نشریه حوزه - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩

با پژوهشگران و محققان
شرح حال نگارى از جمله دانشهاى گرانقدر و كارآمد فرهنگ بشرى . ثبت و ضبط احوال و چگونگيهاى انسانها سابقه اى ديرپاى دارد و نقش عظيم آن در تربيت نسلهاانكار كردنى نيست . بااين آثار رادمرديها تجربه ها قله سانيهاى بلند همتان دانش و بينش عرضه مى شود واين همه براى كسانى كه درك شرايط محيط زندگى و دست يافتن به موضعى اصولى استوار را در مقابل جريانها و تجهيز براى آينده اش روشن و پربار را لازم و ضرورى مى دانند بى گمان از مهمترين عوامل تواند بود. نگرش هوشمندانه و تنبه آفرين به گذشته و گذشته آفرينان در دست يافتن به موضعى روشن و آماده سازى براى آينده اى ارجمند نقش عظيم دارد كه در آيات و روايات و تعاليم افقزاى قرآن واسلام دراين زمينه ها سخن رهگشا بسيار هست واينك مجال پرداختن به آنها نيست .

بهرحال اينها و جزاينها در طول زندگى بشر انگيزه تدوين و نگارش شرح حال ها و زيستنامه ها بوده است و در فرهنگ اسلام آثاراين دانش از جمله كهنترين نگاشته هاى مجموعه ميراث نگاشته هاى مجموعه ميراث فرهنگ اسلامى است .

براساس پژوهشى كه عالمان و محققان بزرگ اسلامى انجام داده اند عبيدالله ابن ابى رافع ١ كاتب على[ ع] واز چهره هاى برجسته تشيع اولين كسى است ٢ كه دراين زمينه دست به نگارش برده و كتابى پرداخته در نامها و نيز چگونگيهاى كسانى كه با على[ ع] در جنگهاى سه گانه اش همراه بوده اند با عنوان[ تسميه من شهد مع على عليه السلام حروبه بشرهم رسول الله بالجنه و من التابعين من افاضل العرب] .

كتاب در پنج بخش سامان يافته است :

١. قريشيان

٢. صحابه ازانصار كه دربدر نيز حضور داشتند

٣. صحباه ازانصار كه دربدر حضور نداشتند

٤. صحابه از مهاجرين

٥. تابعين .

از آنچه آمد بروشنى پيداست كه محتواى كتاب تنها ياد كرد صحابه همراه على[ ع] نيست - چنانكه برخى از بزرگان پنداشته اند ٣ - بااينكه بيشترين تعداد ياد شده آنانند.

گفتنى است كه : عنوان[ تسميه]... براساس پژوهشى كه آقاى حسينى در مقدمه دراز دامن و پرمايه خود براين كتاب انجام داده اند شيوه مستقلى در شرح حال نگارى بوده است واز گامهاى نخستين نگارندگان شرح حالها به شمار مى آيد كه مجموع آنها بخش عظيم وارزشمندى از ميراث فرهنگ اسلامى را تشكيل مى دهد ٤ .

بارى اينك كتاب عبيدالله ابن ابى رافع كهنترين متن شرح حال نگارى دراسلام به همت والاى محقق متتبع سختكوش آقاى سيدمحمدرضا حسينى بگونه اى فرابنيادى تحقيق شده وابعاد مختلف كتاب و مسائل مربوط به محتواى آن نيز به پژوهش كشيده شده است .

شيوه تحقيق وابعاد پژوهش :

الف : متن كتاب و توثيق آن :
متن كتاب ابتداء براساس چهار نسخه موجود مقابله و بازنويسى شده است آنگاه با تكيه بر متون كهن كه محتواى كتاب را نقل كرده اند و نيز بااستناد به تمام مصادر و منابعى كه دراين زمينه نگاشته شده است تحقيق و تصحيح گرديده است . بدينسان محقق بسيارى از مشكلات متن را گشوده و تصحيفات و تحريفات واشتباهات فراوانى را بازشناسى كرده واز كتاب زدوده است .

محقق محترم پس از تصحيح واستوارسازى متن به نگارش پانوشتها پرداخته و تمامت احاديث وارده در لابلاى كتاب را تخريج كرده است .

وى در ضمن پژوهش وسيع در منابع و مصادر كتبب متوجه شده اند كه مواردى ازاين كتاب و يا عبيدالله با سند منتهى به ابن ابى رافع نقل شده است كه در نسخه هاى موجود نبوده است كه اين مجموعه نيز گرد آمده و به عنوان مستدرك كتاب به آن ضميمه شده است .

تحقيق گسترده محقق و دستيابى وى به متن كتاب از طرق مختلف و راويان گونه گونه بى گمان در وثاقت نقلها و صحت آنچه آمده است ترديد باقى نمى گذارد.

ب : مقدمه كتاب :
مقدمه عظيم و پژوهشگرانه كتاب كه خود كتاب مستقلى است سرشاراز بحثهاى تاريخى فقهى اعتقادى و رجالى است . محقق دراين مقدمه ابتداءاز آل ابى رافع به تفصيل سخن رانده و در ضمن عرضه زندگانى اين خاندان وارسته از مشايخ روايت مولف و

راويان از وى ياد كرده است .

و آنگاه به تحليل كتاب و موضوع آن پرداخته است .ابتداءاز نسخه ها و چگونگيهاى آنها و جايگاه كتاب در منابع و مصادر سخن گفته است .

و آنگاه از محتوى كتاب يعنى نبردهاى سه گانه : جمل صفين نهروان به تفصيل گفتگو كرده و مسائل مربوط به آنها رااز ديدگاه اعتقادى فقهى و تاريخى به نقد و بررسى كشيده و منابع و مصادر موجود درباره آنها را شناسائى و معرفى نموده است . دراين بحث از زمينه ها عوامل و هدفهاى اين فتنه انگيزيها به تفصيل سخن رفته و چهره هاى موثر در اين حوادث با تتبعى وسيع و بااستناد بر كهن ترين منابع موجود شناسائى شده است . در بخشى ديگر از كسانى كه از جنگ روى برتافتند و همگامى باامام[ ع] را بر نتابيدند ياد شده و موضوع آنان بلحاظ تاريخى و فقهى و بررسى شده است . آنگاه از همگامان و ياران امام[ ع] بويژه از عمار چهره برجسته سپاه امام[ ع] گفتگو شده است و روايات پيامبر درباره وى و جنگ و شهادتش به تفصيل عرضه و بررسى شده و حديث معروف[ تقتله الفئه الباغيه] در پرتواسناد بسيار و درايتى هوشمندانه به بحث و بررسى نهاده شده است .

ج : تنظيم فهرست كامل همگامان امام[ ع]
آنچه دراين كتاب آمده است تعداد بسيار كمى از ياران امام[ ع] است كه مولف با توجه به جهاتى آنها را برگزيده است . محقق بزرگوار براى تكميل اين موضوع بسيار مهم وارزشمند تمام منابع موجود دراين زمينه را بدقت بررسى كرده و نامهاى همراهان امام را در نبردهاى سه گانه استخارج كرده و مجموع آنها را براساس الفباء تنظيم كرده است بااساس الفباء تنظيم كرده است با عنوان[ المعجم الجامع لاسماء من حضر مع على[ ع] حروبه] در ذيل نامها گزارش كوتاهى است از شرح حال آن بزرگواران باارائه منابع و مصادر شرح حال آنان پژوهش متن كتاب پايان يافته است،[ معجم] ياد شده نيز تنظيم نهائى اش را پشت سر گذاشته و مقدمه مفصل وارزشمند آن نيز تماما پيش نويس شده است .

اميدواريم در آينده اى نه چندان دور اين اثر گرانقدر و ميراث والاى فرهنگ اسلامى و تشيع براى بهره ورى عاشقان[ سيره علوى] منتشر شود.

--------------------------------------------------------------------------------

پاورقى
١. براى آشنائى با چهره منور عبيدالله ابى رافع و جايگاه بلند و منزلت والاى وى رك:[ مجمع الرجال] ج ٤.١١٨ [ مولفوالشيعه فى صدرالاسلام] [ ١٦.تاسيس الشيعه] [ ٢٨١. بهاجه الامال] ج ١.٣٢١ [معجم رجال الحديث] ج[ ٦٢.١ تهذيب المقال] ج[ ١٦٤.١ الاصابه] ج[ ٢٨.٤ الاستيعاب] ج[ ٦٣.١ تاريخ بغداد] ج ١٠.٢٠٤ و ...

٢.تاسيس الشيعه ٢٣٢.[ الذريعه] ج ٤.١٨١.

٣.مدارك پيشين اعيان الشيه ج ١.١٤٩. ما نيز پيشتر بااستناد به همين منابع موضوع كتاب را همراهان على[ ع] از صحابه دانسته ايم . نكته ديگراين كه در ياد كرد ما نام كتاب نيزاشتباه آمداست . رك : [حوزه] شماره ١٣.٣٦.

٤.اين قسمت از پژوهش آقاى حسينى باافزونيهائى در شماره ١٦ مجله[ ترائنا] به چاپ خواهد رسيد با عنوان[ التسميات] .