آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - گزارشى از طرح فهرستگان مشترك دست نويسهاى اسلامى سراسر دنيا - مسجد جامعي احمد
گزارشى از طرح فهرستگان مشترك دست نويسهاى اسلامى سراسر دنيا
مسجد جامعي احمد
معاونت فرهنگى وزارت ارشاد و فرهنگ اسلامى سالهاست كه بخشى پى نهاده است با عنوان (خانه كتاب). آهنگ اين بخش در مجموعه معاونت فرهنگى خدمت گذارى كتاب است در ابعاد مختلف, از جمله معجم نگارى, فهرستگارى, كتابشناسى روز, كتابهاى منتشر شده و …
آنچه در اين مقاله معرفى مى شود طرحى سترگى است در تدوين فهرست مشترك دست نويسهاى اسلامى سراسر دنيا, و از جمله طرحهاى بخش ياد شده معاونت فرهنگى.
آينه پژوهش
مقدمه:
ارزش هر تمدن و فرهنگى, از يك ديدگاه, بسته به ذخاير و پشتوانه فرهنگى آن تمدن است. از اين ديد تمدن و فرهنگى زمانى از بين مى رود كه ذخاير و پشتوانه فرهنگى خود را از دست بدهد و نتواند پيشينه تاريخى خود را به اثبات برساند. از اين روست كه مى بينيم اقوامى كه از خود پشتوانه فرهنگى ندارند سعى مى كنند تا با جعل پيشينه تاريخى ـ فرهنگى, خود را صاحب تمدن معرفى كنند.
از ميان پشتوانه هاى فرهنگى, آنچه بيش از همه ارزش و اهميت دارد, (ميراث مكتوب) است. (ميراث مكتوب) نمايانگر تلاش انديشمندانى است كه براى ساختن تمدن خود از هيچ كوششى فروگذار نكرده اند و همچنين نشاندهنده اين است كه اين دانشمندان چگونه خود و انديشه خود را وقف پيشبرد اهداف و يا اصلاح ساختار تمدن و فرهنگ خود ساخته اند.
از اين ميان, تمدن اسلامى, بدون ترديد, بيشترين سهم را در ساختار تمدن فعلى جهانى داراست. و از اين رو ـ چه از ديد كمّى و چه از ديد كيفى ـ داراى وسيعترين پشتوانه فرهنگى است و نشانه آن به جا ماندن نزديك به پنج ميليون نسخه خطى اسلامى است.
اين نسخه ها گستره وسيعى از دانش و علوم و فرهنگ را دربرمى گيرند: از صرف و نحو گرفته تا عروض و بلاغت و شعر, و از تاريخ و تراجم و رجال گرفته تا اخلاق و عرفان, و از طب و داروشناسى و دامپزشكى گرفته تا رياضيات و نجوم و از منطق و فلسفه تا دانشهاى دينى قرآنى, حديثى, فقهى و… از جمله دهها موضوعى است كه توسط دانشمندان و اديبان و شعراى مسلمان تنظيم و تأليف يافته و كِلك كاتبان با وسائل و ادوات اوليه كتابت به استنساخ و تكثير آنها پرداخته است.
اينك اين مجموعه از ميراث گذشتگان فراروى ماست, تا از آنها بهره گيريم و ما هم گامى در جهت تقويت فرهنگ و تمدن اسلامى برداريم.
*.*.*
امّا متأسفانه بسيارى از اين نسخه ها كه بعضى از آنها نيز نسخه منحصر به فردى از يك تأليف است, در كشورهاى مختلف پراكنده است و تنها تعدادى از نسخه هاى بيشمارى كه در كتابخانه هاى ايران و هند و پاكستان و تركيه و ديگر كشورها موجود است, فهرست شده است و آنهايى هم كه فهرست شده است به دليل پراكندگى فهرستها, شيوه هاى مختلف فهرست نگارى, زبانهاى مختلف آنها (از فارسى و عربى گرفته تا تركى و روسى و انگليسى و هلندى و لهستانى و…) و ناياب بودن بسيارى از فهرستهاى خارجى, براحتى در دسترس ما قرار ندارند و محققى كه بخواهد از وجود نسخه اى آگاهى يابد بايد ساعتها و بلكه روزها و ماهها از عمر خود را جهت يافتن نسخه اى به هدر بدهد و غالباً هم به نتيجه كامل نرسد. بنابراين يا تحقيق او به نتيجه نمى رسد و يا به دليل عدم دستيابى به نسخه اصل و دقيق تر, پس از مدتها و سالها كه نسخه اى بهتر يافت بشود, بايد به دوباره كارى دست بزند. از اين رو خانه كتاب ايران وابسته به معاونت فرهنگى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى تصميم گرفت تا با استفاده از تجربيات كارهاى انجام شده در زمينه معجم نگارى و فهرست نگارى كتب حديث, به يكباره تمامى اين فهرستها را به تفصيلى كه توضيح خواهيم داد جمع آورى و درهم كرده و به تهيه (فهرستگان مشترك دست نويسهاى اسلامى سراسر دنيا) مبادرت كند كه اينك گزارشى از اين طرح و دامنه آن و روش انجام آن تقديم محققان مى گردد:
الف ـ معرفى, اهداف و دامنه طرح:
اين طرح بنا دارد تا كليه فهرستهاى موجود و چاپ شده نسخه هاى خطى اسلامى را از سراسر جهان و به زبانهاى مختلف جمع آورى كرده و پس از ترجمه فهرستهاى لاتين به زبان فارسى و آماده سازى آنها در كنار فهرستهاى فارسى و عربى در كامپيوتر, تمامى اين فهرستها را با هم به صورت فهرستى جهانى و درهم كرده, در دو شكل مكتوب و نرم افزارى ارائه كند.
دامنه طرح از نظر زبان نسخه ها: اين طرح در مرحله اول تنها نسخه هاى خطى فارسى و عربى را دربرمى گيرد و در مرحله دوم نسخه هاى به زبانهاى ديگر اسلامى (همانند تركى, اردو و…) را نيز شامل خواهد شد.
دامنه طرح از نظر جغرافيايى: همچنانكه اشاره كرديم, اين طرح محدوديت جغرافيايى ندارد و تمامى نسخه هاى اسلامى فهرست شده در سراسر جهان را دربرمى گيرد.
ب ـ كارهايى كه تاكنون توسط ديگران در اين زمينه انجام شده است:
خوشبختانه تاكنون مؤسسات و افراد مختلف به اين مسأله توجه كرده اند. امر بررسى نسخه هاى خطى اسلامى, فهرست نگارى آنها و تهيه فهرستهاى درهم كرده منطقه اى يا زبانى و يا منطقه اى زبانى, از امورى است كه هم اكنون نيز توسط مؤسسات و محققان مختلف دنبال مى شود. هرچند, شايد نتوان بسيارى از اين فهرستها را به معناى دقيق كلمه (فهرست مشترك) ناميد, ولى به علت نزديكى ساختار آنها با فهرست مشترك ذكر آنها در كنار فهرستهاى مشترك لازم است. در اينجا به مهمترين فهرستهايى كه تاكنون در اين زمينه تأليف شده اند اشاره مى كنيم:
١ـ فهرستهاى مشترك فارسى:
الف ـ ادبيات فارسى تأليف (استورى):١
پيش از معرفى هر اثرى بايد از اين كار سترگ ايرانشناس فقيد انگليسى (متوفى ١٩٦٧) يادكنيم كه زندگى خود را وقف تأليف كتاب ادبيات فارسى (Persian Literature) ساخت. (استورى) در اين كتاب كه نزديك به چهل سال عمر خود را صرف آن كرد, قصد تأليف اثرى همچون كار (بروكلمان) را داشته است. از اين كتاب كه تاكنون پنج جلد آن منتشر شده است, بخشهاى ادبيات قرآنى, تاريخ عمومى پيامبران و صدر اسلام, تاريخ ايران, تاريخ هندوستان و سرزمينهاى ديگر و نيز تأليفات درباره تراجم احوال (= جلد اوّل); بخشهاى رياضيات, اوزان و مقادير, ستاره بينى, ستاره شناسى و جغرافيا (بخش اول از جلد دوم) در زمان حيات مؤلف منتشر شد و بخشهاى دوم و سوم از جلد دوم و نيز جلد سوم كه موضوعات ديگرى همچون پزشكى, صرف و نحو, فقه اللغة و غيره را دربرمى گيرد و جلد پنجم (بخش ١و٢) پس از مرگ وى, توسط شاگردانش منتشر شد. در اين كتاب بنابراين بوده است كه تا آنجايى كه امكانات و منابع مؤلف اجازه مى داده است, تمامى نسخه هاى خطى فارسى سراسر دنيا ذكر شود و اگر كتاب چاپ شده باشد, به چاپ آن هم اشاره شود. بخشى از اين كتاب توسط (بِرِگِل) با افزوده ها و اصلاحاتى به روسى برگردانده شده است و بخشى از ترجمه روسى (برگل) زير نظر استاد احمد منزوى به فارسى ترجمه شده است.٢ همچنين بخشهايى ديگر به صورت متفرقه ترجمه شده و در نشريه نسخه هاى خطى دانشگاه تهران و مجله دانشكده ادبيات دانشگاه مشهد به چاپ رسيده است. لازم به ذكر است كه قسمت فارسى شده كتاب تنها نزديك به ١٠درصد اصل كتاب (استورى) را دربرمى گيرد و بيش از ٩٠درصد آن هنوز به فارسى ترجمه نشده است.
ب ـ فهرست نسخه هاى خطّى فارسى, نگارش استاد احمد منزوى:٣
پس از كار استورى, استاد احمد منزوى دست به تدوين فهرست مشترك نسخه هاى خطى فارسى زد. كار آقاى منزوى با كار استورى از چند جهت تفاوت دارد: اول اينكه فهرست آقاى منزوى در ابتدا براساس موضوع و درون هر موضوع, براساس الفباى نام كتاب مرتب شده است و كتاب استورى به ترتيب تاريخى زمان زندگى مؤلفان است. دوم اينكه آقاى منزوى از منابع بيشترى استفاده كرده است كه از اين جهت بر كار استورى مزيت دارد, همچنين خود آقاى منزوى نسخه هايى را رؤيت نموده اند كه در هيچ فهرستى نيامده است و اين امر يكى ديگر از مزاياى كتاب ايشان است.
از اين كتاب تا به حال شش دفتر حاوى ٤٩٠٢٢ نسخه خطى فارسى منتشر شده است. منابع اصلى مؤلف در تدوين اين كتاب, فهرستهاى چاپى كتابخانه هاى ايران و خارج از ايران است و از بالغ بر ١٤٦مأخذ استفاده شده است.
٢ـ فهرستهاى مشترك نسخه هاى خطى عربى:
الف ـ تاريخ ادبيات عربى (كارل بروكِلمان):٤
همانطور كه براى نگارشهاى فارسى, استورى دست به تأليف ادبيات فارسى زد, بروكلمان نيز براى كتابهاى عربى, تاريخ ادبيات عربى را نگاشت (لازم به توضيح است كه كار بروكلمان از نظر زمانى جلوتر از كار استورى است و به نوعى الهام بخش استورى). مؤلف در اين كتاب كه در پنج مجلد (دو جلد اصل كتاب و سه جلد ضميمه) به چاپ رسيده است, به ترتيب زمانى و مكانى (يعنى بر اساس دوره هاى تاريخى و در هر دوره براساس مكانى), در هر موضوع به بررسى مؤلفان و سپس به بررسى كتابهاى نگاشته شده آنان مى پردازد و در ذيل اسامى كتابها تعدادى از خصوصيات نسخه شناسى كتابها را آورده است و همچنين به چاپهاى آن اشاره مى كند.
ب ـ تاريخ نگارشهاى عربى (فؤاد سزگين):٥
استاد فؤاد سزگين, دانشمند ترك كه در آلمان زندگى مى كند, پس از كار بروكلمان تصميم گرفت تا ذيلى بر اثر او بنويسد, زيرا فهرست بروكلمان فاقد بسيارى از نسخه هاى خطى كمياب است. سزگين تا سال ١٩٦١ به جمع آورى مطالب و موادى براى تأليف ذيلى بر بروكلمان پرداخت, ولى در آن هنگام متوجه شد كه نوشتن ملحقات براى كتاب بروكلمان فايده اى ندارد, بلكه بايد كار او براساس موادى كه وى با آنها آشنايى نداشته است, بازسازى شود. وى در اثناى چاپ جلد اوّل به اين نتيجه رسيد كه كتاب خود را از كتاب بروكلمان جدا و مستقل كند, بنابراين اولين جلد از اين كتاب براساس طرح و شيوه دسته بندى سزگين در سال ١٩٦٧ منتشر شد و تاكنون نُه جلد آن به زيور چاپ آراسته گشته است و جلدهاى بعدى در دست تدوين و چاپ است.
سزگين كتاب را براساس موضوع و در درون هر موضوع به ترتيب مؤلفان چيده است و در هر موضوعى تا سال ٤٣٠قمرى را به نگارش درآورده است.
ج ـ الفهرس الشامل للتراث العربى الاسلامى المخطوط,
تهيه شده توسط مؤسسه آل البيت اردن:٦
نزديك به سيزده سال است كه المجمع الملكى لبحوث الحضارة الاسلامية (مؤسسة آل البيت) به سرپرستى دكتر ناصرالدين الأسد دست به تأليف فهرستى مشترك براى تمامى دستنويسهاى عربى تحت عنوان فوق زده است و تاكنون نزديك به ٢٥مجلد از اين مجموعه را منتشر ساخته است. اين اثر يكى از كاملترين و روشمندترين تأليفات در موضوع خود است. مؤلفان اين فهرست هر موضوعى (= تفسير, قراءات و…) را در سه قسمت ذكر مى كنند: نخست كتابهايى كه مؤلفين و تاريخ وفات آنها مشخص است. در اين قسمت تمامى كتابها به ترتيب تاريخ فوت مؤلفين آنها ذكر شده و اگر مؤلفى چند تأليف داشته باشد, تمامى تأليفات وى به ترتيب الفباى نام كتاب آورده شده است و در مورد هر كتاب تمامى نسخه هاى آن به ترتيب تاريخ كتابت نسخه مرتب شده است. در قسمت دوم كتابهايى كه مؤلفين آنها شناخته شده اند, ولى تاريخ فوت آنها نامشخص است, آمده است. در اين قسمت ترتيب الفبايى شهرت مؤلفين رعايت شده است و در قسمت سوم كتابهاى مجهول المؤلف آمده است.
تاكنون از اين مجموعه بخشهاى مربوط به رسم مصحف ها, مصحفهاى خطى در پنج جلد, نسخه هاى خطى تجويد, نسخه هاى كتب تفاسير در سيزده مجلد, نسخه هاى خطى علم قراءات در دو مجلد و علوم مربوط به تفسير نيز در دو جلد منتشر شده است.
٣ـ مهمترين فهرستهاى مشترك منطقه اى انجام شده
يا دردست انجام (فارسى و عربى):
مدتى است كه در بعضى از كشورها تلاشى علمى براى تهيه فهرست مشترك نسخه هاى خطى آن كشور شروع شده است. بعضى از اين فهرستهاى مشترك تمامى نسخه هاى شرقى داخل آن كشور را دربرمى گيرد و برخى فقط نسخه هاى خطى زبانى خاص. در اينجا براى نمونه از يك كار اتمام يافته و چند كار مهم دردست انجام گزارشى داده مى شود:
الف ـ فهرست مشترك نسخه هاى خطى
فارسى پاكستان, نگارش احمد منزوى:٧
مؤلف در اين كتاب همانطور كه از نامش پيداست, نسخه هاى خطى فارسى پاكستان را مشترك و درهم كرده است. وى براى اين كار, افرادى را براى فهرست مجموعه هاى فهرست نشده, گسيل كرده و از مجموعه هاى فهرست شده نيز استفاده كرده است. ماحصل اين كوشش كم نظير علمى, انتشار سيزده مجلد فهرست در بيش از سه هزار صفحه است.
ب ـ فهرست موضوعى نسخه هاى خطى عربى
كتابخانه هاى جمهورى اسلامى ايران, تأليف (دكتر حجتى):٨
اين كتاب كه نتيجه زحمات سى ساله مؤلف آن است, دربردارنده تمامى نسخه هاى عربى كتابخانه هاى ايران است. كتاب به ترتيب موضوعى است (جلد اول= علوم قرآنى بخش اول قرائت و تجويد) و ذيل هر موضوع كتابها به ترتيب الفباى نام كتاب مرتب گشته اند. مؤلف در هر بخش تاريخچه اى از آن علم را ذكرمى كند و ذيل هر كتاب, زندگى مؤلف كتاب را نيز مى آورد. سپس تمامى نسخه هاى آن را به ترتيب تاريخ كتابت نسخه همراه با مشخصات كامل نسخه شناسى ذكرمى كند. تاكنون يك جلد از اين كتاب گرانسنگ منتشر شده است و آنچنانكه مؤلف محترم يادآور شده اند, جلدهاى ديگر در دست چاپ و صحافى مى باشد.
ج ـ فهرست مشترك نسخه هاى خطى عربى هلند,
نگارش (ويتكام) (Witcam):٩
بيش از پانزده سال است كه آقاى (ويتكام), كتابدار دانشگاه ليدن هلند و از نسخه شناسان برجسته كتابهاى عربى, دست به تأليف كتابى با نام فهرست نسخه هاى خطى عربى كتابخانه دانشگاه ليدن و ديگر مجموعه ها در هلند زده است. از اين مجموعه كه به صورت جزوات ١١٢ صفحه اى منتشر مى شود تاكنون (تا آنجايى كه بنده اطلاع دارم) پنج جزوه در ٥٦٠ صفحه در دسترس محققان قرار گرفته است. اين فهرست, هر نسخه را با توصيفات بسيارى معرفى مى كند. توصيف هر نسخه سه عنصر اساسى را دربرمى گيرد كه عبارتند از: ١ـ عنوان, مؤلف, معرفى و ارجاعات كتابشناختى; ٢ـ توصيف فيزيكى دستنويس كه تمامى موارد را از قبيل شمار برگها, سطرها, صحافى, نوع قلم, شيوه كتابت, كاتبان و… دربرمى گيرد; ٣ـ توصيف مندرجات نسخه. ويتكام قصد دارد تا تمامى نسخه هاى عربى فهرست شده و فهرست نشده هلند را بدين شيوه معرفى نمايد.
د ـ نرم افزار فهرست نسخه هاى خطى
شرقى در فرانسه (غير از پاريس):
شعبه (انستيتوى تحقيقات تاريخ متون) (IRHT) از (مركز ملى تحقيقات علمى) (CNRS) فرانسه مشغول تهيه نرم افزارى براى فهرست كردن, جمع آورى و ميكروفيلم تمامى مجموعه هاى نسخه هاى خطى شرقى در فرانسه در كتابخانه هاى خارج از پاريس است. اين مجموعه كه (بيس مديوم) (Base Medium) نام دارد, همچنين تمامى نسخه هايى را كه قبلاً فهرست شده است, دوباره فهرست نگارى و يا تصحيح و سپس در كامپيوتر نمايه سازى مى كند.
هـ ـ فهرست نسخه هاى خطى شرقى در آلمان:١٠
از سال ١٩٥٨, طرح عظيمى تحت عنوان (فهرست دستنويسهاى شرقى در آلمان) (VOHD) از سوى سازمان مركزى تأمين بودجه انجمن پژوهشهاى آلمان تأمين اعتبار شد كه هدف آن ارزيابى و توصيف صحيح همه دستنويسهاى شرقى كتابخانه هاى شخصى و عمومى آلمان است. برطبق مدارك, تعداد نسخه هاى فهرست نشده در آلمان بيش از ٤٠٠٠٠ نسخه است. تعداد مجلدات اين طرح بنا بر پيش بينى مسؤولين آن به هشتاد جلد خواهد رسيد. تاكنون بالغ بر بيست مجلد آن انتشار يافته است و بقيه مجلدات در دست تهيه و چاپ است. اين مجموعه تمامى دستنويسهاى فهرست شده و فهرست نشده را دربرمى گيرد.
و ـ فهرست نسخه هاى خطى عربى, فارسى و تركى
كتابخانه هاى بلژيك, نگارش: اِف. بودِن (F. Bauden):
اين فهرست هفت جلدى, تمامى نسخه هاى داخل بلژيك را دربرمى گيرد و اكنون در دست انجام است.
* . * .*
كارهايى كه برشمرديم از مهمترين فعاليتهايى است كه در امر تهيه فهرستهاى مشترك منطقه اى انجام شده و يا در دست انجام است. اميدواريم در بقيه كشورها نيز چنين امرى صورت پذيرد.
*. * .*
ج ـ ارزيابى كارهايى كه تاكنون شده است:
با وجود چنين فعاليتهايى براى مشترك سازى فهرستهاى نسخه هاى خطى, هنوز بيش از درصد اندكى از نسخه ها مشترك نشده است. فهرست نسخه هاى مشترك فارسى, كار آقاى منزوى در جلد شش متوقف شده است. در همين شش جلد و با بستن موضوعاتى كه ايشان در اين چند جلد آورده اند, فقر منابع فهرستى كاملاً مشهود است. اگر با منابع فهرستى جديد بخواهيم اين شش جلد را روزآمد كنيم شايد حجم آن به دو برابر افزايش يابد. ادبيات فارسى تأليف استورى, هم به علت قدمت و هم به علت فقر منابع, تمامى نسخه ها را دربرندارد. براى نسخه هاى عربى دو كار دورانساز بروكلمان و سزگين نيز كار نهايى نيست. اين دو تأليف كه از يك سو كتابشناسى نيز هستند, تمامى نسخه هاى خطى عربى را دربر نمى گيرند. كار بروكلمان به علت قدمت, بسيارى از فهرستها را از دست داده است. سزگين نيز در هر موضوع فقط تا سال ٤٣٠هـ. بسنده مى كند و از ٤٣٠ به بعد را وانهاده است. همچنين اين دو كتاب از فهرستهاى داخل ايران, كمترين بهره را برده اند. متأسفانه بى اعتنايى به منابع ايرانى (هرچند كه اين منابع نسخه هاى عربى را نيز معرفى كرده اند) بلايى است كه دامنگير بسيارى از فهرستنويسان و محققان خارجى شده است. مجموعه الفهرس الشامل مؤسسه آل البيت اردن نيز هم به دليل كندى كار و هم به علتهاى ديگر همچون به كارگيرى روشهاى قديمى و دستى و عدم ذكر كامل مشخصات نسخه شناسى و كتاب شناسى نيز كار نهايى نمى تواند باشد.
فهرستهاى مشترك منطقه اى نيز, همچنانكه از نامشان پيداست, تنها حوزه جغرافيايى خاصى و يا حتى زبان خاصى در حوزه جغرافيايى محدودى را دربر مى گيرند و اين امر با فهرستگان مشترك جهانى فاصله زيادى دارد. امّا اين خصوصيت دليل بى ارزشى اين فهرستها نيست, زيرا اين فهرستها ادعاى جهانى ندارند, بلكه اگر فهرست مشترك هر كشورى آماده شود, راه رسيدن به فهرستگان مشترك جهانى بمراتب كوتاهتر و آسانتر خواهد شد.
د ـ موانع دستيابى به يك فهرستگان جامع مشترك:
همانطور كه ذكر كرديم, منابع ما فهرستهاى چاپ شده است. يعنى فهرستگان مشترك ما تمامى نسخه هاى خطى موجود را دربر نمى گيرد, چراكه متأسفانه براى رسيدن به يك فهرستگان جامع مشترك موانعى وجود دارد و تا زمانى كه اين موانع برطرف نشود, فهرستگان جامع مشترك به انجام نخواهد رسيد. عمده اين موانع دو مسأله است:
١ـ نسخه هاى فهرست نشده:
بسيارى از نسخه هاى خطى تا به حال فهرست نشده اند و تعداد نسخه هاى فهرست نشده را شايد بتوان به ميزان نسخه هاى فهرست شده دانست. از ميان ٢٥٠٠٠ نسخه خطى كتابخانه مرحوم آيةالله نجفى مرعشى در قم تنها نزديك به ده هزار نسخه فهرست شده است. در كتابخانه هاى ملى ايران, مجلس شوراى اسلامى و ديگر كتابخانه هاى عمده ايران و كتابخانه ها و مجموعه هاى شخصى نسخه هاى بسيارى هنوز فهرست نشده اند. در ديگر كشورها نيز وضع به همين ترتيب است: نزديك به ٣٠٠٠٠ نسخه در مجموعه هاى شخصى در عُمان و همين تعداد در آلمان و همينطور در كشورهاى ديگر از هند و پاكستان و خاور دور گرفته تا روسيه و كشورهاى عربى و اروپا و آفريقا بيش از يك ميليون نسخه فهرست نشده وجود دارد. اميدواريم مسؤولان كتابخانه ها كمر همّت بسته و هرچه سريعتر نسخه هاى خطى فهرست نشده را فهرست كنند تا عموم محققان بتوانند از اين ميراث برجاى مانده هرچه بيشتر و بهتر بهره ببرند.
٢ـ كاستيها و اغلاط درون فهرستهاى موجود:
يكى ديگر از موانع دستيابى به فهرستگان جامع, اغلاط درون فهرستهاست. منظور ما از اغلاط, اغلاط املايى و يا اشتباه در سال فوت مؤلف و… نيست, بلكه مراد, آن فهرستهايى است كه رساله اى پنجاه برگى را در يك مجموعه پانصد برگى, يك تأليف به شمار آورده اند و تنها آن را فهرست كرده اند و باقى رساله هاى درون مجموعه را نديده اند و اگر در اين مجموعه ده رساله ديگر باشد, تمامى اين رساله ها بايد شناسايى نشده و يا از بين رفته تلقّى شوند, چراكه تا زمانى كه محققى سراغ اين مجموعه نيايد و آن را به دقت بررسى نكند, اين رساله ها كشف نمى شوند. همچنين كاستيهاى درون بعضى از فهرستها نيز از موانع اين طرح به شمار مى روند, فهرستهايى كه فقط نام نسخه و مؤلف را معرفى مى كند و به ديگر خصوصيات آن نمى پردازند, كم نيستند. و چه بسا در معرفى نسخه و يا مؤلف آن دچار اشتباه شوند. بنابراين, هرگونه مسامحه در معرفى نسخه, كه ممكن است از نظر بعضى از فهرست نگاران, صرفه جويى تلقّى شود, نه تنها هيچ نفعى ندارد, بلكه فهرست را از درجه اعتبار و استفاده صحيح ساقط مى سازد.
دو عاملى كه برشمرديم, از عمده موانع دستيابى به فهرستگان جامع است. با اين وجود نمى توان طرح فهرستگان مشترك جهانى را متوقف كرد; زيرا تا زمانى كه تمامى نسخه هاى اسلامى دنيا فهرست شوند, راه زيادى باقى است و بازنگرى و ويرايش فهرستهاى موجود نيز زمان زيادى مى طلبد. بنابراين براساس همين منابع موجود ـ كه كم هم نيستند ـ بايد كار را انجام داد. پيش بينى مى كنيم كه پس از آماده شدن فهرستگان مشترك, هر ده سال يكبار, بايد آن را براساس فهرستهاى جديد روزآمد كرد.
هـ ـ شيوه و روش ما براى رسيدن به فهرستگان مشترك جهانى:
١ـ منابع, شناسايى و دسترسى:
همانطور كه در تعريف طرح ذكر شد, منابع ما براى رسيدن به فهرستگان مشترك, فهرستهاى چاپ شده نسخه هاى خطى است. براى شناسايى به منابعى رجوع مى شود كه فهرس الفهارس نسخه هاى خطى است. از آن ميان بايد به كتاب چهارجلدى بررسى جهانى دستنويس هاى اسلامى١١ كه توسط مؤسسه الفرقان لندن تهيه شده است, اشاره كرد. اين كتاب به رغم نقصهاى اندك آن بى شك كاملترين و صحيحترين منبعى است كه در اين زمينه وجود دارد و ما براى رسيدن به طرح خود بيشترين استفاده را از اين كتاب كرده ايم. در اين كتاب آدرس, تعداد نسخه, فهرستهاى چاپ شده و چاپ نشده كتابخانه ها و مجموعه هاى ١٠٦ كشور آمده است و ما با دستمايه ساختن اين كتاب امر تهيه منابع را شروع كرديم.
تهيه نزديك به ٣٠٠٠ جلد فهرست به زبانهاى مختلف و از كشورهاى متفاوت امرى است ممكن, امّا بسيار مشكل. در مدت يكسالى كه تهيه منابع را شروع كرده ايم, توانسته ايم نزديك به هفتصد جلد فهرست عربى و فارسى و سيصد جلد فهرست لاتين را تهيه كنيم. اميدواريم تا پايان سال جارى بتوانيم منابع بيشترى را تهيه كنيم.
٢ـ علامتگذارى منابع فارسى و عربى:
براى رسيدن به اين طرح تمامى مشخصات هر نسخه از منابع فارسى و عربى علامتگذارى و جداشده و سپس وارد كامپيوتر مى شود و تاكنون امر علامتگذارى سيصد مجلد از منابع فارسى و عربى به اتمام رسيده است.
٣ـ ترجمه و چاپ منابع لاتين:
از آنجايى كه تعدادى از منابع و فهرستها به زبانهاى غيرفارسى و عربى است, لازم است كه اين تعداد فهرست به زبان فارسى ترجمه شده و پس از چاپ در كنار منابع فارسى و عربى وارد مراحل علامتگذارى و نمايه سازى شود. دامنه زبانى اين منابع عبارت است از: زبانهاى انگليسى, فرانسه, آلمانى, تركى استانبولى, روسى, لهستانى, ايتاليايى, اسپانيايى, سوئدى, اردو, لاتين, يونانى, هلندى و….
هم اكنون نزديك به صدمجلد از اين منابع در دست ترجمه و بيش از سى مجلد آن ترجمه شده و مراحل حروفچينى و چاپ خود را مى گذراند, هرچند امر ترجمه اين فهارس براى رسيدن به فهرستگان مشترك جهانى است, امّا اين عمل فى نفسه نيز ارزش دارد و محققان مى توانند پس از ترجمه و چاپ اين منابع و تا زمان آماده شدن فهرستگان نهايى, از اين منابع استفاده ببرند.
همچنين براى يكدست كردن ترجمه ها از جهت اصطلاحات نسخه شناسى, رسم الخط, ارجاع به منابع و…, شيوه نامه اى تهيه شده است كه در دسترس تمام مترجمان و ويراستاران نهاده شده است.
٤ـ شيوه تنظيم مطالب:
اين طرح به دو صورت نرم افزار و مكتوب ارائه خواهد شد. در شكل نرم افزارى آن, محقق مى تواند بدون هيچ محدوديتى براساس نام كتاب, مؤلف, ناسخ, تاريخ كتابت و هر طريق ديگرى كه مايل باشد, كتاب مورد نظر خود را جستجو كند. همچنين انواع ايندكسها همچون ناسخنان, نسخه هاى تاريخ دار, مهرها و تملّك نسخه ها, انواع خط, انواع جلد و صحافى و هر خصوصيت ديگرى كه لازم باشد, در نرم افزار آماده سازى مى شود. در شكل مكتوب, تمامى كتابها را براساس نام مؤلفان آنها مرتب خواهيم كرد و زير نام هر مؤلف تمامى كتابهاى او همراه با شرح حال, كتابشناسى, نسخه ها و تمامى خصوصيات نسخه ها و چاپهاى آن كتاب ذكر خواهد شد.
در پايان اميدواريم كه در يك مدت پنج ساله اين طرح را با يارى محققان عزيز به پايان برسانيم و افتخار ديگرى بر افتخارات فرهنگ و تمدن اسلامى بيفزاييم.