آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٤ - كتابخانههاى مكه و مدينه - محلاتى مظفر الدين
كتابخانههاى مكه و مدينه
محلاتى مظفر الدين
مقدمه:
شايد بتوان گفت، در بين اكثر كشورهاى توليد كننده نفت در جهان، عربستان سعودى امروزه در عرصه مطبوعات بين المللى برجستهترين كشور است. اين مطبوعات عربستان سعودى را تنها به عنوان بزرگترين منبع نفت در جهان مىشناسند و تاكنون به ديگر مسائل اين كشور توجهى نكردهاند. همچنين از نمايان ساختن برنامههاى گسترده توسعه فرهنگى، اقتصادى و اجتماعى كشور، تحصيل آزاد آن، سيستم امنيت اجتماعى، سيستم بهداشتى و همچنين كتابخانههاى آن، غفلت و يا تعلل ورزيدهاند.
عربستان سعودى كشورى است در جنوب غربى آسيا كه در نظام جديد خود توسط شاه عبدالعزيز بن مسعود در قرن بيستم شكل گرفت و به دليل وجود دو شهر مقدس مكه و مدينه از اهميت زيادى برخوردار است. اين كشور از طرف غرب به بحر احمر و خليج عقبه و از طرف شرق به عمان و قطر و خليج فارسى و از طرف شمال به اردن و عراق و كويت و بالاخره از طرف جنوب به كشور يمن محدود است. كل مساحت اين كشور ٨٧٢٧٢٢ مايل مربع است.
طبق آخرين سرشمارى دولت در سال ١٩٧٥، كل جمعيت اين كشور حدود ٧٠١٦٤٢ نفر بوده كه از اين تعداد حدود ٥١٢٨٦٥٥ نفر آن شهرنشين و حدود ١٨٨٣٩٨٧ نفر باديه نشينند.
تاريخچه كتابخانههاى عمومى
با توجّه به سير تاريخى كتابخانههاى عربستان سعودى در قرون وسطى معلوم مىشود كه اغلب اين كتابخانهها عمدتاً در دو شهر مكه و مدينه شكل گرفتهاند. مسجد الحرام در مكه و مسجد النبى در مدينه تنها مراكز تربيتى و فرهنگى بودهاند و در اينها نيز بيشترى تأكيد بر آموزشهاى كلامى بوده است. اگر به كتابخانههاى موجود در مكه و مدينه از ابتدا تا قرن نوزدهم بنگريم، به اين نتيجه مىرسيم كه آنها يا درون مساجد ساخته شده و يا ضميمه آن بودهاند. كتابخانههايى كه خارج از مسجد ساخته مىشدند، براى استفاده دانشجويانى بود كه در مسجد تحصيل مىكردند.
مجموعههاى غنى مسجدالحرام در مكه و مسجد النبى در شهر مدينه به طرق مختلف از قبيل اهدا از سوى *١٠٠* طلاب و زايرين سرشناس، وقف و غيره توسعه پيدا كرد. اين مجموعهها در طول اعصار به دلايل زير رشد فوق العاده داشتهاند:
١. مكه و مدينه مقدسترين شهرهاى اسلامى هستند كه زايرين از سراسر دنيا سالانه در اين شهرها گرد مىآيند. اكثر محقيقنى كه براى زيارت بدانجا آمدهاند، كنفرانسهايى داده و نسخى از آثار خود را به مساجد اين دو شهر اهدا كردهاند.
٢. خلفا، سلاطين، پادشاهان، شاهزادگان، افراد ثروتمند و مؤلفين به نام به خاطر كسب اعتبار، كتابخانههاى شخصى خود را براى استفاده طلاب اين دو مسجد بزرگ هديه مىدادهاند. اين مجموعهها معمولاً درون مسجد نگاهدارى مىشود. «بورخارد» در وصف زندگى فرهنگى در مدينه بر اين حقيقت تأكيد مىكند كه اغلب كتابخانههاى مدينه وقف مسجد النبى گرديدهاند.
او مىنويسد:
«من در منزل شيخى كتابخانهاى ديدم كه در آن حداقل سه هزار جلد نسخه خطى وجود داشت، اما من نمىتوانستم به آنها دست بزنم. همانطور كه اغلب در شرق مرسوم است، اين كتابخانهها تماماً موقوفاتى هستند كه وسيله بانيان آن به مسجدى هديه شده و يا وقف خانواده خاصى شده تا بدين ترتيب كتابها قابل تصاحب نباشد.»
٣. براى اغلب مؤلفين قديم، اهداى بهترين نسخ آثارشان به مساجد بزرگ مكه و مدينه به صورت يك سنّت دينى در آمده بود.
٤. بسيارى از قرآنهاى خطى اى كه امروزه در كتابخانههاى مكه و مدينه يافت مىشوند با دست افراد نامى به رشته تحرير در آمده و خلفا و سلاطين، شاهزادگان و كاتبينِ زبردست با دست خود قرآنهايى مىنوشتند كه به مكه و مدينه ارسال شود.
«ابوالحسن، سلطان آفريقايى نسخهاى از قرآن را كه به دست خود نوشته بود به مسجد مكه فرستاد، اين قرآن با وضع بسيار زيبايى تذهيب شده بود. همين سلطان قرآن ديگرى با خط خود را به مسجد النبى ارسال كرد و قصد داشت كه سومين نسخه را به بيتالمقدس ارسال دارد كه قبل از اقدام جان سپرد.»
سلطان ابراهيم پسر محمود غزنوى نسخهاى با شكوه از قرآن را با دست خود نوشت و هر ساله از قرآن نسخهاى تهيه كرده آن را به مكه مىفرستاد. كتابخانههاى مكه و مدينه پر است از جزوههاى قرآنى كه به دست سلاطين عثمانى مانند سلطان محمود پسر عبدالحميد، و سلطان عبدالمجيد پسر محمود خان نوشته شده است.
اين رسم به غنا و بى نظيرى مجموعهها كمك كرده و تا ساليان سال باقى مانده است. از اين روست كه امروزه به مجموعههاى وقف شده در مساجد مكه و مدينه، به عنوان گنيجهاى عظيم نگريسته مىشود. كه مملو از نسخ خطى است.
مجموعههاى مسجد الحرام مكه و مسجد النبى در شهر مدينه
تطوّر مجموعههاى مسجد الحرام مكه و مسجد پيامبر را مىتوان مطابق با عواملى كه در بخشهاى بعدى بررسى شده است ريشه يابى كرد.
مكه:
اولين مجموعه شناخته شده در مكه مربوط به شيخ محمد بن فتوحى المكناسى است كه در سال ٤٨٧ هجرى قمرى (١٠٨٥ ميلادى) به فرقه مالكى اهدا شده است و در جايگاه مالكى در مسجد جامع قرار دارد.
در سال ٥٥٤ هجرى (١١٥٩ ميلادى) نورالدين بن صلاح الدين پادشاه يمن دارالمساكينى براى طلاب نزديك مسجد بنا كرد. اين بنا مشتمل بر يك اطاق مطالعه و يك كتابخانه بود. او از كتابخانه خود مقادير زيادى كتاب در تمام رشتهها به اين كتابخانه هديه كرد. اين كتابخانه بتدريج با موقوفات عالمان محلى توسعه داده شد. در سال ٧٨٥ ه .ق (١٣٨٣ ميلادى) شيخ عبداللَّه بن ابى بكر الكردى كتابخانه شخصى خود را اهدا كرد. اين كار توسط شيخ على بن محمد بن سند با اهداى هزاران كتاب در سال ٨٢٧ ه. ق (١٤٢٣ ميلادى) ادامه يافت.
قطب الدين الحنفى در كتابش تاريخ مكه اظهار مىدارد كه در سال ٦٤١ هجرى (١٢٤٣ ميلادى) يك *١٠١* مدرسه، توأم با يك كتابخانه بزرگ در گوشهاى از مسجد الحرام نزديك باب السلام (دروازه صلح) به دست كارگزار خليفه مستنصر، به نام امير كيت باى شرف الدين اقبال بن عبداللَّه الشورابى ساخته شد.
كتابخانه بزرگ ديگرى در سال ٨٨٢ هجرى (١٤٧٧ ميلادى) به امر و با هزينه يكى از سلاطين ممالك ساخته شد. وى هزاران نسخه كتب نفيس خطى خود را كه از مصر آورده بود، به اين كتابخانه اهدا نمود. اما اندكى بعد، كتابخانه دستخوش تاراج غارتگران نسخ خطى قرار گرفت و اغلب نسخ آن ناپديد شد. سومين كتابخانه با هزينه سلطان عثمانى، سليمان در ضلع جنوبى مسجد الحرام مكه در سال ٩٣٧ ه (١٥٦٥ ميلادى) بنا گرديد. اين كتابخانه در مجاورت يك مدرسه متعلق به چهار فرقه مسلمين قرار گرفته بود. مجموع كُتب اين كتابخانه را هداياى سلطان و هدايا محلى ديگر تشكيل مىداد.
در قرن هشتم هجرى قمرى (قرن ١٤ ميلادى) سلطان شاه شجاع پادشاه ايران دارالمساكينى نزديك باب الصفا (دروازه صفا) احداث كرد تا مورد استفاده طلاب فقير قرار گيرد. وى بخشى از كتابخانه شخصى خود را در سال ٨٢٧ (١٤٢٣ م) به منظور نگهدارى به اين دارالمساكين بخشيد. اين مجموعهها حاوى كتب خطى نفيس فارسى بود.
طبقه گفته عبدالجبار، مجموعهاى بالغ بر ٣٦٥٣ نسخه خطى توسط سلطان عثمانى، عبدالمجيد در قرن سيزدهم هجرى هديه شد. اين مجموعه در زير گنبد پشت چاه زمزم در مسجد الحرام نگهدارى مىشد. تمامى اين مجموعه در سال ١٢٧٨ هجرى (١٨٦١ ميلادى) در اثر سيلى كه تمامى مسجد الحرام را فرا گرفت منهدم گرديد.
سرانجام در سال ١٢٩٩ ه (١٨٨١ ميلادى) محل پشت باب دريبه (دروازه دريبه) به عنوان كتابخانه مركزى مسجدالحرام انتخاب شد. اين كتابخانه داراى يك سالن بزرگ گنبددار براى مطالعه و نيز سالنهاى مخزن كتاب. بقيه كتب سلطان مجيد و اغلب مجموعههايى كه قبلاً به طور پراكنده در مسجد الحرام قرار داشتند به اين مكان انتقال داده شدند. با اهدا كتب توسّط شاهزادگان علاقهمند، علما، و متولّين اين مجموعهها افزايش پيدا كرد و به صورت مجموعههايى ارزشمند درآمد. مهمترين مجموعههاى اهدايى به اين كتابخانه به قرار زير است:
مجموعه شريف عبدالمطلب (شاهزاده مكه)
مجموعه شيروانى
مجموعه ايتريجى
مجموعه هندى
مجموعه رشدى پاشا (فرماندار حجاز)
مجموعه دهلوى
مجموعه ادريسى
مجموعه زمزمى
مجموعه معلمى
مجموعه داغستانى
بارى، ذخاير درهم ادغام شده كنونى، مشتمل بر كليه مجموعههاى خطى در شاخههاى مختلف علوم است و آنچه امروز در اختيار ماست به نام كتابخانه مسجد بزرگ مكه (مسجد الحرام) اشتهار دارد.
مدينه:
در توصيفى كه «ابن جبير» سياح عرب در قرن پنجم هجرى از شهر قديمى مدينه ارائه داده، دو كتابخانه بزرگ در دو گوشه مسجد النبى قرار داشته است. او با شرح مختصرى كه از اين دو كتابخانه به دست مىدهد، اشاره مىكند كه اغلب آثار آن راجع به خداشناسى اسلامى بوده است.
در سال ٥٨٧ ه . ق (١١٩١ ميلادى)، كتابخانه شخصى يك پادشاه ايرانى به مسجد النبى اهدا شد. اين مجموعه در جاى ويژهاى درون مسجد قرار داشت. اما در سال ٨٨٦ ه . ق (١٤٨١ ميلادى)، كل مجموعه بر اثر يك آتش سوزى كه در مسجد اتفاق افتاد، نابود گرديد و هزاران نسخه خطى با ارزش ديگر نيز كه درون مسجد وجود داشت، سوخت. السمحودى مورخ مدينه بيش از ٣٠٠ نسخه از كتب خطى خويش را در اين آتش سوزى از دست داد. بعد از اين فاجعه، سلطان مملوكى كيت باى دستور به باز سازى مجموعه داد و تعدا زيادى قرآن و *١٠٢* كتب ديگر را براى جايگزينىِ مجموعه سوخته شده به مدينه ارسال داشت.
در سال ١٢٧٢ ه . ق (١٨٥٥ ميلادى) كتابخانه المحموديه در گوشه عقبى مسجد النبى پشت باب الصديق (باب ابوبكر صديق) توسط سلطان عثمانى محمود شاه تأسيس شد. در زمان تأسيس، كتابهاى اين كتابخانه كه اغلب نسخه خطى بود، بالغ بر سه هزار جلد مىگرديد.
در سال ١٢٧٠ ه . ق (١٨٥٣ ميلادى) كتابخانه عارف حكمت، نزديك گوشه شرقى مسجد النبى توسط مفتى اعظم شيخ عارف حكمت الحسينى تأسيس گرديد. اين كتابخانه از دو قسمت تشكيل شده بود. قسمت اول شامل سالن مطالعه بزرگى به ابعاد ٢٨ فوت در ٢٨ فوت بود كه دور تا دور آن قفسههاى بسته قرار داشت و روى اين سالن گنبد بزرگى قرار داشت. ساختمان اين قسمت از سنگ ساخته شده و سطح گنبد از سرب پوشيده بود. قسمت دوم از دو طبقه تشكيل شده بود كه طبقه اول، شامل چند اطاق براى انبار و دفتر كار و طبقه دوم براى سكونت كتابدار مجهز گرديده بود. طرح سالن مطالعه از ابعاد مهم زير تشكيل شده بود. معمارى اسلامى، نقاشيهاى هنرى و كنده كارى روى ديوار و قسمت داخلى گنبد و كنده كارىهاى بسيار كامل روى چوب كه با وضع بسيار عالى تزيين شده بود.
قدمت اين كتابخانه به قرن هيجده ميلادى بر مىگردد و آن زمانى است كه شيخ عارف حكمت الحسينى اهل استانبول تعداد زيادى نسخ خطى از پدرش به ارث برد. اين مجموعه به طور شگرفى رشد پيدا كرد و اين رشد به خصوص زمانى به حد اعلاى خود رسيد كه شيخ عارف، مفتى اعظم اسلام در امپراتورى عثمانى گرديد. چون او يك دانش پژوه بود، مقدار زيادى از ثروتش را صرف نوآورى نسخ خطى در زمينههاى مختلف دانش كرد. او نفيسترين نسخ خطى در جهان اسلام را انتخاب و تهيه مىكرد. اغلب اين نسخ توسط مشهورترين كاتبان نوشته و تذهيب شده بود كه نوعاً در حد خود فوق العاده بودهاند. يادداشتى كه روى صفحه عنوان يكى از اين نسخ با امضا شيخ عارف به چشم مىخورد، اين مطلب را بازگو مىكند كه مشار اليه براى به دست آوردن آن نسخه خطى، چهارصد پوند طلاى عثمانى پرداخت كرده است. شيخ عارف حكمت بعد از كنارهگيرى از كار مصمم گرديد تا بقيه عمرش را در مدينه بگذراند. او كتابخانهاى را با هزينه شخصى بنا نهاد و آن را وقف مدينة النبى كرد. وقفنامه آن كه در دارالحكومه شهر مدينه نگاهدارى مىشود، يكى از مهمترين وقفنامههاست. او همچنين عايدى مقدار زيادى از ثروتش را در مدينه و استانبول به عنوان درآمد هميشگى كتابخانه اختصاص داد.
در اثناى جنگ جهانى اول، سلطان عثمانى دستور داد تا حاكم ترك مدينه مجموعه را به استانبول بفرستد. مجموعه بسته بندى و حمل شد، اما زمانى كه به دمشق رسيد، جنگ توسعه پيدا كرده بود و مجموعه براى مدت زمانى در آنجا نگاهداشته شد، ولى با ظهور انقلاب در عرب، حاكم سوريه مجدداً آن مجموعه را به كتابخانه اصلى خودش در مدينه باز گرداند.
طبق گفته «چايلز» در مورد اين كتابخانه گفته شده است كه روزگارى داراى هفده هزار جلد كتاب پيرامون مذهب، تاريخ، فلسفه، رياضيات، طب، نجوم و زبانشناسى بوده كه اغلب آنها نيز به صورت نسخه خطى بودهاند. چند سال پيش شاهزاده شكيب ارسلان تنها براى يك نسخه خطى از اين مجموعه مبلغ چهل هزار دلار پرداخته است و اين گوياى غنا و ارزش محتويات اين كتابخانه است.
«فيلبى» در مورد اين كتابخانه و مدير فرزانهاش گزارش عجولانه، اما دلپسندى ارائه داده است:
«در منتها اليه اين محوّطه، كتابخانه مشهور شيخ الاسلام عارف حكمت قرار داشته كه مخزن صدها نسخه خطى كمياب، بى نظير و با ارزش است. اين كتابخانه داراى سالن مطالعه مدوّر و جالب، با كتابهاى گرانقيمت است كه روى قفسهها خوابانده شدهاند (نه بشكل ايستاده) و داراى كتابدار جذاب و محقق مسنى به نام شيخ ابراهيم بن احمد حميديزاده الخربوتى بوده كه اصلاً اهل آناتولى (تركيه) بود. پدر بزرگ او در سال ١٢٢٥ ه . ق (١٨٣٩ ميلادى) در اين جا سكونت گزيده است. شيخ ابراهيم بعضى از گنجينههاى خود را به من نشان داد. بسيار متأسفم كه در هر دو بارى كه مدينه را ديدهام، كمى وقت و ديگرى اشتغالات مانع استفاده آنچنانى من از كتابخانه شد.»
*١٠٣* فيلبى نيز به بعضى از گوهرهاى كتابخانه عارف حكمت كه به طور تصادفى شيخ خربوتى به او نشان داده است، اشاره كرده كه عبارتند از:
الف. نسخه كامل اثرى با عنوان كتاب الاوائل مورخ ٣٩٥ ه . ق (١٠٠٥ ميلادى) كه توسط امام هلال بن حسن العسكرى نوشته شده است. شيخ ابراهيم از روى آن در سال ١٩٣٠ نسخهاى براى رهبر فقيد سنوسى سيد احمد تهيه كرد. اين نسخه در مدت اقامت موقت شيخ ابراهيم در مدينه به عنوان شخص تبعيدى از ليبى تهيه شد. از اين اثر نسخه ديگرى موجود نيست.
ب. نسخهاى با عنوان كتاب التشبيهات ابو اسحاق البغدادى ٤٦٦ ه . ق (١٠٧٣ ميلادى).
ج. نسخهاى بدون تاريخ از يك اثر جغرافيايى با نام ذكر المسافات و صور الاقاليم كه احمد بن سهل البلخى در سال ٣٠٩ هجرى (٩٢١ ميلادى) و ثمره سياحت او به خاور دور است.
د. نسخهاى قديمى اما بدون تاريخ (اعتقاد بر اين است كه مربوط به قرن چهار يا پنج هجرى باشد) با نام طبقات الشعراء اثر محمد بن السلام الجماهى كه ظاهراً تنها نسخه شناخته شده از اين اثر است.
ه. نسخهاى شامل كّل صحيح بخارى (احاديث پيامبر) كه با خط زيبايى در تايخ ١١٦٧ ه . ق (١٧٣٥ ميلادى) نگاشته شده است.
و. نسخهاى خطى از احياء العلوم غزالى كه در تاريخ ١٢٢٠ ه . ق (١٨٠٥ ميلادى) توسط مستنسخى به نام محمد مخلص الذهنى به رشته تحرير در آمده است.
نسخ خطى كتابخانه عارف حكمت را مىتوان به عنوان مجموعهاى منحصر به فرد، نادر و غنى به حساب آورد. اغلب عناوين نشانگر نوع يا انواعى از نوشتههاى زيرند كه در نوع خود بى نظيرند:
١- آثار كميابى كه توسط نويسندگان و مؤلفين برجسته به وجود آمده است.
٢- آثارى كه داراى اين مشخصات صورى ويژهاند:
الف. يادداشتهاى مالكيت
ب. مهر مالكين برجسته
ج. امضاها
د. ظِهَر نويسيها
ه . اطلاعات كامل كتابشناختى، مانند: نام مؤلف، نام كاتب، تذهيبگر و صفحه آخر كتاب كه متضمن تاريخ كتابت، محل كتابت و نام كاتب است.
٣- آثار دست اول كه داراى ارزش تاريخى و ادبى ذاتى والا هستند.
٤- آثارى اصل كه داراى ارزش هنرى ذاتى بوده با توجه به مسأله صحافى، خوش نويسى، تذهيب، تصاوير و ساير طرحهاى تزيينى .
٥- آثار با ارزش امروزى كه شامل متون صحيح و قابل اعتمادند.
تا كنون هيچ مطالعه و تحقيق عمدهاى راجع به كتابخانه عارف حكمت و گنجينه نسخ خطى آن به عمل نيامده است. خاور شناسانى چون بورخاردت، دوگورى، هورگرونج و قيلبى كه خود از دو شهر مقدس مكه و مدينه ديدن كردهاند، هرگز راجع به موقعيت كتابخانههاى اين دو شهر بحثى به ميان نياوردهاند. كتابداران حرفهاى آمريكايى نيز چون بلتران، كلمن، ايوانز، عارت، كركر، نيكل و اگدن كه در قرن بيستم در عربستان سعودى بودهاند، هرگز درباره موقعيت كتابخانههاى تاريخى اين منطقه جهان بحثى نكردهاند.
افرادى چون اسپايز، كارادعلى، عبدالجبار، على حافظ، شكيب ارسلان، و فؤاد حمزه شرح بسيار مختصرى از كتابخانههاى مدينه به دست دادهاند با اين همه بايد گفت در اواخر حكومت عثمانى در حجاز (ناحيه غربى عربستان سعودى كه مكه و مدينه را دربر گرفته) مجموعههاى كتب كمياب در اين دو شهر رو به نقصان گذاشت و بعضى از نسخ خطى و ذى قيمت ناپديد گشته و سر از غرب درآوردند.
اطلاعات كتابشناختى مقاله به قرار زير است:
Tashkandy, Abbas S. "Saudi Arabia, Libraries In" in Encyclopedia of library and information Science. New York: Marcel Dekker, Inc.,
١٩٦٨.