الکریم (عربی)، جمال الدین ابن النقیب، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٨. [یک نسخه خطی از این کتاب در الازهر مصر با شماره ١٤٤٧٩ موجود است.]
٣٧. رسالة فی التشابه (عربی)، احمدزاده کوجک (قرن دوازدهم هجری)، معجم الدراسات القرآنیة /٦٠٨. [یک نسخه خطی از این کتاب در کتابخانه تیموریه مصر با شماره ٦٩ موجود است.]
٣٨. رسالة فی المتشابه (عربی)، محمد بن عبدالله الاصفهانی، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٩. [یک نسخه خطی از این اثر در کتابخانه تیموریه مصر به شماره ٤٦ موجود است.]
٣٩. رسالة فی متشابه التعبیر باللفظ فی آیات القرآن (عربی)، ابوبکر عبدالله بن سلیمان بن شداد السجستانی (م ٣١٦ ق)، فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/١٦١.
٤٠. رسالة فی متشابه القرآن (عربی)، ابوالقاسم، معجم الدراسات القرآنیة /٦٠٨. [یک نسخه خطی از این کتاب در تیموریه مصر با شماره ١٦٩ موجود است.]
٤١. رسالة فی متشابه القرآن (عربی)، عبدالله بن محمد بن عبداللطیف (قرن دوازده هجری)، شافعی، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦٠٩.
٤٢. کشف المعانی عن متشابه المثانی (عربی)، بدرالدین محمد جماعة (م ٧٣٢ ق)، کشف الظنون ٢/١٤٩٥. [یک نسخه خطی از این کتاب در مکتبة القادریة بغداد به شمارش ٤٠١ صفحه موجود است.]
٤٣. کشف المعانی عن متشابه المثانی (عربی)، شهاب الدین الخوئی (م ٧٣٧ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٩. [یک نسخه خطی ازاین اثر در دانشگاه برستن به شماره ٤٣١ موجود است.]
٤٤. ما تشابه من الفاظ القرآن و تناظر من کلمات القرآن (عربی)، علی بن حمزه کسائی (م ١٨٩ ق)، سنی، الذریعة ١٩/١٩. [این کتاب بنا بر نقل سیوطی اولین تألیف اهل سنت در باره متشابهات قرآن است، الإتقان فی علوم القرآن ٢/٢.]
٤٥. المتشابه فی الحدیث والقرآن (عربی)، عبدالله بن مسلم بن قتیبه معروف به ابن قتیبه (م ٢٧٦ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة /٦١٠. [یک نسخه خطی از این اثر در قاهره موجود است، بروکلمان ١/٢٢٨.]
٤٦. متشابه القرآن (عربی)، ابوالحسن بن جعفربن محمد بن المناوی (م ٣٣٦)، معجم الدراسات القرآنیة /٦٠٣. [یک نسخه خطی از این کتاب در کتابخانه شهر اسکندریه مصر وجود دارد؛ این اثر به احتمال قوی با عنوان بعدی یک کتاب است.]
٤٧. متشابه القرآن (عربی)، ابوالحسین بن جعفربن محمد بن مغازی معروف به ابن مغازی (م ٣٣٦ق)، علوم قرآن و فهرست منابع /٣٩٥.
٤٨. متشابه القرآن (عربی)، ابوسعید محمد بن احمد بن محمد العمیدی (م ٤٣٣ق)، الذریعة ١٩/٦٣.
٤٩. متشابه القرآن (عربی)، ابوعبدالله محمد بن هارون، الذریعة ١٩/٦٢ ـ ٦٣، امل الآمل ٢/٣١١.
٥٠. متشابه القرآن (عربی)، ابوعبدالله محمد بن یحیی بن مهران قطعی (م ٢٣٥ق)، علوم قرآن و فهرست منابع /٣٩٥.
٥١. متشابه القرآن (عربی)، ابوعمارة حمزة بن حبیب الزیات کوفی (م ١٥٨ق)، شیعه، الذریعة ١٩/٦١. [زیات کوفی اولین شیعه ای است که درباره متشابهات قرآن کتاب نوشت.]
٥٢. متشابه القرآن (عربی)، علی بن حمزه کسائی (م ١٨٩ ق)، سنی، ٣٢ ص، فهرست مخطوطات دارالکتب الظاهریة ٢/٢٦٩. [این کتاب در کشور سوریه موجود است.]
٥٣. متشابه القرآن (عربی)، قرطبی، معجم الدراسات القرآنیة /٦١٠. [این کتاب بر حسب حروف معجم ترتیب یافته است.]
٥٤. متشابه القرآن (عربی)، فضل بن حسن بن فضل طبرسی معروف به امین الاسلام (م ٥٤٨ق)، شیعه، فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتابخانه های جمهوری اسلامی ایران ٤/١٠٧.
٥٥. متشابه القرآن (عربی)، محمد بن الحسین شریف الرضی (م ٤٠٦ق)، شیعه، الذریعة ١٩/٦٢.
٥٦. مجالس فی بیان المتشابه فی الآیات القرآنیة (عربی)، جمال الدین ابوالفرج عبدالرحمن بن الجوزی معروف به ابن جوزی (م ٥٩٧ ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة/٦١١.
٥٧. المحکم و المتشابه(عربی)، ابوعبدالله محمد بن ابراهیم نعمانی (م ٣٦٠ق)، شیعه، فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتابخانه های جمهوری اسلامی ایران، ٤/٢٤٦.
٥٨. محکم و متشابه (عربی)، مؤلف نامعلوم، کتابخانه آستان قدس رضوی، ش٨١٢٦.
٥٩. المحکم و المتشابه فی القرآن و الحدیث (عربی)، مؤلف نامعلوم، معجم الدراسات القرآنیة/٦١٢.
٦٠. المشتبه فی القرآن (عربی)، علی بن حمزه کسائی (م ١٨٩ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة /٦١٢. [این کتاب خطی در پاریس به شماره ٤ موجود استو با کتاب «المشتبهات فی القرآن» یکی می باشد، بروکلمان ١/١٩٩].
٦١. مشتبهات القرآن (عربی)، علی بن حمزه کسائی (م ١٨٩ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة /٦١٢. [احتمالاً این کتاب همان «متشابه القرآن» است که ابن ندیم آن را در «الفهرست» نام برده است و قبلاً با شماره ٥٢ ذکر شد و شاید با شماره ٤٤ و ٦٠ نیز یکی باشد.]
٦٢. مشکلات الکتاب (عربی)، ابوعبدالله محمد بن فیره معروف به شاطبی (م ٥٩٠ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة/٦١٢. [یک نسخه خطی از این کتاب در کتابخانه تیموریه مصر با شماره ٢٤٤ موجود است].
٦٣. ناسخ القرآن و منسوخه و محکمه و متشابهه (عربی)، سعد بن عبدالله بن ابی خلف معروف به شیخ الطائفة (م ٣٠١ق)، سنی، الذریعة ٢٤/٨، فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتابخانه های جمهوری اسلامی ایران ٤/٢٤٤.
٦٤. نزهة الاعین و النواظر فی علم الوجوه و النواظر(عربی)، عبدالرحمن بن ابوالفرج معروف به ابن جوزی (م ٥٩٧ق)، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦١٢. [یک نسخه خطی از این کتاب در شهر اسکندریه مصر وجود است].
٦٥. وجوه القرآن (عربی)، ابوعبدالله الرحمن، اسماعیل بن احمد الضریر، معجم الدراسات القرآنیة/٦١٢. [یک نسخه از این اثر در دانشگاه کمبریج به شماره ٢٨٢ OR موجود است].
٦٦. الوجوه و النظائر (عربی)، ابوعبدالله الحسین بن محمد الدامغانی (قرن سیزدهم هجری)، معجم الدراسات القرآنیة /٦١٣. [یک نسخه ازاین کتاب در الازهر مصر با شماره ٢٨٥ موجود است.]
٦٧. الوجوه و النظائر فی القرآن (عربی)، ابوالحسن مقاتل بن سلیمان البلخی (م ١٥٠ق)، معجم الدراسات القرآنیة/ ٦١٣. [این کتاب احتمالاً همان کتاب «الاشباه والنظائر فی القرآن الکریم» است.]
٦٨. وضح البیان فی مشکلات القرآن (عربی)، محمود بن ابی الحسن النیسابوری، معجم الدراسات القرآنیة/٦١٣. [یک نسخه از آن در دارالکتب با شماره ١٠٤٢ موجود است.]

بخش سوم: کتابهای خطی نایاب
١. آلایات المتشابهات (عربی)، ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بلخی (م ١٥٠ق)، هدیة العارفین ٢/٤٧٠، طبقات مفسران شیعه ١/٤١٠.
٢. الآیات المتشابهات (عربی)، ابوالحسین عبیدی (م ١٣٤٥ق)، الاعلام ٤/١٨٣.
٣. الآیات المتشابهات (عربی)، ابوالقاسم احمد بن یزید قرطبی (م ٦٢٥ق)، الأعلام ١/٢٧١.
٤. الآیات المحکمات و المتشابهات (عربی)، مرعی بن یوسف کرمی المقدسی (م ١٣٠٣ ق)، حنبلی، ایضاح المکنون ٣/٧.
٥. الإحکام لبیان ما فی القرآن من الإبهام (عربی)، شهاب الدین احمد بن علی بن حجر عسقلانی معروف به ابن حجر (م ٨٥٢ ق)، سنی، کشف الظنون ١/٢١.
٦. ارجوزة فی معرفة متشابهات القرآن (عربی)، علم الدین علی السخاوی (م ٦٤٣ق)، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ١/٢٦٥. [نام دیگراین کتاب «هدایة المرتاب و الاغاثة» است.]
٧. البیان فی متشابه القرآن (عربی)، ابوعلی الحسن بن احمد بن عبدالله معروف به ابن البناء (م ٤٧١ ق)، کتابنامه بزرگ قرآن کریم ٣/١٠٨٥.
٨. بیان مشتبه القرآن (عربی)، ابوالقاسم عیسی بن عبدالعزیز المقرئ (م ٦٢٩ق) الأعلام ٥/١٠٤.
٩. تأویل المتشابه القرآن (عربی)، ابوسهل بشربن المعتمر کوفی (م ٢١٠ق)، الفهرست /٢٨٧.
١٠. تأویل متشابهات فی الأخبار و الآیات (عربی)، ابومنصور عبدالقاهر بن التمیمی اسفراینی، سنی، الأعلام ٤/٤٨.
١١. التبیان فی متشابه القرآن (عربی)، مؤلف نامعلوم، کشف الظنون ١/٣٤٢.
١٢. التبیان لمبهمات القرآن (عربی)، بدرالدین محمد بن سعد الله معروف به ابن جماعة، ایضاح المکنون ٣/٢٢٤.
١٣. التشابه(عربی)، ابوعبدالله جابربن حیان کوفی (م ٢٠٠ق) سنی، الفهرست /٥٤٦. [این اثر به احتمال زیاد درباره متشابهات قرآن کریم نوشته شده است.]
١٤. التنزیه متشابه القرآن (عربی)، حسن بن موسی نوبختی (م ٣١٠ق)، شیعه، رجال نجاشی/٥٠.
١٥. الردّ علی الملحدین فی متشابه القرآن (عربی)، ابوعلی محمد بن المستنیر معروف به قطرب (قرن سوم هجری)، الفهرست /٨٥.
١٦. رسالة فی معانی المتشابهات (عربی)، ابوعبدالله محمد بن عمر فخرالرازی (م ٦٠٦ق)، سنی، معجم الدراسات القرآنیة/٦٠٩.
١٧. قطف الأزهار (عربی)، عبدالرحمن بن ابوبکر سیوطی (م ٩١١ق)، شافعی: کشف الظنون ٢/١٥٨٤.
١٨. المتشابه (عربی)، ابوعمر احمد بن محمد بن حفص الخلال معروف به: ابن خلال، معتزلی، الفهرست/٣٠٥.
١٩. المتشابه فی القرآن (عربی)، محمد بن الحسین شریف الرضی (م ٤٠٦ق)، شیعه، ایضاح المکنون ٢/٤٢٦.
٢٠. متشابه القرآن (عربی)، ابوالحسن مقاتل بن سلیمان بلخی (م ١٥٠ق)، زیدی، الفهرست /٣١٢.
٢١. متشابه القرآن (عربی)، ابوالعباس مبرد، الفهرست /٥٦.
٢٢. متشابه القرآن (عربی)، ابوعبدالله محمد بن مهران معروف به قطیعی (م ٢٣٥ ق)، معجم الدراسات القرآنیة/٦١١ [این کتاب احتمالاً همان کتاب قطیعی است که در «الفهرست» نام آن آمده، ر.ک: الفهرست /٥٧.]
٢٣. متشابه القرآن (عربی)، ابوعلی محمد بن عبدالوهاب الجبائی (م ٣٠٣ق) معتزلی، الفهرست/٥٧.
٢٤. متشابه القرآن (عربی)، ابوعمرو دوری، الفهرست /٥٦.
٢٥. متشابه القرآن (عربی)، ابوالفضل جعفربن حرب همدانی (م ٢٣٦ق)، معتزلی، الفهرست/ ٢٩٧.
٢٦. متشابه القرآن (عربی)، ابوالهذیل محمد بن الهذیل العلاف (م ٢٢٦ق)، معتزلی، الفهرست/ ٥٧ و ٢٨٥.
٢٧. متشابه القرآن (عربی)، احمد بن جعفر ابن حمدان بن مالک معروف به قطیعی (م ٣٦٨ق)، الفهرست /٥٧.
٢٨. متشابه القرآن (عربی)، خلف بن هشام ازدی (م ٢٢٩ق)، الفهرست /٥٧.
٢٩. متشابه القرآن (عربی)، شمس الدین محمد بن عبد المؤمن معروف به ابن لبان (م ٧٤٩ق)، سنی، کشف الظنون ٢/١٥٨٤.
٣٠. متشابه القرآن (عربی)، علی بن قاسم بن الرشیدی، الفهرست/٥٧.
٣١. متشابه القرآن (عربی)، محبوب (محمد) بن حسن الوراق (م ٢٣٠ق)، الفهرست /٥٧.
٣٢. متشابه القرآن (عربی)، نافع بن عبدالرحمن ابن ابی نعیم (م ١٦٩ق) الفهرست /٥٧.
٣٣. متشابهات الکتاب (عربی)، علم الدین علی بن محمد سخاوی (م ٦٤٣ ق)، ایضاح المکنون ٢/٤٢٦.
٣٤. محکم القرآن و متشابهه (عربی)، سعد بن عبدالله اشعری (م ٣٠٠ق)، فقیه امامی، رجال نجاشی /١٣٤.

پی نوشت ها:‌

١. الإتقان فی علوم القرآن (عربی)، جلال الدین عبدالرحمن السیوطی (م ٩١١ق)، بیروت: المکتبة الثقافیة، ١٩٧٣م، ٢ ج.
٢. الأعلام، قاموس تراجم (عربی)، خیرالدین الزرکلی، رتّبه و علّق علیه: زهری ظاظا، بیروت: دارالارقم بن ابی الارقم [١٩٩٠].
٣. امل الآمل، (عربی)، محمد بن الحسن بن علی العاملی معروف به حرّ عاملی (م ١١٠٤ق)، تحقیق احمد الحسینی، بغداد: مکتبة الاندلس، ١٣٨٥ق.
٤. إیضاح المکنون فی الذیل علی کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون (عربی)، مصطفی بن عبدالله معروف به حاجی خلیفه (م ١٠٦٧ق)، عنی بتصحیحه: محمد شرف الدین یالتقایا، استامبول: وکالة المعارف الجلیة، ١٣٦٤ق.
٥. تاریخ تفسیر (فارسی)، علی کمالی دزفولی، تهران: کتابخانه صدر ١٣٥٧ ش، ٥٠٤ ص.
٦. التراث العربی فی خزانة مخطوطات مکتبة آیة الله المرعشی، احمد الحسینی، طبع باعتناء ولده: محمود مرعشی، قم: ١٤١٤ ق، ٦ مجلد.
٧. الذریعة الی تصانیف الشیعة (عربی)، محمد محسن آغا بزرگ طهرانی، صحّحه و زاد فیه ابن المؤلف: احمد المنزوی، تهران: کتابخانه اسلامیه، نجف، مکتبة صاحب الذریعة العامة، ١٣٩٢ ق، ٢٩ مجلد.
٨. رجال النجاشی،(عربی)، ابی العباس احمد بن علی النجاشی (م ٤٥٠ ق)، تحقیق: محمد جواد النائینی، بیروت: دارالاضواء ١٤٠٨ ق، ٢ جلد.
٩. طبقات مفسران شیعه، عقیقی بخشایشی، قم: نوید اسلام ١٣٧١ ش، ٥ مجلد.
١٠. علوم قرآن و فهرست منابع، عبدالوهاب طالقانی، قم: دار القرآن الکریم ١٣٦١ ق.
١١. فهرس الخزانة التیموریة (عربی)، دارالکتب المصریة، مصر: ١٣٦٧ق.
١٢. فهرس مخطوطات دارالکتب الظاهریة (عربی)، صلاح محمد الخیمی، دمشق ١٤٠٣ ق.
١٣. فهرس مخطوطات مکتبة مکة المکرمة، قسم القرآن و علومه، اعداد: محمد الحبیب المعیلة، لندن: مؤسسة القرآن للتراث الاسلامی، ١٤١٤ ق.
١٤. الفهرست (عربی)، ابوالفرج محمد بن اسحق معروف به ابن ندیم (م ٣٨٠ ق، علّق علیه یوسف علی طویل، بیروت: دارالکتب العلمیة، ١٤١٦ق)
١٥. فهرست موضوعی نسخه های خطی عربی کتابخانه های جمهوری اسلامی ایران (فارسی) محمد باقر حجتی، تهران: سازمان مدارک فرهنگی انقلاب اسلامی، سروش ١٣٧١ ش، ٤ مجلد.
١٦. کتابنامه بزرگ قرآن کریم (فارسی) تنظیم و نگارش: محمد حسن بکائی، تهران: مرکز فرهنگی نشر قبله ١٣٧٤ ش، تا کنون ده جلد از آن به چاپ رسیده است.
١٧. کشف الظنون عن اسامی الکتب و الفنون، (عربی)، مصطفی بن عبدالله، حاجی خلیفه (م ١٠٦٧ق). عنی بتصحیحه: محمد شرف الدین یالتقایا، استانبول: وکالة المعارف الجلیة، ١٣٦٤ ق.
١٨. فهرست مخطوطات دارالکتب مصر (عربی)، مطبعة دارالکتب المصریة، ١٣٧٥ ق.
١٩. هدیة العارفین (عربی)، اسماعیل باشا البغدادی، طبع بعنایة وکالة المعارف، استانبول، ١٩٥١ م.
٢٠. معجم الدراسات القرآنیة (عربی)، ابتسام مرهون الصفار، ساعدت جامعة بغداد علی نشره، ١٩٨٤م.