آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٨ - گردش كار در چهار دايرة المعارف فارسى - فرح زاد محمد
گردش كار در چهار دايرة المعارف فارسى
فرح زاد محمد
دايرةالمعارف كتاب مرجعى است كه در آن مقالههاى بسيار، به نسبت موضوع مقاله مفصل يا مختصر، و درباره موضوعات و دانستنيهاى گوناگون، در يك رشته يا در رشتههاى مختلف، گردآورى شده، و با يك نظم منطقى و علمى، غالباً به ترتيب الفباى هر زبان، تدوين و تأليف يافته است.(١) ١. (پروين انوار، مأخذشناسى و استفاده از كتابخانه، ويرايش سوم (تهران: زوار، ١٣٧١) ص ٦٩.)
هدف از اين مقاله آشنايى با سير گردش كار در چهار دايره المعارف معاصر فارسى زبان: دايرة المعارف بزرگ اسلامى، دايرةالمعارف تشيع، دانشنامه جهان اسلام و فرهنگنامه كودكان و نوجوانان، است. از اين رو به هر يك از مراكز يادشده مراجعه شد و شيوههاى سفارش، تهيه، پردازش و چاپ مقاله بررسى شد. براى تدوين اين مقاله از گزارشهاى داخلى مراكز دست اندركار توليد دايرةالمعارف در ايران نيز به حد كفايت استفاده شده است.
دايرةالمعارف بزرگ اسلامى
هدف از تدوين اين دايرةالمعارف آن است كه دايرةالمعارفى، عمومى - تخصصى به دو زبان فارسى و عربى و خطابه به جهان اسلام تأليف (صد در صد تأليف) شود. اگر چه محدوده زبانى آن به زبان انگليسى نيز كشيده شده و مجلدهاى آن در آينده نزديك منتشر مىشود. تا كنون شش جلد مربوط به مقالات حروف «آ» و «ا» (تا مقاله «احمد بن عبدالملك») به زبان فارسى و نيز يك جلد به زبان عربى منتشر شده است.
در دايرةالمعارف بزرگ اسلامى اصل «كمالگرايى» حاكم است، از اين رو براى پژوهش و نگارش دايرةالمعارف، پژوهشكدهاى باز شده است كه مخصوص تربيت نيروى انسانى متخصص در اين زمينه است.(٢) عبدالحسين آذرنگ، مقايسههايى ميان دو دايرةالمعارف (تهران: بنياد دايرةالمعارف اسلامى، ١٣٦٨)، ص ٥.
مراحل سير مقاله در دايرةالمعارف بزرگ اسلامى از اين قرار است:
١) استخراج و پيشنهاد مدخل. ٢) كنترل در بخش گزينش عناوين. ٣) كنترل سرويراستار. ٤) تهيه منابع لازم در بخش پروندههاى علمى. ٥) مشاوره مؤلف با محققان و صاحب نظران. ٦) كنترل منابع خارجى مقاله در بخش منابع خارجى. ٧) تأليف مقاله. ٨) كنترل كلى سرويراستار. ٩) بررسى فنى مقاله در بخش بررسى و مطابقه متن با مآخذ مورد استفاده. ١٠) ويراستارى علمى مقاله در بخش علمى. ١١) ويراستارى عمومى در يكى از محورهاى ويراستارى. ١٢) كنترل نهايى سرويراستار. ١٣) نسخهپردازى و آماده سازى فنى براى چاپ. (٣) كاظم موسوى بجنوردى، «مقدمه»، دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ج ١، ص ٩ و ١٠.
مراحل سير مقاله به ترتيب الفبايى مقالهها بر روى يك تابلوى بزرگ مشخص شده است. بدين منظور برگههايى مخصوص در نظر گرفته شده و در مورد هر مقاله، نام نويسنده و مراحل سير آن مقاله نيز منعكس شده *٥٠* است. با مراجعه به اين تابلو مشخص مىشود كه يك مقاله دايرةالمعارف در چه مرحله از مراحل سيزده گانه قبل جاى دارد.
فهرست قسمتى از مدخلهاى دايرةالمعارف بزرگ اسلامى شامل حرف «آ» و «ا» در طرح اوليه آن دايرةالمعارف به منظور اطلاع محققان و نويسندگان مقالات منتشر شده است.(٤) محمّد كاظم موسوى بجنوردى طرح دايرةالمعارف بزرگ اسلامى (تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ١٣٦٣).
همچنين براى آگاهى نويسندگان و محققان، راهنمايى در تيراژ محدود و براى مصرف داخلىِ اعضاى هيأت علمى، چاپ شده كه در آن معيارها و ضوابط مورد نظر مركز بزرگ دايرةالمعارف اسلامى در زمينه چگونگى نگارش مقاله و نكاتى در باره ساخت صورى مقاله آمده است.(٥) راهنماى مؤلفان و محققان (تهران: مركز دايرةالمعارف بزرگ اسلامى، ١٣٦٨).
دايرةالمعارف بزرگ اسلامى به دليل آنكه همه مقالاتش به سفارش تأليف مىشوند، در اعمال روشهايى يكسان در ساختمان دايرةالمعارف موفقتر بوده است.
دانشنامه جهان اسلام
هدف از تدوين اين دانشنامه آن است كه دايرةالمعارفى تخصصى يا نسبتاً تخصصى، فقط به زبان فارسى و براى خوانندگان ايرانى تدوين شود.
سياست كلى در بنياد دايرةالمعارف اسلامى براى نگارش مقاله آن است كه اگر اثرى مناسب براى ارائه در دانشنامه جهان اسلام باشد، ترجمه شود و در غير اين صورت اقدام به تأليف خواهد شد. سفارش تأليف در درجه اوّل به محققان مسلمان ايرانى داده مىشود، سپس به محققان جهان اسلام و در مرحله آخر از محققان عالم كه بى طرفى و بى غرضى را در نوشتههاى علمى رعايت مىكنند، استفاده خواهد شد.(٦) عبدالحسين آذرنگ، همان، ص ٢.
در دانشنامه جهان اسلام تا اندازهاى از اصل «حداقل كنش» و انتخاب راههاى ساده، عملى، كم هزينه و غير بلند پروازانه پيروى مىشود؛ به همين دليل مسير گردش مقاله در اين دايرةالمعارف بسيار كوتاه و سادهتر از دايرةالمعارف بزرگ اسلامى است.
مراحل سير مقاله اجمالاً عبارت است از: ١) مدخل گزينى بر اساس مراجع موثق. ٢) ترجمه يا تأليف مدخل گزيده شده. ٣) ويراستارى و آماده سازى فنى براى چاپ. ٤) بررسيهاى نهايى.(٧) همان، ص ٥.
در دانشنامه جهان اسلام ابتدا مدخليابى مىشود، يعنى مقالاتى كه در ديگر دايرةالمعارفهاى خارجى چاپ شده، بررسى و مشخصات موارد مربوط به هر مدخل يادداشت مىشود، سپس بر اساس مقايسه و دقت در ويژگيها، كژيها و كاستيها مدخلهاى لازم مشخص و در سياهه الفبايى عنوان مقالات مكتوب مىشود. پس از آن، آنچه بايد ترجمه شود از آنچه بايد تأليف شود، تفكيك مىگردد.
اخيراً جهت تهيه كتابشناسى و مواد تكميلى (تصوير، نقشه، شكل)، براى هر مقاله در دانشنامه واحدى راهاندازى شده است. همچنين مجله تحققات اسلامى نيز كه مجموعهاى از مقالههاى بلند و سودمند و عموميتر دانشنامه جهان اسلام را به قصد ايجاد و استقرار ارتباطات علمى و فرهنگى و به منظور تسهيل در وصول به اهداف اصلى كه عرضه همگانى داشته است، از سوى بنياد دايرةالمعارف اسلامى منتشر مىشود.
پارهاى از مقالههاى بلندتر دانشنامه نيز كه در قالب مجله تحقيقات اسلامى گنجانده نمىشود، به صورت تك نگاشت و كتاب منتشر مىشود.(٨) در اين زمينه تا كنون چهار كتاب منتشر شده است: بردگى از ديدگاه اسلام، تأليف مصطفى حسينى، بيت المقدس، ترجمه و تأليف مرتضى اسعدى؛ تاريخچه جغرافيا در تمدن اسلامى، ترجمه محمّد حسن گنجى؛ نگاهى به تاريخ و فرهنگ بوسنى و هرزگوين، تأليف جواد يوسفيان.
براى رعايت معيارها و ضوابط صورى و زبانى مقاله و نيز يكنواختى مقالههاى ترجمه شده و آنچه به مححقان ايرانى سفارش تأليف مىشود، شيوه نامهاى ويژه دانشنامه جهان اسلام، براى مصرف داخلى تهيه و تدوين شده است.(٩) احمد سميعى، شيوه نامه دانشنامه جهان اسلام (تهران: بنياد دايرةالمعارف اسلامى، ١٣٧٢)
پيش از تأسيس بنياد دايرةالمعارف اسلامى در سازمان دانشنامه ايران و اسلام، مقالات حروف «آ» و «ا» تماماً ترجمه و تأليف شده و از آن ميان يازده جزوه (تا مقاله «اردبيل») منتشر شده بود. بنياد دايرةالمعارف اسلامى براى اجتناب از دوباره كارى و تكرار، بر آن شده كه كار دانشنامه جهان اسلام را از حرف «ب» آغاز كند و كار بازبينى و تكميل حرف «آ» و «ا» را به بعد واگذارد.(١٠) احمد طاهرى عراقى، «مقدمه»، دانشنامه جهان اسلام، جزوه اوّل، ص ١٣، ١٤. تاكنون چهارجزوه از حرف «ب» (تا مقاله «باقى باللَّه» با عنوان دانشنامه جهان اسلام منتشر شده است. همچنين مقاله بلند «بازار» نيز به صورت جزوه مجزا به مناسبت برگزارى نخستين مجمع بررسى بازار در فرهنگ و تمدن جهان اسلام منتشر شده است.
دايرةالمعارف تشيع
هدف از آن بحث و تحقيق درباره مطالب و مفاهيم شيعه و آثار و معالم تشيع براى ايرانيان است؛ در واقع آن قسمت از اسلام كه كمتر مورد عنايت و توجه دايرةالمعارفهاى ديگر قرار گرفته به جهان اسلام عرضه مىشود. بنابراين دايرةالمعارف تشيع مكمّل و متمّم ديگر دايرةالمعارفها دراين حوزه است.(١١) احمد صدر حاج سيد جوادى، «مقدمه»، دايرةالمعارف تشيع، ج ١، ص ١٨.
طرح تدوين دايرة المعارف تشيع كه پيش از انتشار اوّلين جلد دايرةالمعارف تشيع منتشر شد، حاوى بيست هزار مدخل است كه تماماً تأليفى است.(١٢) مهدى محقق، طرح تدوين دايرةالمعارف تشيع و فهرست عنوانهاى مقالات (تهران: بنياد اسلامى طاهر، ١٣٦٢)
مراحل سير مقاله در دايرةالمعارف تشيع بيشتر بر دو محور اصلى استوار است. نخست نويسنده مقاله، كه اغلب در هر رشتهاى يك يا دو نفر از محققان، نگارش مقاله را به عهده مىگيرند. دوم، ويراستاران دايرةالمعارف، كه همواره با مؤلفان در تماس و تبادل نظر بوده ومعيارهاى اصلى دايرةالمعارف كه همان ربط شيعى مقالهها بوده است، با مؤلفان در ميان مىگذارند. همچنين درباره اندازه و رؤوس مطالب و نيز محتويات و ساخت مقاله با مؤلفان مشورت مىكنند. در نهايت، مقالهها پس از تأليف طبق اولويت الفبايى و با توجّه به موضوع هر مقاله در اختيار ويراستاران قرار مىگيرد. پس از ويرايش، مقالات حروف چينى شده، سپس براى ويرايش نهايى به ويراستاران بازگردانده مىشود و پس از آن به چاپخانه تحويل مىشود.
به دليل ضعف بنيه مالى بنياد اسلامى طاهر و توان علمى محدود كه اجازه تحقق هدفهاى كمال طلبانه را نمى دهد، ميزان همپوشانى محتويات دايرةالمعارف تشيع در ساير دايرةالمعارفها بالأخص دايرةالمعارف بزرگ اسلامى زياد است. اين اشتراك مدخلها در دو دايرةالمعارف، هم به لحاظ نزديكى اهداف و هم به جهت وحدت و قرابت مآخذ گزينش مدخل، جاى تعجب باقى نمىگذارد.(١٣) عبدالحسين آذرنگ، همان، ص ٨
تاكنون سه جلد از دايرةالمعارف تشيع به محققان و *٥٢* علاقهمندان جهان تشيع عرضه شده است. البته برنامههايى براى گسترش فعاليتها و عملكرد بنياد اسلامى طاهر در دست انجام است كه با اجراى آن چاپ جلدهاى بعدى از كيفيت و كميت بهترى برخوردار خواهد شد.
فرهنگنامه كودكان و نوجوانان
هدف پديد آورندگان فرهنگنامه آن است كه دايرةالمعارفى عمومى براى كودكان و نوجوانان ١٠ تا ١٦ ساله ايرانى تدوين شود و در آن به پرسشهاى اين گروه سنى پاسخهاى درست، دقيق و مناسب داده شود. چنين فرهنگنامهاى حاوى ارزشهاى علمى، مردمى و الهام گرفته از تاريخ فرهنگ ايران و منطقه خواهد بود، مطالب آن شوقانگيز و برانگيزاننده به مطالعه بيشتر و بهره گيرى از آن آسان مىباشد.(١٤) شوراى كتاب كودك، «پيشگفتار»، فرهنگنامه كودكان و نوجوانان، ج ١، ص ١٨.
گزينش مدخلها پس از دو سال تحقيق و جست و جو در متون درسى دورههاى دبستان، راهنمايى و دبيرستان همچنين با توجه به ترجمه فارسى فرهنگنامه برتاموريس پاركر، دايرةالمعارف فارسى، لغتنامه دهخدا، و فرهنگ فارسى معين به انجام رسيده است. فهرست كامل مدخلهاى انتخاب شده به صورت الفبايى در دفتر شوراى كتاب كودك موجود است.(١٥) همانجا.
مقالهها به دو صورت فردى و گروهى نوشته مىشود. عموماً گزيدهاى از مقالات تهيه شده در اختيار گروهى ازكودكان و نوجوانان ده تا شانزده ساله گذاشته مىشود. تا درباره مناسب بودن محتوا و زبان و بيان آنها نظر بدهند. هر مقاله، پيش از ويرايش نهايى از نظر گروهى از متخصصان موضوعى و مشاوران هيأت مديره شوراى كتاب كودك مىگذرد.
معيارها و ضوابط نگارش مقاله براى فرهنگامه كودكان و نوجوانان در راهنماى نويسنده و ويراستار و نيز ١٠١ نكته در زمينه نوشتن مقاله براى فرهنگنامه كودكان و نوجوانان به تفصيل آمده است.(١٦) ايرج جهانشاهى، راهنماى نويسنده و ويراستار (تهران: شوراى كتاب كودك، ١٣٦٠؛ محمّد هدايى، ١٠١ نكته در زمينه نوشتن مقاله براى فرهنگنامه كودكان و نوجوانان (تهران: شوراى كتاب كودك، ١٣٦٧)
سير گردش مقاله در فرهنگنامه كودكان و نوجوانان بطور اجمال از اين قرار است:
١) گزينش نويسنده، سفارش عنوان مقاله به نويسنده و ويراستار، ١٠١ نكته، مقالههاى نمونه، منبع يا منابعى كه مقاله بر مبناى آن تأليف مىشود ٢) ويرايش موضوعى مقاله به وسيله ويراستاران موضوعى ٣) ويرايش نخستين مقاله آماده شده به وسيله شوراى ويراستاران ٤) گزينش تصوير ٥) نظرخواهى از مشاور متخصص موضوعى ٦) نظر خواهى از مشاوران هيأت مديره شوراى كتاب كودك ٧) ويرايش دوم با توجه به تغييرات و پيشنهادات ٨) ويرايش نهايى و آماده سازى مقاله براى چاپ.(١٧) شوراى كتاب كودك، ص ٢٠ - ٢١.
شوراى كتاب كودك نخستين جلد از دوره شانزده جلدى فرهنگنامه كودكان و نوجوانان را در سال ١٣٧١ منتشر كرد كه با استقبال مخاطبان خود روبرو بوده است.
نتيجهگيرى و پيشنهاد
ضوابط و معيارهاى نگاش مقاله در چهار دايرةالمعارف معاصر فارسى با توجه به نوع مخاطبان و خط مشى اوّليه تأسيس آنها متفاوت است.از طرفى سير گردش مقاله در دايرةالمعارفها بسته به بنيه مالى و توان علمى آنها در جذب نيروى انسانى متخصص و كارآمد، متغير است، و در نتيجه اين عوامل بر اعتبار مقالهها و وسعت و كيفيت مطالب دايرةالمعارفها تأثير خواهد گذاشت. از اين رو با تقويت بنيه مالى و علمى سازمانهاى درگير چاپ دايرةالمعارف و با پرهيز از پراكندگى در كار و يكنواختى شكل صورى و زبانى مىتوان به موازين مشتركى در دايرةالمعارفها دست يافت تا مخاطبان اين نوع منابعِ اطلاعاتى به كسب اطلاع درباره موضوعها و دانستنيهاى گوناگون بيشتر ترغيب شوند.