آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - فرسنامههاى فارسى - مساح رضوان
فرسنامههاى فارسى
مساح رضوان
هنگامى كه براى تدوين مقاله «اسب» در دائرةالمعارف بزرگ اسلامى با مؤلف مقاله، آقاى دكتر آذرتاش آذرنوش همكارى مىكردم، دريافتم كه نياكان ما از هزار سال پيش تا كنون درباره اسب، فرهنگى بى مانند و سرشار از هنرها باقى گذاشتهاند كه اينك به سبب كاهش استفاده از اسب در جوامع انسانى، آن گنجينهها نيز به دست فراموشى سپرده شده است. مؤلف محترم مقاله اسب، تا آنجاكه توانسته است به معرفى جوانب گوناگون اين فرهنگ پرداخته؛ امّا به لحاظ آنكه در مقاله دائرةالمعارف، فضاى كافى براى بررسى فرسنامههايى كه به زبان فارسى نوشته شده است در اختيار نبوده، ناچار، به بحثى اجمالى بسنده شده است. از مضمون آن بحث چنين بر مىآيد كه كسى تا كنون فهرست جامعى براى فرسنامههاى فارسى تدارك نديده است. به همين جهت، ما اين فرصت را غنيمت شمرده و به جستجوى اين آثار پرداختيم، و اينك مجموعهاى شامل ٧٦ فرسنامه تدارك ديدهايم كه تقديم خوانندگان مىگردد.
اين فهرست نسبت به آنچه پيش از اين تأليف گرديده مانند چهل مقاله آقاى رضا استادى و حتى فهرست بسيار مفيد استورى، كاملتر است. مّا هنوز نمىتوان ادّعا كرد كه فهرستمان براستى به حد كمال رسيده است، زيرا متأسفانه دستيابى به آثار متعددى كه - مثلاً - در كتابخانههاى گوناگون هند و پاكستان پراكنده است، آسان نيست و ناچار به فهرستهاى موجود، كه آنها نيز گاه تكرارى و نامطمئنند، بسنده شده، و چه بسا از كتابخانههاى خصوصى و عمومى جهان فرسنامههايى ناشناخته، سر بيرون كشند. با اين همه، آرزومنديم كه اين پژوهش، خوانندگان را مفيد افتد.
متأسفانه كهنترين فرسنامهاى كه ما شناختهايم (فرسنامه محمد بن محمد) از سال ٧٦٧ هجرى كهنتر نيست، حال آنكه بى ترديد پيش از آن روزگار نيز آثار ايرانى فراوانى وجود داشته است. سخن خيّام بر اين ادّعا دلالت آشكار دارد:
«به روزگار پيشين در اسب شناختن و هنر و عيب ايشان دانستن، هيچ گروه به از عجم ندانستندى، از بهر آنكه ملك جهان از آنِ ايشان بود و هر كجا در عرب و عجم اسب نيكو بودى به درگاه ايشان آوردندى...» (نوروزنامه، ص ٦٦).
نكته ديگر آنكه مسائل مربوط به اسب در برخى از آثار ديگر همچون كتابهاى ادب و بيطره نيز فراوان آمده است، و مثلاً كتاب آداب الحرب و الشجاعه اثر مباركشاه فخر مدبر، در اين باب از شاهكارهاى زبان فارسى به شمار مىآيد. ولى ما در اين گفتار، كار خود را اختصاصاً به نسخههاى خطى فرسنامهها محدود مىسازيم:
آنچه در اين مقاله ارائه مىشود عبارت است از:
١- فرسنامههايى كه به فارسى تأليف شدهاند (شانزده اثر).
٢- فرسنامههاى منظوم (هفت اثر).
٣- فرسنامههاى منسوب به ارسطو، شامل چهار بخش.
الف. آنها كه شمس الدين محمد فرزند حسن، ترجمه كرده است (پنج نسخه).
ب. فرسنامههايى كه در فهرستهاى نسخ خطى به صورت «منسوب به ارسطو» معرفى شده است (دو نسخه).
ج. فرسنامههايىكه گمنام معرفى شدهاند، امّا از قراينى مىتوان حدس زد از آنِ ارسطو است (چهار نسخه).
د. فرسنامههاى ديگر از ارسطو (دو نسخه).
٤- فرسنامههايىكه از كتاب هندى سالهوت راسپان ترجمه شدهاند (چهار عدد با نسخ متعدد).
٥- فرسنامههايى كه اگر چه گمنام هستند، امّا يا از زبان هندى به فارسى برگردان شدهاند و يا داراى اصطلاحات شبه قاره *٧٦* هستند. و از آن رو كه در فرسنامههاى نسخ، نمونهاى از «آغاز» يا «انجام» آن نياوردهاند، احتمال مىورد بعضى از نسخهها يكسان باشند (٢٤ نسخه).
٦- فرسنامههايى كه از عربى به فارسى ترجمه شدهاند (سه نسخه).
٧- فرسنامهاى كه از زبان تركى ترجمه شده است (يك نسخه).
٨- فرسنامههاى گمنام كه از نام مؤلف و حتى نام كتاب هيچ اطلاعى در دست نيست و اين نسخهها آشفتگى و يا افتادگى بسيار دارند (٢٣ نسخه).
فرسنامههايى كه به فارسى تأليف شدهاند
فرس نامه، تأليف محمد بن محمد، قرن ٨ ه. ق.
وى اين كتاب را براى امير «سيف الدين نصرة بن ملك شهريار شهيد مظفر الدين با كاليجار» (حكومت ٧٣٣ - ٧٧٥) در رمضان ٧٦٧ تأليف كرده است و در مقدمه آن چنين آمده است:
«از كتب مقدّمان... چون بعضى از آن مطوّل... و بعضى مختصر... بود، پيوسته مىفرمودند كه اين بنده ضعيف... محمد بن محمد را سعى بايد كرد كه از اين كتابها تأليفى كند». امّا در فهرست افشار - دانش پژوه عبارت «محمد را سعى بايد» به صورت «محمد واسعى» خوانده شده است. اين اشتباه به كتابهاى ديگر نيز راه يافته است. اين كتاب داراى دو بخش است: بخش اول، در معرفت اسبان و سال و رنگ و نيك و بد آنها، در چهل باب؛ بخش دوم، در مسابقه شرعى و مداواى اسبان، در ٣٣ فصل (در دو نسخه از اين كتاب، شصت فصل ذكر شده است).
اين كتاب به «صدباب» نيز شهرت دارد و گويا در اصل داراى صد باب بوده كه بعدها ٢٧ باب از بخش دوم آن افتاده است. فخرالدين احمد رودبارى در كتاب عرفان الخيول كه ترجمه فرسنامه الاقوال الكافية است، مطالبى را عيناً از كتاب موسوم به «صدباب» نقل كرده و به ترجمه خود اضافه كرده است؛ كه آن مطالب با فرسنامه نسخه شماره ٣٠٦٥ كتابخانه مركزى، ذيل مجموعه، مقابله شد و مطالب كاملاً با هم مطابقت داشت.
- دو نسخه، يكى به شماره ٥٧٤٥، كتابت سده ١١؛ و ديگرى به شماره ٢٨٣١ ذيل مجموعه، كتابت: سال ١٣١٦ ه. ق. در كتابخانه ملى ملك (افشار - دانش پژوه، ١/٣/٥٧٥؛ ٦/١٢٩).
* يك نسخه به شماره ٦٠٥٢، ذيل مجموعه، در كتابخانه مجلس، كتابت: سده ١٤ ه ق. (حائرى، ١٩/٤٤). اين نسخه در چهل باب و ٣٣ فصل تنظيم شده و نام مؤلف به صورت «محمد بن محمد (قرن ٨)» ياد شده (در الذريعه، ص ١٦/١٧٠، به صورت «محمد بن محمد؟» آمده)، امّا چون در ابتداى اين نسخه آمده است كه وى اين رساله را در سال ٧٦٧ براى «امير نصرة بن ملك مظفر الدين باكاليجار» تأليف كرده، ترديدى باقى نمىماند كه منظور همان مؤلف مورد نظر ما است.
* نسخهاى ديگر از اين كتاب در كتابخانه عمومى شرق در پتنا (پطنه) موجود است و از مؤلف فقط به صورت «محمد بن محمد» نام برده شده كه احتمالاً منظور همان مؤلف مورد بحث ما است (طب اسلامى، ١٩).
* استورى (ص ٣/٧٩٣ II) يك نسخه از اين كتاب را چنين معرفى كرده است:
«اسب نامه يا فرس نامه از محمد بن محمود يا محمد بن محمد كه به فرمان مظفر الدين باكا در ٧٦٧ تأليف شده است. و شامل ٢ قسمت است: قسم اول در ٤٠ باب، قسم دوم در ٣٣ باب.» بى گمان اين نسخه همان قرسنامه محمد بن محمد است و «باكا» تحريفى از «باكاليجار» است.
- يك نسخه به شماره ٧٥٠٠ ذيل مجموعه، در كتابخانه مرعشى، بى تاريخ، اين نسخه داراى دو بخش است، بخش اول در چهل باب، بخش دوم در شصت فصل (مرعشى، ١٩/٢٩٩).
* يك نسخه به شماره ٣٠٦٥ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى در دو بخش، يكى در چهل باب و ديگرى در ٣٣ فصل (دانش پژوه، ١١/٢٠٢).
در اين فهرست، نامى از مؤلف برده نشده است. اين نسخه را نگارنده بررسى كرد و همان طور كه گمان مىرفت، همان فرسنامه محمد بن محمد است. بخش اوّل اين نسخه با آنچه آقاى گردفرامرزى به چاپ رسانده است (نك: ادامه همين فهرست) يكى است، امّا گاه عبارات آن متفاوت است.
قسم دوم كه مربوط به بيطره است اگر چه از نظر مطالب يكى است، امّا نظم و ترتيب آن با متن چاپ شده تفاوت بسيار دارد.
لازم به ذكر است كه رضا استادى در كتاب چهل مقاله خود (ص ٣٤٨) اين نسخه را دوبار معرفى كرده است؛ يك بار به صورت «فرسنامه از محمد واسعى» (؟) و بار ديگر به اين ترتيب: «فرسنامه، در دو فصل؛ فصل اول در چهل باب در *٧٧* شناختن اسب و فصل دوم در سى و سه باب در درمان اسب.»
* يك نسخه به شماره ١٩٦٧ در كتابخانه مركزى، كتابت به سال ١٣٠٧ (دانش پژوه، ٨/٥٧٩). اين نسخه به صورت دو كتاب مستقل و گمنام در يك مجموعه معرفى شده است؛ مجموعه اول در بيطارى و اسبشناسى در چهل باب، و مجموعه دوم درباره بيماريهاى گوناگون اسب در شصت باب. اين نسخه را نيز نگارنده بررسى كرد و قسمتهايى از آن را با فرسنامه تصحيح گردفرامرزى مقابله نمود و در نتيجه معلوم شد كه همان كتاب «محمد بن محمد» است.
لازم به توضيح است كه اين كتاب همراه با فرسنامهاى ديگر از عبداللَّه بن صفى به نام «دو فرس نامه منثور و منظوم» به اهتمام دكتر على سلطانى گردفرامرزى و زير نظر دكتر مهدى محقق، در تهران، به سال ١٣٦٦ هجرى شمسى به چاپ رسيد؛ امّا از آنجا كه نسخه مصحح ناقص بوده و آغاز آن افتاده بوده است، كتاب به صورت گمنام معرفى شده است.
فرس نامه، تأليف نظام بن حسين ساوجى، به سال ١٠٣٣ ه .ق.
وى اين كتاب را براى شاه عباس صفوى (حكومت ٩٩٦ - ١٠٣٨) تأليف كرده و موضوع آن «اقسام اسبان و درمان آنها» است.
- از اين كتاب دو نسخه شناسايى شده است؛ يكى به شماره ٢٣٤٥ به خطا دانيال و به تاريخ ١٠٥١؛ و ديگرى به شماره ٢٣٤٦ كتابت به سال ١٢٤١، در لاهور پاكستان (احمد منزوى، ١/٤٥٠ - ٤٥١).
مضمار دانش، تأليف نظام الدين احمد فرزند ملاصدراى گيلانى، متوفى ١٠٥٩
اين كتاب را مؤلف، به امر شاه عباس دوم (حكومت ١٥٠٠ - ١٠٧٧) در يك مقدمه و سه مرحله - كه هر مرحله شامل نه باب است - گرد آورده است.
- يك نسخه به شماره ٣٠٦٥ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى، بى تاريخ (دانش پژوه، ١١/٢٠٠٢).
اين نسخه نيز بررسى شده و با نسخه كتابخانه مجلس به شماره ٦٢٧٧ مطابقت داده شده و مشخص گرديد كه هر دو نسخه يكسان است.
- يك نسخه به شماره ٤٨١ ذيل مجموعه، در كتابخانه ملّى ملك، كاتب محمد مؤمن، در ربيع الثانى ١٢١٦ (دانش پژوه، افشار، ٥/٣٥).
- يك نسخه به شماره ٧٥٠٠ ذيل مجموعه، در كتابخانه مرعشى (فهرست كتابخانه مرعشى، ١٩/٢٩٩).
- يك نسخه به شماره ٤٧٩٣ در كتابخانه غرب در مدرسه آخوند همدان، كتابت در ٢٦ شوال ١٢٥٦ (ص ٤٠٥).
- دو نسخه، يكى به شماره ٢٩١ ذيل مجموعه، و ديگرى به شماره ٦٢٧٧ در كتابخانهمجلس (حائرى، ١٩/٢٥٦؛ ٢١/٢٧٣، ٢٨٤).
- يك نسخه در كتابخانه عمومى شرق در پتنا (طب اسلامى، ٢٩).
- يك نسخه در كرمانشاه به خط شيخ على اكبر قمى، مورخ ١٠٩٩ ه.ق (الذريعه، ١٦/١٧٠).
- سه نسخه، يكى به شماره «Add ٦١٧٧» سده هجدهم ميلادى؛ ديگرى به شماره «Add ٩٨٩٨» سده هفدهم ميلادى؛ و سومى به شماره «٢٦٥ Add ٣٢ ,» ذيل مجموعه، مورخ ١٢١٣ ش (ريو، ٢٨٤ - ٣٨٤/II). از نسخه شماره آخر، يك عدد ميكروفيلم به شماره ١٤٦٤ ذيل مجموعه، در دانشگاه تهران موجود است (دانش پژوه، ٦٠٥).
* يك نسخه به شماره ١٠٩٣٧ در كتابخانه آستان قدس رضوى، كتابت به سال ١٢٦٦ ق. (محمد آصف فكرت، ٤٢٧). اين نسخه به صورت «فرس نامه، از نظام الدين احمد» ياد شده كه بى گمان، همان مضمار دانش است.
براى ديگر نسخ مضمار دانش نگاه كنيد: Story, II/٣.٨٩٣.
وصف الخيل، تأليف ملا محسن فيض كاشانى، متوفى ١٠٦٧ ه.ق.
اين كتاب به فرمان شاه عباس ثانى در هفت باب و حدود دويست بيت نوشته شده است.
- يك نسخه به شماره ٤٤٣٧ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى، كتابت سده ١٢ (دانش پژوه، ١٣/٣٣٩٦ - ٣٣٩٧. مضمون هفت باب در اين فهرست آمده است).
محاسن الحصان، تأليف امير محمدحسين بن امير صالح بن امير عبدالواسع حسينى سپاهانى خاتون آبادى، متوفى ١١٥١ ه.ق.
امير محمدحسين اين كتاب را براى شاه سلطان حسين صفوى در يك مقدمه و هفت باب و يك خاتمه در سال ١١١٧ ه. نوشته است.
- يك نسخه به شماره ١٣٩٧ در كتابخانه مركزى (دانش پژوه، ٨/٧٦).
*٧٨* آغاز نسخه چنين است: «... امّا بعد، چنين گويد... محمد حسين بن محمد صالح الحسينى... كه چون در اين اوان سعادت توأمان بوساطت محرم سده سنيه والا... جعفر قلى بيكاى امير آخورباشى فرمان هميون... سلطان حسين حسينى موسوى صفوى بهادر خان صدور يافت كه اين بنده... رسالهاى تأليف نمايد...» .
ميرآخورى اسب يا سواركارى و پرورش اسب، تأليف شاه قلى ميرآخور
- يك نسخه به شماره ٦٦٩ در كتابخانه ملّى ملك (دانش پژوه، افشار، ٦/١٣٠). وى در ديباچه اظهار نموده كه مدتى در خدمت امير جلال الدين سيد بدر بوده است تا آنكه پادشاه خراسان سلطان حسين بهارخان به او لطف كرده و سپس ميرآخور دربار شده و چون به دستگاه سلطان عبيداللَّه بهادرخان راه يافته است، كتاب را براى او نوشته است. آغاز نسخه چنين است: «بسمله، حميد بيحد پادشاهى را كه سمند تيزرو خرد در فضاى ثنايش هر چند دويده است به جايى نرسيده... .»
فرس نامه، گمنام
- يك نسخه به شماره ١٦٨٣ ذيل مجموعه، در دانشگاه تهران (احمد منزوى، فهرست نسخههاى خطى فارسى، ١/٤٤٢؛ دانش پژوه، ٣/٢٢٢١). اين نسخه ديده شد، در چهاربرگ است و درباره بيماريهاى اسبان، براى سلطان سنجر فرزند ملكشاه نوشته شده است. داراى تاريخ ٨٨٤ ه- است، امّا نوع خط و شيوه بيان آن، نشان مىدهد كه به احتمال زياد در قرن دوازدهم قمرى نوشته شده باشد. آغاز نسخه چنين است: «.. و اين نسخه را بجهت مطالعه سلطان اعظم سلطان سعيد سلطان سنجر ابن ملكشاه... تصنيف كرده بودهاند كه پيوسته بر لفظ مبارك آن حضرت چنين رفتى كه «اسب نيك نيكو ياريست مرد را در همه وقت، و در همه جا بكار آيد.»
خيل نامه، گمنام
اين كتاب در دو بخش تنظيم شده است: بخش اول شامل چهل باب در معرفت اسبان، و بخش دوم در ٦٠ باب در بيمارى و درمان آنها.
- سه نسخه در موزه بريتانيا، يكى به شماره ١٦٥ و Add.٣٢، ظاهراً سده ١٩؛ ديگرى به شماره .٥١٧٧ Add كتاب به سال ١٢٠٤ در بغداد؛ و آخرى به شماره ٨٢٥و Add.٩١ كه اين نسخه ناقص است (ريو، ٨٤/II).
- يك نسخه به شماره ٨٩٢ در پاريس داراى صد باب (بلوشه، ٩٣١/٢). اگر چه اين نسخه نيز داراى صد باب است، امّا چون آغاز و انجامى كافى از اين نسخهها داده نشده، نمىتوان حدس زد كه آيا اين نسخه با نسخه صد باب (فرسنامه محمد واسعى) يكى است يا نه؟.
فرس نامه، تأليف سعادت يارخان رنگين دهلوى، متوفى ١٢٥١ ه.
وى پس محكم الدوله ميرزا طهماسب بيك خان اعتماد است و اين كتاب را به خواهش حكيم محمد اشرف خان در عيب و سلامت اسبها در سه فصل نگاشته است، بدين ترتيب:
١- عيب بهورى؛ ٢- عيب رنگ؛ ٣- عيب جسمى.
- يك نسخه به شماره N.M. ٧٥٩١ - ٥٥٦/٤١ در موزه ملى پاكستان (نوشاهى، ٦٢).
فرس نامه، تأليف حامد بن عالم، قرن ١٣
اين كتاب در شصت باب در اقسام اسپان و درمان آنها نوشته شده است.
- يك نسخه به شماره ٥٢٣٢ در لاهور پاكستان (احمد منزوى، ١/٤٤٦).
- يك نسخه به شماره ٢٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٣٤٥).
فرس نامه، تأليف رفيع الدين بن ملك راج محمد بن ملك قطب الدين
- يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩)
* نسخهاى ديگر در همين فهرست به صورت علاج اسپان از محمد بن ملك قطب الدين به طور جداگانه معرفى شده كه بى گمان هر دو نسخه يكى است (نگاه كنيد: طب اسلامى، ٢٩).
فرس نامه، تأليف ابومحمد صديقى مشهور به منشى
- يك نسخه در كتابخانه رضا (طب اسلامى، ٢٩).
زبدةالفرس، تأليف ميرغلام مظهر على
- يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩).
شفاء الفرس، تأليف نجات حسين عظيم آبادى
- يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩)
* نسخهاى ديگر در همين فهرست (ص ٢٩) به صورت «علاج مرض فرس» از نجات حسين معرفى شده كه بى گمان اين دو نسخه *٧٩* يكى است. لازم به ذكر است كه از همين مؤلف كتاب ديگرى به نام علامات مرض فرس نيز ذكر شده است (طب اسلامى، ٢٩).
مرآةالافراس، تأليف سيد امام على اوهى
- يك نسخه در كتابخانه رضا (طب اسلامى، ٢٩).
منافع الفرس، تأليف شهاب الدين محمد ناضوار [؟] اولاد خواجه اويس قرنى
اين كتاب در ٥٢ باب در شناخت اسبان و معالجه امراض آنها نوشته شده است.
- يك نسخه به شماره ٨٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٤٦٣-٥٦٣).
پايان نسخه چنين است: «زهجرى تو پرسى بكردم شمار/ دو صد شصت و سه سال و هم يك هزار به دست خط فقير حقير ركن الدين.»
فرسنامههاى منظوم
فرسنامه، اثر شاعرى متخلص به صفى، قرن دهم هجرى.
وى اين كتاب را براى شاه طهماسب صفوى (حكومت ٩٣٠ - ٩٨٤ ه) سروده و در آغاز آن آمده:
«پى سيرش چنان كن سرعت انديش
كه گيرد سايه خورشيد را پيش
نمايد جلوه از مه تا به ماهى
ز فرّ دولت تهماسب شاهى
***
بحمداللَّه، صفى كامروز بارى
به ميدانست زينسان شهريارى
درين فكرم كه چون عزمم شود جزم
فرس نامه به نام شه كنم نظر
- يك نسخه به شماره ٢٥١٥ ف / ٢ ذيل مجموعه، كتابخانه ملى (انوار، ٦/١٨).
- يك نسخه به شماره ١٦٦٨ در دارالكتب (فهرست مخطوطات دارالكتب، ٢/٢٩).
* يك نسخه به شماره ٩٩٤ در كتابخانه ملى تبريز (٣/٩٩٠). در معرفى اين نسخه چنين آمده: «مؤلفش معلوم نشد. از متن نسخه چنين بر مىآيد كه معاصر شاه طهماسب بوده است؛ كدام شاه طهماسب؟ معلوم نيست» و در پاورقى صفحه ٩٩٠ فهرست، اين بيت به عنوان نمونه آمده است: «نمايد جلوه از مه تا به ماهى
«فرّ دولت تهماسب شاهى» كه بى گمان اين نسخه همان كتاب فرسنامه صفى است.
اين كتاب توسط دكتر سلطانعلى گردفرامرزى ذيل نام «دو فرس نامه منثور و منظوم» در تهران به سال ١٣٦٦ ش. به چاپ رسيده است. و در مقدمه دوم اين كتاب (ص ١٢٧) آمده است: «اگر در مورد اهدا شدن كتاب به پادشاه صفوى ترديدى به خود راه ندهيم، در خصوص نام سراينده كتاب اين ابهام و ترديد به جاى خواهد ماند، درستى نمىشناسيم» (براى اطلاع بيشتر نگاه كنيد: مقدمه همين كتاب).
فرسنامه (منظور و منثور)، سروده سيد حسينى
وى پيشه سپاهيگرى داشته و اين كتاب را به نام جلال الدين سكندرشاه سروده است.
- يك نسخه به شماره ١/٤٧٢٣ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى، كتابت به سال ١٠٢٤ ه. مثنوى اى است در سيصد بيت با ديباچهاى به نثر؛ كه در آن آمده است:
پسند افتد بنزد اين جهانگير
ادا كن هر چه خواهى كرد تقرير
بفگتا چون تويى مرد سپاهى
شناسى اسب را دانم كماهى
آغاز: «... امّا بعد، اين رساله ايست مزين و مشرف بخلعت... بندگى حضرت پادشاه كشور گشاى... مبنى بر پنج فصل است».
پايان:
«حسنى درد و اندوهت سرايد
اميدم آنكه اميدت برآيد»
(دانش پژوه، ١٤/٣٦٦٧)
فرسنامه، سروده محمدعلى حزين لاهيجى زاهدى فرزند ابوطالب (١١٠٣ - ١١٨١)
- يك نسخه به شماره ٢/٥١٦٦ ذيل مجموعه، در كتابخانه ملى ملك (افشار - دانش پژوه، ٨/٢٣١ - ٢٣٢).
آغاز:
«بنور و ضلمتش ره بردن آموز
به نسبت اشهب و ادهم شب و روز»
پايان
«پس از سه روز آبش را تو كم ده
پس از سه بار سيرابش كنى به»
*٨٠* - يك نسخه به شماره ٢٦٥/٢ Sdd.٣٢, ذيل مجموعه، در موزه بريتانيا (ريو، ٣٨٤.II).
در اين نسخه نام حزين چندين بار آمده و بنابر گفته خود وى، او اين كتاب را يك بار در زمان جوانى در اصفهان نوشته بوده است، امّا اكنون آن را دوباره براى سرزمين هند مىنويسد. اين نسخه داراى نه «حليه» در شناختن اسب و ده فصل در بيمارى اسبان و درمان آنهاست. يك عدد ميكروفيلم به شماره ف ١٤٦٤ ذيل مجموعه در كتابخانه مركزى وجود دارد (دانش پژوه، ٦٠٥؛ نيز نك: فهرست نسخههاى خطى فارسى، احمد منزوى، ١/٤٤١).
فرسنامه، سروده شخصى با تخلص فارغ، قرن ١٣ ه .ق.
- يك نسخه به شماره ٩٣٢ در كتابخانه گنج بخش پاكستان (احمد منزوى، ١/٢١٠ - ٢١١).
آغاز: «در بيان جنس و ولايت فرس به تجربه از گفته مولانا فارغ كه به نظم آورده:
در اوصاف اسپان بگويم ترا
كه تا نيك و بد سازى از هم جدا»
در پايان آمده:
«بگيرى تو گفتار فارغ بگوش
روى گر به بازار توس فروش»
فرسنامه، سروده سيد غياث الدين برقوسى
- يك نسخه به شماره ٣٩٨ ذيل مجموعه، در پاريس (بلوشه، ٠٤١/٢)؛ اين نسخه شامل پنج باب است كه پايان باب پنجم افتاده و احتمالاً مربوط به قرن شانزدهم م. است.
فرسنامه، از آنِ «فارس» يا «غواص» و آن را به اسم «حسام» به نظم كشيده
- يك نسخه در كتابخانه دهخدا ذيل مجموعه، (الذريعه، ١٦/١٧١).
آغاز: «هذا كتاب فرسنامه من كلام فارس، درود و نعمت الهى جلّ شأنه تعالى، گفته غواص... (بسمله)... سوار خرد به كه در هر نفس / بميدان حمد تو راند نفس».
فرسنامه رنگين، گمنام
- يك نسخه به شماره (٢١٥٥) ٢/١١٢٦/٤١٧٩ در مخطوطات شيرانى (فهرست مخطوطات شيرانى، ٢/٣٩٨). اين نسخه به سال ١٨٩٧ ميلادى نوشته شده و آغاز آن افتاده است.
فرسنامههاى منسوب به ارسطو
اين فرسنامهها به سه دسته تقسيم مىشوند: ١- «فرسنامههاى منسوب به ارسطو» كه مترجم آن شمس الدين محمد فرزند حسن است؛ ٢- «فرسنامههاى منسوب به ارسطو» كه در فهرستها با همين عنوان معرفى شدهاند؛ ٣- فرسنامههاى منسوب به ارسطو كه در فهرستها به صورت «گمنام» معرفى شدهاند.
فرسنامه، منسوب به ارسطو، مترجم شمس الدين محمد فرزند حسن (از عربى به فارسى ترجمه شده است).
- يك نسخه به شماره ٥٠١١ در دانشگاه تهران، كتابت سده ١٠ - ١١، در ٣٣ باب (فهرست نسخههاى خطى دانشگاه تهران، ١٥/٤٠٨٤). آغاز: «اين كتاب از گفتار ارسطوى حكيم است كه در وصف نيك و بد اسبان جمع كرده.»
اين نسخه به كوشش دكتر حسن تاجبخش در جلد اول كتاب تاريخ دامپزشكى و پزشكى ايران، از صفحه ٤١٤ به بعد، در تهران در سال ١٣٧٢ شمسى به چاپ رسيده است.
- يك نسخه به شماره ٦٦/٩ ف / ٧ ذيل مجموعه در كتابخانه ملى ملك (فهرست نسخ خطى كتابخانه ملى، انوار، ٢/٥١٣). در اين نسخه، مترجم مىگويد: اين رساله براى اسكندر نوشته شده است.
- يك نسخه به شماره ٣٢٣٢ در لاهور پاكستان، كتاب سده ١٣ قمرى در ٣٣ باب (احمد منزوى، ١/٤٤٦). در اين فهرست آمده: «متن منسوب به ارسطو كه براى اسكندر نگاشته شده است. ترجمه از مولوى محمد بن حسين كه مىگويد از عربى ترجمه كرده است».
- يك نسخه به شماره ١٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٥٤٣) نيز نگاه كنيد:
(«١_٤» Story, II, ٣ ,P٩٤٣, No ٢٦٦). اين نسخه در ٣٣ فصل گرد آمده و آغاز آن چنين است: «اين كتاب از گفتار ارسطوى حكيم است كه در وصف نيك و بد اسبان جمع كرده است».
* يك نسخه به شماره ٢٠٦٦/٢ در «مكتبات تركيا» شهيد على، كتابت به سال ٩٧٧ ه (احسان اوغلى، ٢٦٩). اين نسخه به صورت «فرسنامه (باللغة الفارسية) [از] شمس الدين محمد بن حسين» معرفى شده و نامى از اينكه منسوب به ارسطو باشد، نيامده امّا از آنجا كه اين شخص به عنوان مترجم فرسنامه ارسطو در بالا ذكر شد، بى گمان اين نسخه نيز از آنِ ارسطو است.
*٨١* فرسنامه منسوب به ارسطو (اين نسخهها در فهرست به صورت «منسوب به ارسطو» معرفى شدهاند).
- يك نسخه به شماره ٦٠٧٤ در كتابخانه مجلس، كاتب معين الدين محمد بن احمد، مورخ ٩٥٩ قمرى (حائرى، ١٩/٦١). در معرفى اين نسخه چنين آمده است: «اين فرسنامه منسوب به ارسطو است و با نسخه ٥٠١١ دانشگاه تهران تفاوتهايى دارد. آغاز نسخه چنين است: «فصل اول در وصف اسبان؛ بدانكه ارسطاطاليس حكيم مىفرمايد كه چون خواهى اسب نيك و بد را فرق كنى بايد كه اول نظر كنى... .»
- يك نسخه به شماره ٤٢٣٢ در اسلام آباد پاكستان گنج بخش، كتابت سده ١٢ (احمد منزوى، ١/٤٤٦). اين نسخه در بيست باب و به صورت «از ناشناس، منسوب به اسكندر و روايت ارسطاطاليس» معرفى شده و عنوان هر بيست باب در فهرست آمده است. آغاز نسخه چنين است: فرسنامه حضرت اسكندر... ارسطاطاليس حكيم چنين گويد كه اگر خواهيد كه اسپان نيك از بد شناسى، اول نگاه بايد كرد كه بلند و درهم پيوسته باشد».
فرسنامه، گمنام (اين نسخهها اگر چه در فهرستها به صورت گمنام معرفى شدهاند، امّا از آنجا كه در آغاز اين فرسنامهها نام ارسطو يا فصول كتاب وى ذكر شده، گمان مىرود اين نسخهها منسوب به ارسطو باشد).
- يك نسخه به شماره ٣٢٥٩ ذيل مجموعه، در دانشگاه تهران، كاتب: احمد شيبانى، كتابت در سال ١٣٤٩ قمرى (دانش پژوه، ١١/٢١١٩ - ٢١٢٠). اين نسخه ٤٥ فصل دارد و توسط نگارنده ديده شد. ظاهراً مؤلف عناوين ٣٣ فصل كتاب ارسطو را با عناوين فرسنامههاى ديگر در هم آميخته و با هم مجموعه ايى در ٤٥ فصل گرد آورده است. به عنوان مثال، فصل پنجم اين نسخه درباره «كورى و كرى اسب... و امّا گنگ بودن اسب» است كه در فرسنامه ارسطو چاپ دكتر تاج بخش هر كدام در فصلى جداگانه آمده است، به همين علت اگر چه مضمون اين دو نسخه يكى است ولى الفاظ و عبارات با هم تفاوت بسيار دارد.
- يك نسخه به شماره ٣٠١٥ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى، كتابت سده ١١ (دانش پژوه، ١٠/١٩٥٤ - ١٩٥٥). اين نسخه كه ٢٨ باب دارد توسط نگارنده ديده شد و همان فرسنامه ارسطو است كه فصلها و عبارات آن با آنچه دكتر تاج بخش چاپ كردهاند يكسان است و گويا به سبب آنكه چند فصل از آن افتاده، كاتب آن را «٢٨ باب» خوانده است. آغاز نسخه چنين است: «.. اين نسخه ايست از گفتار ارسطاطاليس حكيم كه جمع كرده است در وصف اسبان نيك و بد... اين نسخه را تأليف كرده از براى ذوالقرنين كه اسكندر رومى مىخوانند و اين موسوم است به بيست و هشت باب».
- يك نسخه به شماره ٤٧٢٣ ذيل مجموعه، در دانشگاه تهران، كتابت به سال ١٠٢٤ (دانش پژوه، ١٤/٣٦٦٨؛ نيز نگاه كنيد: فهرست نسخههاى خطى فارسى، احمد منزوى، ٤٤٠). اين نسخه توسط نگارنده ديده شد و مقدمه آن با آنچه آقاى دكتر تاج بخش چاپ كردهاند كاملاً متفاوت است و در آن آمده: «در صفت انواع اسپان و خاصية و شكل؛ بدانكه مقررست پيش علما و عقلاء كه بعد از انسان جانورى خوش شكلتر از اسب نيست...»، و بعد از آن، احاديثى چند از حضرت رسول (ص) و حضرت على(ع) آمده است. امّا ٣٥ باب آن كه مربوط به بيطره است همان فرسنامه ارسطو است. آغاز نسخه چنين است: «.. اين رساله ايست... كه حكماى زمان ارسطاليس جهت اسكندر تصنيف نموده و مشتمل است بر مقدمه و بر سى و پنج باب و خاتمه.»
- يك نسخه به شماره ٢١٦٣ در كتابخانه مجلس شوراى ملّى، كتابت به سال ١٢٢٥ قمرى (نفيسى، ٦/١٣١ - ١٣٢). بنابر گفته سعيد نفيسى اين كتاب شايد از زبان تازى ترجمه شده باشد و سبك انشاء مىرساند كه ترجمه مربوط به قرن نهم است. آغاز نسخه چنين است: «كتاب بيطارنامه من تصانيف حكيم اعظم ارسطاطاليس رحمةاللَّه عليه».
گفتار ارسطاطاليس در صفت اسپان
* يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩). در اين فهرست از مصنف كتاب نامى برده نشده است؛ امّا نام كتاب نشان مىدهد كه از آنِ ارسطو است.
فرسنامه، قانيوس حكيم
- يك نسخه به شماره ٥٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٨٥٣-٧٥٣). اين كتاب در ٧٧ باب گرد آمده است. آغاز نسخه چنين است: «الحمدللَّه رب العالمين... امّا بعد، اين كتابيست در شناختن اسپان از نيك و بد... .» پايان: «.. اين رساله فرسنامه نوشته تمام شد دوم ماه ربيع الاول ١٢٢٥.» از آغازِ نسخه چنين بر مىآيد كه از آنِ ارسطو است. براى اطلاع بيشتر، نگاه كنيد: استورى، ١٥٤/٣/II؛ بلوشر، II/ شماره (١) ٣٩٨؛ /IV شماره )٢(٩٥١٢.
*٨٢* سالهوترا (Salihotra)
نام يكى از بنيان گذاران قديمى علم بيطارى در هند است. وى علوم مقدماتى را نزد پدر خويش اسپستى (Aspasti) فرا گرفت و در معرفت و اداره امور اسبان دانش بسيار آموخت. وى رسالهاى به زبان سانسكريت به نام سالهوتر نوشت كه بارها به فارسى ترجمه شده است. ترجمه آن اينهاست.
- ترجمه سالوتر اسپان، مترجم ابن سيد ابوالحسن متخلص به هاشمى
وى اين كتاب را در سال ٩٢٦ هجرى قمرى، در زمان شمس الدين مظفرشاه دوم پادشاه گجرات (حكومت ٩٣٢ - ٩١٧ ه) از زبان سانسكريت به فارسى ترجمه كرده و اشعارى چند با تخلص هاشمى كه خود سروده است نيز بدان افزوده است. امّا پس از چندى در زمان شاه جهان پادشاه (حكومت ١٠٣٧ - ١٠٦٧) يكى از سپاهيان وى به نام خواجه عبداللَّه معروف به عبداللَّه خان بهادر فيروز جنگ اين كتاب را يافته و به نام خود بازنويسى كرده است؛ سپس تمام تخلصهاى «هاشمى» را از آن زدوده است. علاوه بر اين، مطالبى چند از فرسنامهاى فارسى مربوط به زمان سلطان محمود غزنوى را به ابتداى آن افزوده و كتاب را به نام خويش خوانده است. همين امر موجب اشتباه همه فهرست نويسان شده و ايشان اين كتاب را به خواجه عبداللَّه خان فيروز جنگ نسبت دادهاند، حال آنكه چنين انتسابى صحيح نيست.
اين كتاب به دو بخش تقسيم مىشود: بخش اول شامل دوازده باب و بخش دوم داراى ٣٨ باب. آغاز نسخه چنين است: «اسب فكرت چو زين كند دانا
به كه گويد نخست حمد خدا
به نام خدايى كه توسن افلاك را گرد مركز خاك دائر گردانيد...».
- يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩).
- يك نسخه به شماره ١٣٧٤٦ در آستان قدس رضوى (محمد آصف فكرت، ٤٢٧).
- يك نسخه به شماره ٢١٥١» (٢/١٢١٩ / ٤٢٧٢) در پاكستان (فهرست مخطوطات شيرانى، ٢/٣٩٧). اين نسخه به نام فرسنامه معرفى شده است.
- يك نسخه به شماره ٤٩٨ در پاريس (بلوشه، ٠٤١/٢).
- دو نسخه، يكى به شماره ٦٥٥، كتابت سده ١٢ ه .ق. و ديگرى به شماره ٧٥٥ كتابت سده ١٣ ه ق. در كتابخانه گنج بخش (احمد منزوى، ١/٢٠٨ - ٢٠٩). اين نسخه شامل دو بخش است: بخش اول در باب آفرينش اسپان و...؛ بخش دوم در علل و معالجه اسپان در ٣٨ باب. در اين نسخه نام اين اسبان آمده است:
«خنك خسرو، سياه جمشيد، جرده بهرام، بوربيژن، رخش رحم، شبديز پرويز، گلگون، سمند كيخسرو، كميت فريدون» و نيز در رنگ اسبان از نامهاى اصيل فارسى بهره برده شده است و مطالب نشان مىدهد كه مترجم از منابع ايرانى استفاده كرده است.
- دو نسخه، به شماره Add.٦١,٤٥٨ ذيل مجموعه، در موزه بريتانيا (ريو، ٢٥٤).
- يك نسخه به شماره ٦٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٨٥٣).
اين كتاب در سال ١٩٩١ م. در كلكته به نام فرسنامه هاشمى به چاپ رسيده است و جوزف ارلس اشعار اين كتاب را به انگليسى ترجمه كرده و در ١٧٨٨ م. در كلكته منتشر كرده است.
رساله سالوتر، ترجمه ميرنوازش خان على خان قرن ١٣ ه .ق.
- يك نسخه به شماره ٩٩١ در لندن (فاطمه كشاورز، ٥٦٣).
فرسنامه ترجمه عبداللَّه بن صفى
وى اين كتاب را به دستور سلطان احمد والى بهمنى از متن هندى سالهوترا ترجمه كرده است.
- يك نسخه به شماره Add.٤١,٧٥٠ در موزه بريتانيا (ريو، ١٨٤/٢).
آغاز اين نسخه چنين است: «بنده ضعيف و نحيف عبداللَّه بن صفى بر فرمان شاه جهانپناه از درك راسى بن سركراسى ساكن قصبةالملة ترجمه سالهوتر را فارسى كرده.»
- يك نسخه به شماره ٠٨٥ در پاكستان (احمد منزوى، ١/٤٤٨).
- يك نسخه در آصفيه (طب اسلامى، ٢٩).
رساله سالوترى، گمنام
- يك نسخه به شماره ٠٠٢ در لندن كتابت به سال ٩٨٠ ه. ق. (فاطمه كشاورز، ٦٦٣).
اين نسخه دوازده باب دارد و آغاز آن چنين است: «در زمان پيشين و دانايان اهل يقين كه چندين اسباب از بلاغت طبع و فضايل عقل در حق سالوترى و معالجه و غيره از پرده غيب بمنصب ظهور آوردند...».
*٨٣* در اينجا فهرست فرسنامههايى داده مىشود كه مؤلف يا مترجم آنها مشخص نيست، امّا از زبان هندى به فارسى ترجمه شدهاند و يا داراى اصطلاحات شبه قاره هستند و مىتوان گفت در آنجا نوشته شدهاند .
- يك نسخه به شماره «٢١٤٩» (١/٢٢٨٧/٥٦١٢) در پاكستان (فهرست مخطوطات شيرانى، ٢/٣٩٧). در معرفى اين نسخه آمده است: «اصل رساله به زبان و خط هندى است ولى كسى آن را به فارسى ترجمه كرده و زير هر سطر درج نموده.»
- يازده نسخه در پاكستان (احمد منزوى، ١/٤٥١-٤٥٢). در معرفى اين نسخهها آمده: «از ناشناس، از نوشتههاى شبه قاره، در ٨٠ باب».
- سه نسخه در كتابخانه گنج بخش (احمد منزوى، ١/٢١٠). در فهرست آمده: «از ناشناس، در شناسايى خوب و بد درمان اسب، از نگاشتههاى شبه قاره است».
- يك نسخه در اسلام آباد پاكستان در ٣٦ باب با اصطلاحات هندى (احمد منزوى، (٤٥٢١).
- يك نسخه در موزه ملى پاكستان، كاتب: معين الدين، مورخ ١٢٠١، آميخته با مصطلحات محلى شبه قاره هند (نوشاهى، ٦٢).
- دو نسخه در پاكستان مربوط به سده ١٣ (احمد منزوى، ١/٢١١).
- يك نسخه در پاكستان مربوط به اوايل قرن ١٢، اين كتاب به دستور مظفرشاه ثانى، والى گجرات، ترجمه شده است. (فهرست مخطوطات شيرانى، ٣/٥٤٩).
- چهار نسخه در پاكستان، بى تاريخ، اصل رساله به زبان هندى است، امّا كسى آن را به فارسى ترجمه كرده و زير هر سطر آورده است (احمد منزوى، ١/٤٥٢).
فرسنامههايى كه از عربى به فارسى ترجمه شدهاند فرسنامه منسوب به ارسطو (نگاه كنيد: ابتداى مقاله)
عرفان الخيول، ترجمه فخرالدين بن احمد رودبارى
اين كتاب ترجمه است از «الاقوال الكافيه و الفصول الشافية فى الخيل» (چاپ شده در بيروت، ١٩٨٧ م.) از ملك مجاهد غسّانى و به دستور امان اللَّه خان پسر خسروخان فرمانرواى كردستان در سنندج در سال ١٢٦١ ه.ق. به فارسى برگردان شده است. مترجم در ضمن ترجمهاش از كتابهاى مضمار دانش، آداب الحرب و صد باب (فرسنامه محمد واسعى) نيز استفاده كرده است.
- يك نسخه به شماره ٢٤٢٩ در كتابخانه مركزى (دانش پژوه، ٩/١٠٩٣).
- يك نسخه به شماره ٢١٨١ در كتابخانه مجلس شوراى ملى (سعيد نفيسى، ٦/١٤٤).
ترجمه كامل الصناعتين، مترجم ناشناخته
نام كامل اين كتاب كشف همّ الويل فى معرفة امراض الخيل او كامل الصناعتين البيطرة و الزرطقه المعروف الناصرى، تأليف ابوبكر بن بدر الدين بيطار است و به امر قاضى القضاة محمد ادريس خان و به نام احمد شاه درّانى (حكومت ١٧٢٣ - ١٧٧٣ م) ترجمه شده است.
- يك نسخه به شماره ١٦٦٧ در دارالكتب مصر، كتابت به سال ١١٩٩ ه.ق. (فهرست المخطوطات الفارسية دارالكتب، ٢/٢٨ - ٢٩).
- يك نسخه به شماره ٣٠٢٥/١ در ازبكستان شوروى (مجموع نسخ خطى شرق در آكادمى علم، ازبكستان شوروى، ٤٩٦٥/١).
در توضيح اين نسخه آمده است: «اين ترجمه به كمك قاضى محمد صديق خان و محمد ادريس خان به نام احمد شاه درانى انجام شده و احتمالاً اين دو نفر از درباريان بودهاند چه، قاضى محمد صديق، مفتىِ بلدة لاهور بوده است.»
* يك نسخه به شماره ٢٥١٥ در كتابخانه مركزى، كتابت سده ١٢ (دانش پژوه، ٩/١٣٠٨). اين نسخه توسط نگارنده ديده شد و ناقص است. آغاز آن چنين است: «است كه ناگاه پيدا شود و هفتم ثواليل است و آن جمه ثولول است». و در پايان آن آمده: «امّا بعد حسب الحكم جهان مطالع عالم مطيع شاه سليمان جاه... سلطان المجاهدين فى سبيل اللَّه... احمد شاه پادشان دُرِّ دُرّان لازال مؤيّد بتأييد السبحان... .»
اين نسخه در فهرست چنين معرفى شده: «فرس نامه: در ٩ مقاله بنام احمد شاه درّانى ساخته شده است.»
«كتاب البطرة» و «كتاب الخيل»، مترجمان ناشناخته
اين دو كتاب ترجمهاى از الفروسيه ابن اخى حزام است و در زمان خليفه معتضد (حكومت ٢٧٩ - ٢٨٩) به عربى نوشته شده است (استورى، ٦٩٣/٣,II).
*٨٤* يك فرسنامه ترجمه از زبان تركى
ترجمه بيطارنامه، مترجم عباسقلى بيگدلى از تركى
- يك نسخه به شماره ٦١٧٢ ذيل مجموعه، در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى، مترجم اين كتاب را در سال ١٠٧٠ هجرى قمرى براى شاه عباس ثانى به فارسى برگردان كرده است (حائرى، ١٩/٢٥٨).
فرسنامههاى گمنام كه به فارسى تأليف شدهاند، امّا از نام مؤلف و نام كامل كتاب اطلاعى در دست نيست و معمولاً نسخهها داراى آشفتگى و يا افتادگى است.
- يك نسخه به شماره ٥١٦٤ در كتابخانه مركزى، كاتب فتح اللَّه بن حاجى بن... محمد باقر خان قاجار، كتابت به سال ١٣٢٠ ه. ق. (دانش پژوه، ١٥/٤١٣٢ - ٤١٣٣). اين نسخه گمنام است و توسط نگارنده ديده شد. اگر چه آغاز آن مانند فرسنامه هاشمى (نك: ابتداى مقاله) بابيت «اسب فكرت چو زين كند دانا / به كه گويد نخست حمد خدا» آغاز شده و حتى گاه اشعارى از فرسنامه هاشمى در آن ديده مىشود امّا با فرسنامه هاشمى تفاوت كلى دارد و قسمت اعظم كتاب درباره بيطره است و در آن لغات و اصطلاحات هندى ديده نمىشود.
- شش نسخه در پاكستان با شمارههاى متفاوت (فهرست مخطوطات شيرانى، ٢/٣٩٧ - ٣٩٨؛ ٣/٥٣٩).
- يك نسخه در آصفيه به نام علاج الفرس (طب اسلامى، ٢٩).
- يك نسخه در موزه ملى پاكستان، سده ١٣ در معالجه امراض اسپان (نوشاهى، ٦٢).
- يك نسخه در آستان قدس رضوى، كاتب: رسول ايروانى، كتابت به سال ١٢٧٨ ه.ق. (محمد آصف فكرت، ٤٢٧).
- يك نسخه در كتابخانه پاكستان، كاتب حسن محمد مورخ ١٢٩٨ ه.ق. (كتابخانههاى پاكستان، تسبيحى، ١/١٤٠).
- يك نسخه در تبريز، اين نسخه منظوم است و جزو مجموعههاى شخصى است.
آغاز: «به نام پادشاه آفرينش
بصارت بخش چشم اهل بينش (الذريعه، ١٩/٢٥٧).
- يك نسخه در كتابخانه مرعشى، مختصرى است در مشخصات اسبهاى خوب و بيماريها و درمانهاى آنها و آداب اسب دوانى، شامل سه مرحله و هر كدام دربردارنده چند فصل (فهرست نسخه خطى كتابخانه مرعشى، ١٤/٨٠).
- دو نسخه در كتابخانه ملى ملك (ايرج افشار - دانش پژوه، ٦/١٣٠).
- يك نسخه به شماره ٨٥٥ در كتابخانه گنج بخش، كتابت به سال ١٢٤٧ ه.ق.، در ٣٦ باب مصور (احمد منزوى، ١/٢٠٩).
- يك نسخه به شماره Add.٤١,٧٥٠ ذيل مجموعه، در موزه بريتانيا، كتابت به سال ٩٨٣ ه. ق. مؤلف، اين كتاب را به سلطان غياث الدين محمد شاه بن محمود شاه خلجى (حكومت ٨٧٣ - ٩٠٦) تقديم كرده است. امّا بنابر قول «ريو» تاريخ كتابت نسخه بايد اشتباه باشد (١٨٤).
- دو نسخه در پاريس به نام بيطارنامه. اين نسخهها ظاهراً قديمى است؛ زيرا مؤلف مىگويد كتاب را با زحمت بسيار نوشته و كار خود را بر اساس كار افراد يونانى از جمله ارسطو، بقراط، قانيوس و حريمة بن قبس نهاده است. اين نسخه ٧٧ باب داشته كه در پايان باب ٥٢، نسخه تمام مىشود (بلوشه، ٠٤١-٩٣١/٢).
- يك نسخه به شماره ٣٩١ در لندن و داراى هشتاد «نوع» است (فاطمه كشاورز، ٣٥٦).
در پنجاب و تاشكند فرسنامهاى گمنام نيز موجود است كه آن نيز به هشتاد «نوع» تقسيم مىشود و احتمالاً همين كتاب است (نگاه كنيد: استورى، ٠٠٤/II/٣، شماره ٦٠٨٦,٨).
- يك نسخه به شماره ١٠٢ در لندن شامل ٣ «كليد» (فاطمه كشاورز، ٦٦٣). نام اين نسخه تجارب العلاج آمده است.
- يك نسخه به شماره ٤٩٢٧ ذيل مجموعه، در كتابخانه مركزى (دانش پژوه، ١٤/٤٠٤٥).
- يك نسخه در دانشگاه تهران، كاتب نصر اللَّه تنكابنى و اين كتاب را براى كتابخانه ميرزا نصر اللَّه خان مشير الملك نوشته شده است (دانش پژوه، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه دانشكده حقوق، ١٦٤).
- يك نسخه به شماره ٦٣٠٧ در كتابخانه مجلس، كاتب: پزشك على رضا بن حسن بن مسعود طبيب. اين كتاب از تأليفات عصر قاجاريه است و در آغاز آن ١٩ بيت از مثنوى مولوى نقل شده (حائرى، ١٩/٢٩٠).
يك نسخه ديگر از همين كتاب نيز در دانشكده الهيات به شماره ١٣٧ مورخ سده ١٣ موجود است (حائرى، همانجا).
در پايان لازم به ذكر است كه استورى در كتاب خود به نام a Bio - Biblieographical survey Presian Literatureحدود *٨٥* بيست فرسنامه ديگر را «گمنام» معرفى كرده است. براى اطّلاع بيشتر نگاه كنيد: ٤٠٤-٠٠٤/٣/II
علاوه بر اين، در همين كتاب به هشت نسخه ديگر اشاره شده است كه گرچه نام كتاب و مؤلف آنها مشخص است، امّا چون اطلاع چندانى از اين نسخهها به دست نمىدهد، ما براى عدم تكرار، از ذكر نام آنها در اين فهرست خوددارى كرديم. اين كتابها عبارتند از:
١- فرسنامه از على بن متطبب؛ ٢- فرس نامه از حكيم حامد يا حكيم احمد؛ ٣- مفتاح الفرس و تحفةالافراس از قاضى حسن دولت آبادى؛ ٤- راحة الفرس يا راحة الافراس از انندرام مخلص؛ ٥- فرسنامه از ميرزا بهچوچوبگ؛ ٦- حيات الفرس از محمدتقى بن محمد فيض بن امير احمدخان عرب هاشمى؛ ٧- مقصد الرائض از رضاخان نظير (ص ٧٩٣-٩٩٣).
مآخذ
- احسان اوغلى، اكمل الدين، فهرست مخطوطات الطب الاسلامى مكتبات تركيا (استانبول: ١٤٠٤ ش / ١٩٨٤ م.).
- احمد منزوى، فهرست كتابخانه نسخههاى خطى گنج بخش (اسلام آباد: ١٣٥٧ ش).
- احمد منزوى، فهرست نسخههاى خطى فارسى (تهران: ١٣٣٥ ش).
- احمد منزوى، فهرست مشترك نسخههاى خطى فارسى پاكستان (اسلام آباد).
- استادى، رضا، چهل مقاله (تهران،...).
- افشار دانش پژوه، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه ملى ملك وابسته به آستان قدس (تهران: ١٣٦٦ ش).
- حائرى، عبدالحسين، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى (تهران: ١٣٥٠ ش.).
- دانش پژوه، محمدتقى، فهرست كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (تهران: ١٣٤٠ ش.).
- دانش پژوه، محمدتقى، فهرست ميكروفيلمها كتابخانه مركزى دانشگاه تهران (تهران: ١٣٤٨ ش.).
- دانش پژوه، محمدتقى، فهرست نسخههاى خطى كتابخانه دانشكده حقوق (تهران: ١٩٦١م.).
- دانش پژوه، محمدتقى، فهرست كتابخانه اهدايى آقاى سيد محمد مشكوة به كتابخانه دانشگاه تهران (تهران: ١٣٣٥ ش.).
الذريعه، آقا بزرگ تهرانى (تهران: ١٩٥٩ م.).
طب اسلامى (پنتا: ١٩٨٤ م.).
فهرست المخطوطات الفارسية التى تقتنيها دارالكتب حتى عالم ١٩٦٣ (جمهورى عربى متحده: ١٩٦٧ م.).
- فهرست كتابخانه ملى تبريز، به كوشش سيد يونسى (تهران: ١٣٥٤ ش.).
- فهرست مخطوطات شيرانى، به كوشش محمد بشير حسين (لاهور پنجاب: ١٦٩٦ م.).
- فهرست نسخ خطى كتابخانه ملّى، به همت سيد عبداللَّه انوار (تهران: ١٣٥٤ ش.).
- فهرست نسخههاى خطى مرعشى نجفى، به كوشش محمود مرعشى، احمد حسينى (قم: ١٣٦٦ ش.).
- فهرست نسخههاى خطى كتابخانه غرب مدرسه آخوند همدان، به كوشش جواد مقصود همدانى (١٣٥٦ ش.).
- كتابخانههاى پاكستان، به كوشش محمدحسين تسبيحى (اسلام آباد: ١٩٧٧ م.).
- مجموع نسخ خطى شرق در آكادمى علم ازبكستان شوروى (١٩٦٧ م.).
- محمد آصف فكرت، فهرست الفبايى كتب خطى آستان قدس (مشهد: ١٣٦٩ ش.).
- نسخههاى خطى نشريه كتابخانه مركزى دانشگاه تهران، به كوشش محمدتقى دانش پژوه، ايرج افشار (تهران: ١٣٤٦ ش.).
- سعيد نفيسى، فهرست كتابخانه مجلس شوراى ملى (تهران: ١٣٤٤ ش.).
- سيد عارف نوشاهى، فهرست نسخههاى خطى فارسى موزه ملى پاكستان كراچى، (تهران: مركز تحقيقات فارسى ايران و پاكستان، ١٣٦٢ ش.).
- Blochet. E. Catalogue des Manuscrupts Persian, Paris.
- Fateme Keshavarz, A descriptive and analytical catalogue of persian manuscripts in the library of the wellcome institute for the history of medicine. London,
١٩٨٦.
- Rieu charles, Catalogue the persian Manuscriptsion the British museum, ١٩٦٦.
- Story. C. A. persian literature a bio-ibliographical survey, Leiden, ١٩٧٧.