آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٦ - زندگى و آثا علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى - انصارى قمى ناصر الدين

زندگى و آثا علامه شيخ آقا بزرگ تهرانى‌
انصارى قمى‌ ناصر الدين


ياد علامه سترگ حضرت آيت اللَّه شيخ آقا بزرگ تهرانى، قدّس اللَّه نفسه و اجزل لطيفه در دلِ دانش دوستان و حق طلبان هماره جاودان است. و اين به خاطر خدمات ماندگار آن فرزانه عاليمقام است. كتابشناسى، رجال‌شناسى و سبك‌شناسى شيعه همه در گرو زحمات طاقتفرساى آن مرد بزرگ است.(١) زندگى مفصّل او را به قلم نويسنده اين سطور در مجله مشكاة، ش ٣٢، ص ٧٥ - ٩٧ ببينيد.
وى در شب پنجشنبه يازدهم ربيع الاول ١٢٩٣ ق در محلّه «پامنار» تهران ديده به جهان گشود. خاندان او همه از تجّارى بودند كه به گمان قوى از گيلان به تهران مهاجرت كرده و از ١٢٥٠ ق در اين شهر ساكن گرديده و به «محسنى» شهرت داشتند. پدرش حاج على آقاى (م ١٣٢٤ ق) از تاجران روشنفكر و عالم دوست بود كه از او كتابى در تاريخ دخانيات و فتواى تحريم تنباكو در دسترس است (الذريعة ٣/٢٥٢) و خانه‌اش هماره مجمع روحانيان و اهل فضل و دانش بوده است.
شيخ آقا بزرگ پس از پشت سر نهادن دوران كودكى، در ده سالگى (١٣٠٣ ق) به مدرسه مروى رفته و در مدت ١٢ سال علوم رايج زمان خويش (فقه، اصول، ادبيات، منطق، رياضيات، تجويد و خط خوش) را فرا گرفت. برخى از اساتيد دوره سطح او عبارتند از: حضرات آيات: سيد عبدالكريم لاهيجى، سيد محمد تقى تنكابنى، حاج شيخ على نورى ايلكانى، شيخ محمد باقر معزالدوله‌اى و خطاط شهير ميرزا زين العابدين محلاّتى.
در ١٧ شعبان ١٣١٥ ق، پس از زيارت مخصوصه نيمه شعبان امام حسين عليه السلام در كربلا به حوزه علميه نجف اشرف شتافته و در مجلس درس اساطين حوزه نجف زانوى ادب به زمين زد و مراتب علمى خويش *٤٢* را تكميل نمود. برخى از اساتيد فقه و اصول و رجال و حديث و اخلاق وى عبارتند از:
حضرات آيات عظام:
١- آخوند ملا محمد كاظم خراسانى (م ١٣٢٩ ق) صاحب «كفايةالاصول»
٢- سيد محمد كاظم طباطبايى يزدى (م ١٣٣٧ ق) صاحب «عروة الوثقى»
٣- ملاّ فتح اللَّه شريعت اصفهانى (م ١٣٣٩ ق) صاحب «قاعده لاضرر»
٤- ميرزا محمد تقى حايرى شيرازى (م ١٣٣٨ ق) صاحب «حاشيه مكاسب»
٥- حاج ميرزا حسين نورى (م ١٣٢٠ ق) صاحب «مستدرك الوسائل»
٦- شيخ محمد طه نجف (م ١٣٢٣ ق) صاحب «اتقان المقال فى علم الرجال»
٧- سيد مرتضى كشميرى (م ١٣٢٣ ق) عالم اخلاقى معروف‌
نيز از اساتيد اجازه وى مى‌توان از علماى ذيل نام آورد؛ آيات عظام:
٨- سيد ابوتراب خوانسارى (م ١٣٤٦ ق) «سبل الرشاد فى شرح نجاةالعباد»
٩- سيد حسن صدر كاظمى (م ١٣٥٤ق) صاحب «تأسيس الشيعة الكرام لعلوم الاسلام»
١٠- سيد محمد على شاه عبدالعظيمى (م ١٣٣٤ ق) صاحب «الايقاد فى وفيات المعصومين»
ايشان در طول زمان زندگانى خويش به بسيارى از نام آوران و تاريخ سازان شيعه اجازه روايى عطا نمود، كه برخى از آنان عبارتند از حضرات آيات عظام:
١- مرحوم آيت اللَّه العظمى بروجردى (م ١٣٨٠ ق) صاحب «حاشيه بر كفايه» و «تجريد اسانيد الكافى»
٢- مرجع بزرگ مرحوم سيد عبدالهادى شيرازى (م ١٣٨٢ ق) صاحب «دارالسلام فى فروع الاسلام»
٣- علامه سيد عبدالحسين شرف الدين (م ١٣٧٧ ق) - صاحب «المراجعات» و «النص والاجتهاد»
٤- علامه مجاهد حاج شيخ عبدالحسين امينى (م ١٣٩٠ ق) صاحب «الغدير فى الكتاب والسنة والادب» و «شهداء الفضيلة»
٥- علامه شيخ محمد حسن مظهر (م ١٣٧٥ ق) صاحب «دلائل الصدق»
٦- علامه سيد هبةالدين شهرستانى (م ١٣٨٦ ق) صاحب «الهيئة والاسلام» و «ماهو نهج البلاغه»
٧- علامه شيخ محمد على غروى اردوبادى (م ١٣٧٠ ق) صاحب «على وليد الكعبة»
٨- علامه شيخ محمد رضا آل ياسين (م ١٣٧٠ ق) صاحب «بلغة الراغبين فى فقه آل ياسين»
٩- علامه سيد محمد حسين طباطبايى (م ١٤٠٢ ق) صاحب تفسير الميزان‌
١٠- علامه بزرگ سيد شهاب الدين نجفى مرعشى (م ١٤١١ ق) صاحب «ملحقات احقاق الحق»
علامه تهرانى پس از درگذشت آخوند خراسانى در ١٣٢٩ ق، براى استفاده از درس ميرزاى شيرازى دوّم و تدوين دائرةالمعارف بزرگ «الذريعة» به سامرا كوچ نموده و مدت ٢٤ سال در آن شهر مقدس به تأليف و تصنيف و فراگيرى دانش آل محمد(ص) اشتغال داشت. پس از فراغت از تحصيل بود كه به تأليف موسوعه «الذريعه» دست يازيد و در كنار آن موفق به نگارش كتابهاى ديگر نيز شد.
شيخ آقا بزرگ تهرانى پس از پشت سر نهادن ٩٧ سال عمر با بركت، سرانجام در تاريخ ١٣ ذى الحجة ١٣٨٩ ق (١٢ اسفند ١٣٤٨ ش) بدرود حيات گفت و پس از نماز بر پيكر پاكش وسيله مرحوم آيت اللَّه العظمى خويى، در كتابخانه‌اش به خاك سپرده شد. فعاش رحمه اللَّه بين الكتب و دفن بين الكتب.
علامه سيد موسى هندى كاظمى در فقدانش چنين سرود:
ان المصاب فادح‌
فليصمت الموبن‌
ان تدفنوا فالعلم‌
واتقوى جميعاً تدفنوا
كان اسمعه تاريخه‌
«آقا بزرگ محسن» ١٣٨٩ ق‌

*٤٣* از وى كتابخانه‌اى نفيس و گرانبها(٢)نسخه‌هاى خطى كتابخانه ايشان وسيله استاد محمد هادى امينى در نُه شماره مجله «العدل» چاپ نجف معرفى شده است. (در برگيرنده بيش از پنجهزار كتابچاپى و دويست كتاب خطى) و تأليفاتى بسيار ارزشمند بر جاى مانده است، كه عبارتند از:
(ستارگان، نشانه به چاپ رسيدن كتاب است)
* ١- موسوعه «الذريعة الى تصانيف الشيعة» - كه بعداً از آن سخن خواهيم گفت.(٣) مقاله «برترين كتابشناسى شيعه» در همين شماره مجلّه. شايان ذكر است كه نام اين كتاب را علامه سيد حسن صدر بر آن نهاده است.
* ٢- موسوعه «طبقات اعلام الشيعة».(٤) نام اوليه اين كتاب «وفيات الاعلام بعد غيبة امام الانام» بوده است، كه بعدها آنرا تغيير داد. اين كتاب تذكره‌اى از دانشمندان شيعه از قرن چهارم تا قرن چهاردهم هجرى مى‌باشد. آن هنگام كه علامه تهرانى در كتابخانه‌هاى عمومى و خصوصى ممالك اسلامى به كاوش پرداخته بود، نام تمام بزرگان شيعه (اعم از مؤلفان، مترجمان، شارحان، شاعران و...) را در دفترى مخصوص گردآورد. او براى اين كار تمام كتابهاى كتابخانه‌ها - به ويژه پشت جلدهاى كهنه و لابلاى خطوط اجازات علما و حواشى كتابها را جستجو كرد و مطالبى بدانها افزود و آنها را به ترتيب قرون مرتب نمود و براى هر قرن، نامى جداگانه گذاشت.
نام آنها عبارت است از:
١- نوابغ الرواة فى رابعة المآت (الذريعة ٢٤/٣١٥) شرح حال بيش از ١٥٠٠ نفر.
٢- النابس فى القرن الخامس = از احة الحلك الدامس بالشموس المضيئة فى القرن الخامس (الذريعة ١/٥٢٦) - شرح حال بيش از ٤٠٠ نفر. -
٣- الثقاة العيون فى سادس القرون (الذريعة ٥/٨) - شرح حال بيش از ٨٠٠ نفر
٤- الانوار الساطعة فى المأة السابعة (الذريعة ٢/٤٢٨) - شرح حال حدود ٣٠٠ نفر -
٥- الحقائق الراهنة فى تراجم اعيان المأة الثامنة (الذريعة ٧/٣٤) - شرح حال بيش از ٣٠٠ نفر -
٦- الضياء اللامع فى عباقرة القرن التاسع (الذريعة ١٥/١٢٧) - شرح حال حدود ٤٠٠ نفر
٧- احياء الداثر من مآثر اهل القرن العاشر (الذريعة ١/٣٣٠٨) - شرح حال بيش از ٥٠٠ نفر -
٨- الروضةالنضرة فى علماء المأة الحادية عشرة (الذريعة ١١/٣٠٤) - شرح حال حدود ١٥٠٠ نفر -
٩- الكواكب المنتشرة فى القرن الثانى بعدالعشرة (الذريعة ١٨/١٨٠) - شرح حال بيش از ٢٠٠٠ نفر -
*٤٤* ١٠- الكرام البررة فى القرن الثالث بعد العشرة. ٢ جلد تا كنون - نام اين كتاب در الذريعه نيامده است - شرح حال حدود ١٦٠٠ نفر -
١١- نقباء البشر فى القرن الرابع عشر. ٤ جلد تا كنون (الذريعة ٢٤/٢٧١) - شرح حال حدود ٢٣٠٠ نفر
كه با مطالعه اين موسوعه گرانبها اطلاعاتى پيرامون زندگانى حدود ١٢٠٠٠ نفر از علماى شيعه اماميه در طول تاريخ به دست مى‌آيد.
درباره اين كتاب كارهايى انجام شده است كه عبارتند از:
الف - تعليقات على «طبقات اعلام الشيعة». سيد عبدالعزيز طباطبايى. اصل كتاب همراه با تعليقات آن به زودى ضمن انتشارات «دارالزهراء» بيروت به چاپ مى‌رسد.(٥) الغدير فى التراث الاسلامى /٢٤٠.
ب - معجم اعلام الشيعة يا مستدرك «طبقات اعلام الشيعة». از سيد عبدالعزيز طباطبايى(٦) همانجا.
ج - تعليقات على طبقات اعلام الشيعة. شيخ محمدرضا جعفرى اشكورى.(٧) همان كتاب /٢٢٩.
د - «مع موسوعات رجال الشيعة»، ج ١، ص ٤٢٨ - ٦٩٠. (٢٦٢ ص) سيد عبداللَّه شرف الدين موسوى عاملى.
ه - فهرست عمومى الفبايى كتابها و رساله‌ها و اجازات كه در پايان هر جلد مرتب شده است: از محمد ابراهيم ذاكر (نواده مؤلف)
* ٣- هديه الرازى الى المجدد الشيرازى. شرح حال ميرزاى شيرازى (م ١٣١٢ ق) و ٣٦٠ تن از شاگردان او.
اين كتاب دوبار ترجمه شده است:
الف - توسط محمد دزفولى. چاپ وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى‌
ج - وسيله حميد تيمورى. چاپ انتشارات ميقات‌
* ٤- حياة الشيخ الطوسى. كتابى است در ٧٤ صفحه كه در آغاز تفسير «تبيان» به چاپ رسيده و دوبار ترجمه گرديده است:
الف - وسيله سيد على اكبر موسوى محبّ الاسلام (در مجله «نامه آستان قدس»)
ب - وسيله سيد حميد طبيبيان و عليرضا ميرزا محمد (چاپ فرهنگستان ادب و هنر ايران)
٥- حياة ثقة الاسلام الكلينى و شان الكافى(٨) الذريعة ١١/٣٠٢ .
* ٦- مصفى المقال فى مصنّفى علم الرجال. شرح حال حدود ٦٠٠ تن از صاحبان تأليف در علم تراجم و رجال.
* ٧- توضيح الرشاد فى تاريخ حصر الاجتهاد. پيرامون انگيزه پيدايش مذهب تقليد عمومى، سدّ باب اجتهاد، و انحصار بدون دليل حق فتوى و اجتهاد به ائمه اربعه اهل سنت (الذريعة ٤/٤٩٣)
* ٨- المشيخة يا الاسناد المصفّى الى آل بيت المصطفى .
٩- تفنيد قول العوام بقدم الكلام. نقد گفتار كسانى كه قائل به قدمت قرآن مى‌باشند. (الذريعة ٤/٣٦١)
١٠- النقد اللطيف فى نفى التحريف من القرآن الشريف. اين كتاب وسيله علينقى منزوى بنام «نمايشگاه نامه پاك از هر آلودگى و آك» به فارسى ترجمه گرديده و مؤلف در آن از ساحت استادش مرحوم محدث نورى دفاع نموده است. و او را از قول به تحريف به مفهوم تغيير و تبديل مبرّى مى‌داند. (الذريعة ٤/١٤٣ و ٢٣/٢٧٨)
١١ - ضياء المفازات فى طرق مشايخ الاجازات. ترتيب مشايخ خويش بر ١٢ طبقه است. (الذريعة ١٥/١٣٠)
* ١٢- ذيل المشيخه. درباره مشايخ خود از علماى اهل تسنن است.
١٣- اجازات الرواية والوراثة فى القرون الاخيرة الثلاثة
١٤- البدور الباهرة(٩) تبويب الذريعة /٨
١٥- واقعة الطف الخالدة(١٠) همان /٩
١٦- المجموعة الرجالية و التاريخية(١١) الذريعة ٢٠/٨٢
١٧- منظومة فى العقايد.(١٢) همان ٢٣/١٢٣
*٤٥* ١٨- مسند الامين. اجازه مفصّل و گرانبهايى به علامه امينى صاحب الغدير (م ١٣٩٠ ق) است.
١٩- تقريرات درس اصول آيت اللَّه آخوند خراسانى
٢٠- تقريرات ديگر درس آخوند
٢١- تقريرات درس فقه آيت اللَّه العظمى شيخ الشريعة اصفهانى‌
* ٢٢- ذيل كشف الظنون كاتب چلبى. همراه با كشف الظنون در تهران به سال ١٣٨٧ ق. به چاپ رسيده است.
٢٣- تلخيص زاد السالكين ملا محسن فيض كاشانى‌
٢٤- ترجمه «العقيدة الاسلامية» شيخ عبداللَّه كويلام (الذريعة ٤/١١٧)
٢٥- تعريف الانام بحقيقة المدنية والاسلام. ترجمه كتاب «المدينة والاسلام» محمد فريد وجدى (الذريعة ٤/٢١٦)
٢٦- شجرة السبطين. مشجر اولاد و فرزندان امام حسن و امام حسين عليهما السلام (الذريعة ١٣/٣١)
٢٧- الظليله فى انساب بعضى البيوتات الجليلة (الذريعة ١٥/٢٠٢)
٢٨- نزهة البصر فى فهرس «نسمة السحر» نوشته: ضياءالدين يوسف يمانى صنعانى (م ١١٢١ ق)
- شرح حال شاعران شيعه - (الذريعة ٢٤/١١٥)
٢٩- الياقوت المزدهر فى تلخيص «رياض الفكر» نوشته: احمد بن يحيى بن المرتضى حسينى يمانى (م ٨٤٠ ق)
شرح حال امامان زيديه تا سال ١١٤٤ ق (الذريعة ١١/٣٣٣)
٣٠- محصول «مطلع البدور» فى تلخيص مافيه من المنثور. مطلع البدور نوشته صفى الدين احمد بن صالح بن محمد زيدى و شرح حال علماى زيديه تا سال ١٠٨٥ ق است كه وسيله علامه تهرانى تلخيص شده است.
(الذريعة ٢/١٥١ و ٢١/١٥٣)
٣١- الدرّ النفيس فى تلخيص رجال التأسيس. شرح زندگانى افرادى است كه در كتاب «تأسيس الشيعه» علامه آيت اللَّه سيد حسن صدر مطرح گرديده‌اند.
٣٢- حاشيه بر «تكملة امل الآمل»، تأليف: علامه كبير آيت اللَّه سيد حسن صدر.(١٣) همان ٤/٤١١.
همانگونه كه پيدا است: تأليفات آن مرد بزرگ همه در زمينه‌هاى: فقه، اصول، كلام، تاريخ، تراجم، علوم قرآنى، اجازات، كتابشناسى و انساب بوده است. فللّه درّه و عليه اجره و عليه رحمةاللَّه و بركاته.منابع: ١. تبويب الذريعة. شهيد سيد احمد ديباجى (م ١٣٩٩ ق). تهران، كتابفروشى اسلاميه، ١٣٥٢ ش / ١٣٩٣ ق. ٢. الذريعة الى تصانيف الشيعة. شيخ آقا بزرگ تهرانى (م ١٣٨٩ ق) - ٢٦ ج - بيروت، دارالاضواء، ١٤٠٢ ق. ٣. الغدير فى التراث الاسلامى. سيد عبدالعزيز طباطبيى. بيروت، دارالمورّخ العربى، ١٤١٤ ق. ٤. مجله مشكاة. فصلنامه بنياد پژوهشهاى اسلامى آستان قدس رضوى، مشهد.