نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - نقد روشى و محتوايى كتاب فقيهان شيعه ايرانى

ايضاح الاشتباه فى السماءالرواه تاليف : حسن بن يوسف بن المطهرالحلى
تحقيق : محمدالحسون
تحقيق درباره نامها القاب كنيه هاى راويان و ضبط دقيق آنها بخش بزرگى از راوى شناسى و دانش رجال است . چه بسيار ديده مى شود كه يك راوى ضعيف دراثرابهام نام درست او به جاى يك راوى موثق تلقى مى شد و به عكس . و گاهى همنامى در ميان راويان باعث اين گونه مسائل مى گرديدازاين روى عالمان و محققان از ديرباز دراين راه به چاره جويى پرداخته و آثار مختلفى دراين زمينه پديد آورده اند كه در مجموعه آثارى ازاين دست با عناوين :[ الموتلف والمختلف] و[ المتفق والمفترق] مشهورند.ازاين گونه مسائل عالمان دانش رجال در سده هاى بعد به[ مشتبهات و مشتركات] تعبير كردند و دراين زمينه آثار نگاشتند.از جمله آثار سودمند و كارآمداين فن كتابى است با عنوان ياد شده به خامه فقيه فيلسوف متكلم و رجالى بزرگ شيعه علامه على الاطلاق آيه الله حسن بن يوسف به مطهرالحلى . [ ايضاح الاشتباه] از آثار مهم وارزشمند علامه حلى است . علامه بزرگوار در دانش رجال آثار بلند و گرانسنگى نگاشته است . يكى از آثار وى دراين باب[ خلاصه
الاقوال] است كه با تحقيق و تصحيح مرحوم علامه سيدصادق بحرالعلوم با مقدمه اى سودمند در شرح حال وى به چاپ رسيده است .[ كشف المقال فى معرفه الرجال] كتاب بزرگ و گسترده مرحوم علامه دراين باب بوده است كه متاسفانه به دست نيامده است . مولف در مقدمه خلاصه الاقوال آورده است كه :

[در آن كتاب هر آنچه درباره راويان و مصنفان از پيشينيان به دست ما رسيده است آورده ام . شرح حال و چگونگيهاى زندگانى متاخران و معاصران را نيز ياد كرده ام ازاين روى آنان آه آهنگ استقصاء مطلب را دراين زمينه ها مى جويند به آن كتاب مراجعه كنند] ٢ .

سومين اثر علامه حلى دراين زمينه كتابى است كه اينك مورد گفتگو است ٣ .

عالمان و شرح حال نگاران و كتاب شناسان در نام كتاب وحدت نظر ندارند. ٤اما آنچه خود در مقدمه به آن تصريح كرده است عنوانى است كه در آغاز مقال آمد.

[ ايضاح الاشتباه] براساس حروف اول نامها ترتيب يافته است بدون مراعات ترتيب در حرفهاى بعدى و نيز نامهاى پدران ازاين روى عالمانى به ترتيب و تنظيم دقيق آن پرداخته اند از جمله : مرحوم سيدابوالقاسم جعفر بن الحسين خوانسارى جد صاحب روضات با عنوان : [تتميم الافصاح فى ترتيب الايضاح] ٥ و مرحوم علم الهدى فرزند دانشور مرحوم فيض كاشانى كه افزون بر ترتيب و تنظيم به تكميل آن نيز همت گماشته اند با عنوان[ نضدالايضاح فى ترتيب ايضاح الاشتباه] كه ذيل فهرست شيخ طوسى[ ره] به سال ١٢٧١ ه.ق . به وسيله اسپرنگر در هندوستان چاپ و منتشر شده است .

[ ايضاح] به سال ١٣١٨ در تهران به چاپ سنگى نشر يافته است .اين چاپ بسيار مغلوط و مشوش است . تصحيف ها و تحريفهاى فراوانى دراين چاپ راه يافته و گاه چندين عنوان درهم آميخته و به عنوان نام شخصى واحد تلقى گشته است .اهميت كتاب و آشفتگى نسخه چاپى آن و عدم امكان بهره ورى محققان از آن محقق محترم را بر آن داشته است كه اين كتاب ارجمند را به شكلى استوار و با تصحيح و تحقيقى دقيق عرضه كند.

شيوه تحقيق :
محقق كتاب ابتدا نسخه هايى را كه از آنها سخن خواهيم گفت مقابله كرده است . در پرداختن متن استوار از روش تلفيق بهره جسته است و در مسير تحقيق كارهاى ذيل راانجام داده است :

١. نامها را به اختصار شناسانده و منابع ياد كرد آنها را آورده و نسبت هاى افراد را تبيين كرده است . ماننداسدى ليثى كوفى تميمى و ...

٢.اختلاف كتاب را در ضبط با ديگر منابع رجالى مشخص كرده و به دقت آورده است .

٣. علامه گاهى برخى از نامها را تكرار كرده و يا در ضبط اسماء بر خلاف آنچه در[ الخلاصه] نگاشته ضبط كرده است و يا در همين كتاب يك نام را دو گونه ضبط كرده است .اين موارد شناسايى شده و ضمن اشاره به چگونگى آنها در پايان كتاب در ضمن فهرستها همه موارد آمده است .

محقق مقدمه اى نيز نگاشته است و در ضمن آن از كتاب اهميت آن و چگونگى هاى مربوط به آن سخن

گفته است و در بخش ديگر به تفصيل از زندگانى مولف جايگاه وى در علوم اسلامى استادان و شاگردان و ديدگاه هاى عالمان درباره وى بحث كرده است .

نسخه هاى معتمد:
١. نسخه مدرسه فيضيه : ياد شده در فهرست آن : ج ١.٢٧ نگاشته شده به خط نستعليق به سال ١٠٦٣ به وسيله شهاب الدين بن حسينعلى همدانى و به سفارش مرحوم علم المهدى فرزند مرحوم فيض كاشانى مولف نضدالايضاح .

٢. نسخه مدرسه فيضيه : نگاشته شده به خط نسخ نوشته حسام الدين بن عزالدين بن عبدالله به سال ٩٩٤ه.ق . مقابله شده با نسخه شيخ حسين پدر بزرگوار مرحوم شيخ بهايى .

٣. نسخه كتابخانه آيه الله نجفى مرعشى : به قلم درويش بن قاسم نقاش . مراحل تحقيق و تصحيح كتاب پايان يافته است واينك محقق محترم در كار بازنگرى نهايى است كه براى چاپ و نشر آماده شود.اميدواريم ديرى نپايد واين اثر گرانقدر در پيش ديد جستجوگران دانش رجال قرار گيرد.

مولف ايضاح الاشتباه :
جمال الدين حسن بن يوسف بن مطهر حلى آيه الله على الاطلاق و مشهور به [علامه حلى] از قله سانان فرهنگ اسلامى و چهره هاى بسيار منور سلسله فقيهان فيلسوفان و متكلمان شيعه است . ما پيشتر به مناسبتهاى مختلف به اجمال درباره اين قله افراشته فقهات و درايت سخن گفته ايم و منابع شرح حال وى را ياد كرده ايم . ٧
با پژوهشگران و محققان
المكتبه المحمديه
تهيه و تدوين : عبدالجبارالرفاعى
نگارش سيره معصومان[ ع] و تحليل و بررسى حيات درس آموز و تنبه آفرين آن بزرگواران ضرورتى اجتناب ناپذير دارد. تبيين و تفسير حضور پيشوايان در عينيت جامعه و بازشناسى مواضع سراسراقدام و موضع گيرى پيامبر وائمه[ ع] در صلابت واستوارى تصحيح مواضع گسترش درك امت اسلامى از واقع صادق فرهنگ اسلام و قرآن نقش عظيمى خواهد داشت .

شناخت دقيق و شناساندن كارآمد محتواى زندگانى آن بزرگواران افزون بر درك و دريافت راستين و داشتن زاويه ديد درست و بهره مندى محقق از شيوه تحقيق و نقد متون آگاهى گسترده در تمامى منابعى را مى طلبد كه به گونه اى درارتباط با آن بزرگواران به قلم آمده است .

عالمان و متفكران اسلامى از همان آغازين روزهاى نشر و گسترش اسلام به ثبت و ضبط حوادث و وقايع زندگانى پيامبر و چگونگى برخوردها و حضور آن بزرگوار همت گماشتند و درادامه آن و در دوران تدوين و تنظيم اين آثار پراكنده نيز محققان بسيارى آثار شكوهمندى دراين زمينه ها نوشتند و بر جاى نهادند و چنين

است زندگانى ائمه اظهار[ ع] . اينك كه ضرورت بازنگرى و بازشناسى به اين مجموعه ضرورتى افزون يافته است و دنياى اسملا و بشريت تشنه معارف آفتابگون درالتهاب دست يافتن به چهره هاى منور و ديدن قله هاى افراشته انسانيت به سر مى برند بر محققان و ژرف انديشان است كه آثارى ارجمند گويا جهت دار و تفسير كننده دقيق ستم ستيزان و حق مداران زندگانى آن بزرگواران را تدوين كنند و در هر زبانى با بهره گيرى از بالاترين شيوه تحقيق و عرضه آن زبان عرضه كنند براى دست يابى به اين مقصد سترگ و مقصود بزرگ اولين گام تهيه معجم ها و كليدهاى آثار نگاشته شده درباره آن عزيزان و مواضع ياد شده درباره آن عزيان و مواضع ياد شده در متون اسلامى از آن بزرگواران است ٨ آنچه اينك در پى معرفى آن هستيم تلاشى است ارجمند و گسترده دراين زمينه .

آقاى عبدالجبارالرفاعى از فاضلان و سختكوشان اين ميدان هستند كه با درك ضرورت واهميت اطلاع رسانى به محققان سالهاست در حوزه علميه قم در كار تدوين و تهيه فهرستها و معجم هاى مختلف است كه تاكنون [مصادرالدراسه عن الحكومه والسياسه] و[ مصادرالدراسه عن التربيه الاسلاميه] و[ مصادرالدارسه عن الاقتصادالاسلامى] را منتشر ساخته است .

آقاى رفاعى اينك در پى تهيه و تدوين معجم بزرگى است با عنوان : [ المكتبه المحمديه] كه در حدامكان ارائه دهنده تمام نوشته هاى مستقل و يا پژوهشهايى خواهد بود كه در ضمن بحثهاى ديگر و يا عنوان مقاله در مجلات و مجموعه ها آمده است و متضمن گفتگو و بحث و بررسى از پيامبراسلام (ص ) و فاطمه زهراء[ س] وائمه معصومين[ ع] هست .

آنچه در مجموعه گرد مى آيد آثارى است كه به ده زبان : عربى فارسى تركى اردوئى انگليسى فرانسوى آلمانى بنگالى گچراتى و اسپانيولى نگاشته شده باشد . [المكتبه المحمديه] در سه مرحله تدوين مى يابد:

١. شناسايى و فهرست آنچه ياد شد با تكيه بر منابع

كتاب شناسى ها فهرست مجله ها و شناسايى مستقيم شامل : نام كتاب مولف آن زبانى كه بدان نوشته شده است تاريخ ولادت و فوت مولف واشاره اى به چاپهاى آن و ...

٢. گزينشى ازاين مجموعه با توصيفى كوتاه از محتواى منبع به ضميمه اطلاعات ياد شده .

٣. گزينش آثار و منابع كارآمد و نقد و تحليل آنها و به ديگر سخن ارائه كتاب شناختى تحليلى و منبع يابى و مصدر شناسى تحليلى .

دامنه پژوهش به لحاظ زمانى شامل تمامت آثار و پژوهشهايى خواهد بود كه از صدراسلام تاكنون به قلم آمده است .

اينك بخش مربوط به پيامبراسلام[ ص] مراحل پايانى خود را مى گذراند و بخشهاى ديگر نيز در حال تهيه و تدوين است و بخشى از برخى قسمتها به عنوان نمونه نشر يافته است ٩ .

آقاى رفاعى درانديشه آنند كه پس از تهيه و تدوين و نشراين معجم كار سيره نگارى را براساس اين مواد فراهم آغاز كند كه اينك به عنوان نمونه اى براى اظهارنظر و نقد و بررسى عالمان و محققان بحثى درباره پيامبر[ص] با عنوان : [ الاعدادالربانى للرسول قبل البعثه] با همكارى تنى چنداز نويسندگان تدوين نموده اند.

ما توفيق آقاى رفاعى را دراين تلاش فرهنگى سودمند و كارآمد و خداوند بزرگ خواهانيم .

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى:
١. مجله حوزه شماره ١٣.٤٧.

٢. خلاصه الاقوال /٠٢

٣. خلاصه الاقوال مقدمه .٣١ و ديگر منابع شرح حال علامه حلى .

٤. امل الامل ج ٢.٨٥ ( روضات الجنات ) ج ٢٧٤.٢ ( اعيان الشيعه) ج ٤٠٦.٥ ( الذريعه ) ج ٢.٤٩٣.

٥. الذريعه، ج ٣.٣٣٦.

٦. همان مدرك ج ٢٤.١٨٦.

٧. مجله حوزه شماره ٧.٢٦ شماره ٢٣.١٥٨ شماره ٣٩.١٦٩ شماره ٣٢.١٨٨.

٨. دراين زمينه كتاب نامه هايى تاكنون تدوين شده است به عنوان نمونه : معجم ماالف عن رسول الله صلاح الدين المنجد و نيز ر.ك . مجله حوزه شماره ٢٧.٢٠٠ شماره ١٧٠.٣٠ ، تاريخ اهل البيت مقدمه .١٥٢٨.

٩. تراثنا شماره ٥٧.١٤ معجم ما كتب عن الزهراه .