آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٧ - كتابخانهها و سوانح - نيکنام مهرداد

كتابخانه‌ها و سوانح‌
نيکنام‌ مهرداد

سانحه يا بليّه از نظر يك كتابدار، يا يك متخصص آرشيو «حادثه‌اى است كه زمان وقوع آن غير قابل پيش بينى و نتيجه آن تخريب جدى است. يك سانحه مى‌تواند عملى تخريبى ناشى از شكستگى يك لوله آب، آتش ناشى از سهل انگارى و يا به آتش كشيده شدن كتابخانه باشد. معمولترين سوانح، از نشت آب از سقف به دليل تركيدن لوله آب و يا استفاده از آب براى خاموش كردن آتش صورت مى‌گيرند.
براى نمونه به سوانح بسيارى مى‌توان اشاره كرد كه مهمترين آنها تجربه تلخ شهر فلورانس در ايتالياست (در سال ١٩٦٦)، در اين حادث آب روخانه آرنو (Arno ) بخش عظيمى از گنجينه ادبى ايتاليا را در خود فرو برد. از ديگر موارد قابل اشاره، آتش سوزى سال ١٩٧٢ در كتابخانه حقوق دانشگاه تمپل در فيلادلفيا؛ و سيل سال ١٩٧٨ در كتابخانه مدير دانشگاه استانفورد؛ به آتش كشيده شدن كتابخانه مركزى دانشگاه بلوچستان به سال ١٣٥١ (١٩٧٧) و آتش سوزى كتابخانه دانشكده ادبيات دانشگاه اصفهان به سال ١٣٦٦ (١٩٨٧) است.
تجاربى اينچنين سبب شده تا كتابداران و متخصصينِ حفاظت و نگهدارى، نياز به برنامه كنترل سوانح و بلايا را كاملاً احساس كنند.
مواد اصلى و مجموعه پايه كتابخانه، معمولاً نسبت به آب بسيار حساسند و خسارات حاصل از تماس با آب بسيار هولناك است. طبيعتاً چنين خساراتى نياز به عكس العملى سريع و مؤثر نيز دارد و البته تنها زمانى مى‌توان چنين عكلس العملى نشان داد كه برنامه كنترل و مقابله با سوانح وجود داشته باشد. بديهى است وجود چنين برنامه‌هايى سبب خواهد شد گروههاى نجات بتوانند تقريباً بلافاصله حركت كنند و پس از رسيدن به محل حادثه، عمليات نجات را آغاز كنند. همچنين در كنار اعزام آنها، وسايل و تجهيزاتى نيز بايد آماده استفاده، نگهدارى شوند تا گروه نجات بتوانند از مقدمات پشتيبانى چون امكانات انجماد با باد و ذخيره در شرايط سرد، سود جويند. هدف گروههاى نجات در اصل كنترل و مهار كردن سانحه و تثبيت وضع مواد صدمه ديده است كه اگر چه ساده به نظر مى‌رسد، ولى اهدافى گسترده دارد.
واژه «سانحه» واژه‌اى خوف‌انگيز است و همواره سوانحى چون زلزله، سيلابهاى شديد و طوفان را به خاطر مى‌آورد. اگر چه احتمال وقوع اين سوانح در بسيارى از قسمتهاى جهان بعيد به نظر مى‌رسد، ولى يك حادثه لزوماً نبايد از چنين ابعادى برخوردار باشد تا يك سانحه محسوب گردد؛ خسارت ناشى از تركيدن يك لوله آب و يا آب خارج شده از شلنگ يك ماشين آتش نشانى مى‌تواند به اندازه جارى شدن سيل، خطرناك باشد. هر برنامه‌اى كه بخواهيم براى مقابله با سوانح تهيه كنيم بايد با مسأله پيشگيرى آغاز گردد و علاوه بر آن اقدامات امنيتى، بايد شامل پيشگيرى و مقابله با آتش، حفاظت در برابر نفوذ آب، روشهاى ذخيره مواد گردد. معمولاً يك برنامه واكنش سريع عبارت است از سياهه‌اى از اعمالى كه بايد از زمان شنيدن زنگ خطر يا آژير مخصوص انجام شود. تعداد قابل توجهى از كاركنان هر كتابخانه بايد آموزش ببينند و آمادگى اين را پيدا كنند تا در صورت لزوم در هر لحظه‌اى از روز يا شب و به محض اطلاع براى تشكيل گروههاى مقابله با سانحه در محل كتابخانه حاضر شوند. در هر ساختمانى بايد مقاديرى از وسايل و تجهيزات اضطرارى، از نظر استراتژيك و به منظور استفاده فورى، در جعبه‌هاى بزرگ قابل حمل قرار گرفته باشد و روى آنها عنوان «جعبه مقابله با سوانح» نوشته شده باشد. البته *٤٧* ضرورى است اين وسايل در تجهيزات از نظر وضعيت و آمادگى به طور مرتب كنترل و بازبينى شوند. بسيار اهميت دارد كه با يك يك اين وسايل و تجهيزات آشنا شويم و چگونگى به كارگيرى بدون تأخير از آنها را بدانيم.
در مورد تدوين اين برنامه ضرورت ندارد كه بر دستورات روشن و واضح تأكيد شود، چرا كه هر واكنشى در مقابله با سوانح اگر با هرج و مرج توأم باشد، موفق نخواهد بود.
در مورد تجهيزات اضطرارى و خدمات پشتيبانى مثل دستگاههاى انجماد با باد، امكانات ذخيره در شرايط سرد، جعبه‌هاى پلاستيكى اضافى وسايل حمل و نقل و غيره بايد پيش بينى و برنامه ريزى لازم انجام پذيرد، تا دستيابى به آنها به هنگام بروز سانحه به سرعت ممكن باشد. همچنين رهنمودهاى لازم براى عمليات نجات و نجاتگران تدوين گردد و آموزش بنيادين به اعضاى گروه نجات داده شود تا علاوه بر آشنايى با وسايل و تجهيزاتِ ويژه مبارزه با سوانح و طرز كار آنها، بدانند چه انتظارى از ايشان مى‌رود.
تمامى اعمال بازيابى مواد، در صورت داشتن توان از نظر تعداد و تخصّصها، بايد توسط كاركنان بخشهاى حفاظت و نگهدارى، انجام پذيرد. به خاطر داشته باشيم كه هدفهاى برنامه كنترل سوانح عبارت است از: ١) جلوگيرى از وقوع حادثه، ٢) حفاظت از مواد كتابخانه به هنگام بروز حادث، ٣) نجات مواد آسيب ديده با سرعت كافى و به شكلى مؤثر و تثبيت شرايط موجود.
اكثر متخصصين حفاظت و نگهدارى و مرمت بر اين عقيده‌اند كه پس از گذشت چهل و هشت ساعت قارچها و كپكها روى مواد صدمه ديده بر اثر آب شروع به رشد مى‌كنند و در نتيجه فساد جدى اين مواد آغاز مى‌گردد.
براى تهيه برنامه ملى حفاظت و نگهدارى موارد كتابخانه‌ها به هنگام بروز بلاياى طبيعى، لازم است پرسشنامه‌اى تهيه و براى تمامى مؤسسات مرتبط اعم از كتابخانه‌ها، مراكز اسناد، موزه‌ها، بايگانى‌ها و مؤسساتى كه امكاناتى فنى همچون ماشينهاى سردخانه دار و غيره دارند، ارسال گردد. هدف اين پرسشنامه تعيين تثبيت اين مطلب است كه ١) از چه چيز در مقابل چه چيز مى‌خواهيم محافظت كنيم؛ ٢) چه كسانى مى‌توانند در اين كار مشاركت داشته باشند. به دنبال تهيه وارسال اين پرسشنامه (و تحويل گرفتن آن، پس از تكميل)، لازم است از اين مؤسسات، به منظور كسب اطلاعات دست اول از مسايل و مشكلات، بازديدهايى نيز به عمل آيد. بديهى است انتخاب مؤسساتى كه بايد مورد بازديد قرار گيرند مبتنى است بر نوع، اندازه و موقعيت جغرافيايى، كه ممكن است سبب بروز مشكلات و مسايل خاص گردد.
پس از انجام اين مراحل بايد با جلب همكارى متخصصين، زمينه‌هاى بسيارى در پيش نويس دستنامه برنامه ريزى (براى كنترل سوانح) در معرض مطالعه و ابراز نظر متخصصين قرار گيرد، تا در نهايت نسخه نهايى تهيه و تكثير گردد.
دستنامه فوق بايد در سه بخش تنظيم گردد: پيشگيرى، عكس العمل و بازيافت. لازم نيست بار ديگر اهميت مسأله پيشگيرى مورد تأكيد قرار گيرد، زيرا بهتر است نخست، جلو وقوع حادثه را بگيريم تا اينكه پس از وقوع حادثه به دنبال راه علاج باشيم. بد نيست گفته شود به هر اندازه كه برنامه مقابله با سوانح خوب طراحى شود و افرادِ گروههاى نجات و ديگر دست اندركاران به شكلى مؤثر عمل كنند، راحت‌تر مى‌توان به بهترين نتيجه‌اى كه انتظار مى‌رود، يعنى به حداقل رساندنِ خسارات و صدمات دست يافت.
اگر مواد كتابخانه در معرض حرارت و آب واقع شوند، ميزان صدمه متفاوت خواهد بود. حفاظت از مواد كتابخانه مى‌تواند با بررسى دقيق طرح ساختمان كتابخانه، نظامهاى ذخيره مواد و روشهاى ذخيره (نظير قراردادن مواد خاص و يا با ارزش، در جعبه‌هاى مخصوص به منظور حفاظت بيشتر)، به نحو مطلوبتر انجام پذيرد. شناسايى و بازرسى مرتب نقاط آسيب‌پذير و خطرناك كتابخانه سبب خواهد شد تا در اسرع وقت از علايم آگاه كننده اوليه با خبر شويم. هر بخش از دستنامه بايد داراى قسمت‌هاى متعددى باشد و هر قسمت متضمن هدف، مطالب و مباحث مربوط به آن قسمت و صورتى از توصيه‌هاى لازم كه براى نيل به هدف بايد به كار گرفته شود. علاوه بر نكات فوق كه ذكر آنها در دستنامه واجب است، بجاست كه در پايان، نمايه كليه واژه‌ها به منظور كمك به استفاده كننده درج گردد.
در برنامه ريزى بايد كوشش شود ترتيب اولويتِ بخشهاى مهمترِ مجموعه، از نظر نجات مواد موجود در آن بخش، مشخص شود. اگر چه تعيين اولويتها كار آسانى نيست ولى لازم است كوشش كافى در اين مورد به عمل آيد. مثلاً ممكن است هنگام برنامه ريزى، برگه دان كتابخانه ناديده گرفته شود، حال آنكه برگه دان از نظر ادامه فعاليت كتابخانه حائز اهميت بسيار است و چنانچه نسخه ديگرى از آن تهيه نشده باشد، بايد در اولويتهاى نخست قرار گيرد.
در اين دستنامه همچنين بايد يك برنامه نمونه، نمودار و فهرستى از خدماتى كه مى‌تواند پوشش كشورى داشته باشد، مثل تأسيسات خشك كردن درحال انجماد و نتايج تجزيه و تحليل اطلاعات مندرج در پرسشنامه‌ها و نيز صورتى از كتب مفيد براى مطالعه، به صورت پيوست گنجانده شود.
بسيار اهميت دارد كه هنگام تدوين دستنامه فوق، توجه داشته باشيم كه مخاطبين آن، در زمينه حفاظت و نگهدارى افرادى غير متخصص هستند. از اين رو لازم است مطالب، حاوى حداقل اطلاعات فنى و تخصصى باشد.
ارزش برنامه كنترل سوانح به داشتن توان، نشان دادن عكس العمل مؤثر سريع در مقابل حوادث و سوانح است و اين توان تنها زمانى حاصل خواهد آمد كه مؤسسات كتابدارى و اطلاع رسانى داراى كارمندانى آگاه به موضوع، وسايل و تجهيزات مقابله با سوانح و در نهايت داراى دستور العمل برنامه‌ريزى شده‌اى باشد.
البته هر كتابخانه و مؤسسه مرتبط با اين موضوع بايد با توجه و الهام از برنامه ملىِ كنترل سوانح، برنامه اختصاصى مؤسسه يا سازمان متبوع خود را تهيه كند تا بتواند به سرعت و با آرامش، در صورت وقوع موقعيت اضطرارى عكس العمل مناسب و صحيح نشان دهند. تأكيد اين برنامه بايد بر خودكفايى باشد، و لذا موفقيت نهايى و يا شكست نهايى دستنامه در اين است كه هر مؤسسه‌اى بتواند از آن استفاده كند و نيازهاى خود را به سهولت و روشنى در آن بگنجاند و برنامه خاص خويش را براى حفاظت و نجات طراحى كند.
مايه دلگرمى است كه در سالهاى اخير، پيشگيرى از سوانح، به طور روزافزونى مورد توجه و بحث كتابداران و متخصصان حفاظت و نگهدارى قرار گرفته و به عنوان بخش لازمى از سياست حفاظت و نگهدارى در هر مؤسسه شناخته شده است. در حال حاضر در سراسر دنيا مؤسسات بسيارى در اين زمينه فعال هستند و برنامه‌هاى كنترل سوانح در بسيارى كشورها در شُرف بازدهى است.
ما بر آنيم كه هيچ كتابخانه، مركز اسناد، بايگانى و نهادهايى از اين دست نمى‌توانند و نبايد از تهيه چنين برنامه‌هايى غفلت ورزند، بويژه چنانچه اين كار در سطح ملى و با همكارى سازمانهايى چون كتابخانه ملى ايران، سازمان اسناد ملى، اطلاعات و مدارك علمى، هيات اُمَناى كتابخانه‌هاى عمومى و ديگر سازمانهاى مهم و مرتبط، انجام پذيرد. ان‌شاءاللَّه.

منابع:
نيكنام، مهرداد. «برنامه ريزى ملى براى حفظ و نگهدارى منابع كتابخانه‌ها به هنگام بروز بلاياى طبيعى»، پيام كتابخانه، س ٢٠، ش ١ (بهار ١٣٧١)، ١٢ - ١٧.
Buchnan, Sally A. Disaster planning: prepared - ness and recovery for libraries and archives, Paris: Unisist, ١٩٦٨٨. England, Claire & Karen Evans. Disaster manage ment for libraries; planning and process, Canada: Canadian library Association, ١٩٨٨. Fortson, Judith. Disaster planning and recovery, Landon: Neal - Schuman Pub., Co, ١٩٩٠. Morris, John. The Libraru disaster preparedness hand - book, Chicago: American Library Association, ١٩٦٨ .