آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - آشنائى با دو كتابخانه از يمن

آشنائى با دو كتابخانه از يمن



آنچه در پى مى آيد بخش دوّم گزارش سفر يمن حضرت حجةالاسلام والمسلمين دكتر سيد محمد باقر حجتى است كه از سر لطف در اختيار ما نهادند. بخش اول با عنوان سفرنامه يمن در همين شماره آمده است. دو كتابخانه حاوى نسخه هاى نفيس در صنعا
المكتبة الشرقية (مكتبة الأوقاف بالجامع الكبير)
اين كتابخانه در آغاز عبارت بود از ساختمانى كوچك مربوط به مسجد كه يكى از افرادِ خاندانِ آل وزير آن را بنياد كرد و شمارى از كتب را در آن براى استفاده و مطالعه مردم قرار داد.
امام يحيى در سال ١٣٤٤ ساختمانِ شرقى كتابخانه را بنا كرد و كتابهاى نفيسى را در آن گرد آورد, و كتابخانه فعلى در ١٤٠٤ ق ساخته شد و كتابهاى خطى بدانجا منتقل گرديد.
اين كتابخانه و اصولاً آثار دانشمندان يمن از دير باز مورد توجه بوده است. كايتانى, مستشرقِ ثروتمندِ معروفِ ايتاليايى, بسيارى از آثار زيديه يمن را به ايتاليا برد و هم اكنون در مؤسسه تحقيقاتى لينچى در رم آثار فراوانى از زيديه وجود دارد كه اينجانب ضمن مسافرتى كه به ايتاليا داشتم دو روز در مؤسسه لينچى به تفحص و تصفح نسخه هاى خطى آن پرداختم و براى شمارى از نسخه هاى نفيس زيديه سفارشِ ميكروفيلم دادم كه ـ بحمدالله ـ با همت آقاى انوشه, رايزن جمهورى اسلامى ايران در ايتاليا (در ١٣٦٨ش) اين ميكروفيلمها تهيه و به ايران ارسال شد و هم اكنون در سازمان مدارك فرهنگى انقلاب اسلامى وزارت فرهنگ و ارشاد اسلامى قرار دارد.
البته در ايتاليا كتابخانه هاى ديگرى را در خود رم و ونيز و فلورانس و ناپل ديدار كرده و به بررسى نسخه هاى خطى اين كتابخانه ها پرداختم, لكن براى تهيه ميكروفيلم بودجه اى در اختيار نداشتم و در شرايطى سخت تحقيقاتى را درباره نسخه هاى خطى ايتاليا انجام دادم كه قسمت عمده آنها عقيم ماند.
بارى از سوى دارالكتب المصرية سه هيأت به كتابخانه الجامع الكبير اعزام شدند كه به ترتيب در سالهاى ١٩٥٣, ١٩٥٥, ١٩٦٤م اين اعزامها انجام گرفت و از اكثر نسخه هاى خطى اين كتابخانه عكسبردارى كردند.
همچنين انستيتوى كتابهاى خطى تابع (جامعه عرب) تاكنون دو هيأت جهت اطلاع از كتابخانه و عكسبردارى از نسخه هاى خطى به يمن گسيل داشت كه اولين هيأت در سال ١٩٧٤ وارد يمن شده بود.
از قرار مسموع آلمانيها و حجازيها با دستى باز از بسيارى نسخه هاى خطى اين كتابخانه عكس تهيه كردند. و چون مراقبت كافى در صيانت نسخه ها در كتابخانه الجامع الكبير معمول نمى گردد احتمال دستبرد نسخه ها, احتمالى عقلايى است و چه بسا كتابها كه به يغما رفته باشد.
به هر صورت اين كتابخانه زير نظر وزارت اوقاف اداره مى شود و علاوه بر احتواى آن بر بيش از دو هزار مجلد نسخه هاى خطى كه شمارى از آنها اگر چه در يك مجلد است لكن هر يك مجموعه اى است شامل چند و با چندين كتاب و رساله كه طى چهار مجلد فهرست آنها تحرير و چاپ و منتشر شده است.
نويسندگان مجلدات چهارگانه فهرستِ كتابخانه (الجامع الكبير) عبارتند از: احمد عبدالرزاق رقيحى, امام فعلى مسجد (الجامع الكبير), عبد محمد حبشى كه از او گزارشى داشتيم, على وهاب آنسى.
البته تاكنون كتابها و نسخه هاى ديگرى بر اين كتابخانه افزوده شده است.
ضمن تفحصى كه در فهرستهاى مذكور به عمل آمد هيچ اثرى از ابن عقده ديده نشد. دو بار اين چهار مجلد فهرست را مرور كردم; البته نسخه هايى از اين فهرست گزين نمودم كه در صورت اقتضا ميكروفيلم از آنها تهيه شود. * المكتبة الغربيه
كتابخانه اى است دنباله همان (كتابخانه الجامع الكبير) كه در غرب مسجد قرار دارد و ظاهراً زير نظر وزارت فرهنگ اداره مى شود.
به همتِ آقاى فيروزنيا, سفير محترم جمهورى اسلامى ايران در يمن, و سفارش آقاى رقيحى به كتابخانه اى راه يافتم كه هنوز فهرستى براى نسخه هاى خطى آن تدوين نشده است. اين كتابخانه حاوى حدود چهارهزار مجلد نسخه هاى خطى است كه با توجه به مجموعه ها, عناوينِ نسخه هاى خطى به ده هزار مى رسد. و همان گونه كه خازن كتابخانه اظهار مى كرد اگر فهرست اين نسخه ها چاپ شود به ده مجلد خواهد رسيد.
براى يافتن گمشده خود, يعنى رجال و يا آثار ديگر ابن عقده, ناگزير به رؤيت نسخه هاى كتابخانه معروف به (المكتبة الغربيه) شدم. براى قسمتى از اين كتابها فيشهايى دستنوشت با استفاده از صفحه عنوانِ نسخه ها تهيه شده بود كه چندان قابل اعتماد نبود, حدود سه روز به طور تمام وقت از حدود هشت صبح تا يك بعد از ظهر بدون وقفه اين نسخه ها را زير و رو مى كردم.
در مخزن كتابخانه اينجانب را تنها گذاشتند و حتى يكى از روزها تمام كليدهاى اتاقهايى كه نسخه هاى خطى را براى فهرست كردن در آنها محفوظ نگاه مى داشتند در اختيار بنده قرار دادند.
روز نخست صرفاً فيشهايى را كه به صورت موضوعى تنظيم و در دفترى فراهم آمده به بررسى گرفتم تا شايد بتوانم اثرى از آثار ابن عقده را در آنها بيابم. فيشهاى تفسير و حديث و قرائت و علوم قرانى و كلام و عقائد, فقه و اصول فقه و چند موضوع ديگر را از نظر گذراندم و جز انتخاب پاره اى از نسخه ها براى تهيه ميكروفيلم ميان آنها هيچ اثرى از ابن عقده نديدم.
روز بعد اجازه خواستم نسخه هايى را رؤيت كنم كه تاكنون فهرست نشده بود. اين نسخه ها كه در ميان قفسه هايى كه قفل شده بود قرار داشتند, به اينجانب اجازه دادند اين قفسه ها را بگشايم. روز دوم به رؤيت نسخه ها آغاز كردم, نسخه هايى كه به علت فرسودگى و موريانه خوردگى و پاره شدن, ته دوزى و شيرازه اوراقِ آنها غالباً از هم گسيخته شده و اكثر آنها را به وسيله لاشه هاى پارچه بسته بندى كرده بودند و چون مى دانستم پر از گرد و خاك است عبا و قبا و عمامه را كنار گذاشتم و از قفسه اول به ترتيب به بازديد نسخه ها پرداختم. بايد هر كتابى را كه مى ديدم نخست بندش را مى گشودم, آنگاه خود كتاب را باز مى كردم و دوباره با همان بند نيك مى بستم و در اين كار چون به تنهايى عمل مى كردم توقفى در سرعت و پيشرفتم به بار مى آورد. به محض بازكردن هر كتاب نخست از گرد وخاك آن استقبال مى كردم و آنگاه مى ديدم از اين كتابها به علت خشك شدن و موريانه خوردگى ريزه هايى فرو مى ريخت با دقتى توأم با سرعت اين كار پيش مى رفت تا اينكه در اين روز كتابهاى چهار قفسه را تا ساعت يك بعد از ظهر كه موقع تعطيل كتابخانه بود رؤيت و بررسى كرده و نسخه هاى مورد نظر را براى تهيه ميكروفيلم يادداشت نمودم.
روز بعد, يعنى سه شنبه ٦/٥/٧١, با حرص و ولعى زياد از اينكه بدين صورت مرا در كتابخانه آزاد گذاشتند با شتاب به سوى كتابخانه روى نهادم. اين كتابخانه صرفاً براى نويسندگانِ فهرست باز مى شد و در ورودى آن همواره بسته بود. در اين روز مثل روزهاى ديگر در را كوبيدم, در به رويم باز شد و چون مدير كتابخانه در آنجا نبود به اينجانب اجازه ورود به مخزن را ندادند و گفتند بايد با نامه رسمى وارد مخزن شويد و با اينكه گفتم تاكنون چند روز است كه به اين كتابخانه مراجعه مى كنم و در مخزن آن به كار مشغولم و قبلاً توسط آقاى رقيحى در اين باره توصيه شده, به حرف اينجانب وقعى ننهادند; عليرغم سماجتم آن روز را كه مانند روزهاى ديگر تنها بودم, از ديدار نسخه ها محروم ماندم و حتى راه بازگشت به سفارت را در آن ديار غربت نمى دانستم و بالاخر با دشوارى زياد به محل سفارت بازگشتم و جريان را به سفير گفتم و ايشان نيز پس از گذشتِ يك روز موفق شد از كتابخانه اجازه ورودم را دريافت كند. البته در اين ميان دو روز فرصتم از دست رفت و روز پنجشنبه ٨/٥/٧١, يعنى آخرين روز اقامتِ ما در يمن به سوى كتابخانه ره سپردم و بر آن در آمدم كارم را با قفسه پنجم آغاز كردم و بررسى و رؤيت نسخه ها را ادامه دادم و چون آخرين روز اقامت در يمن را پشت سر مى گذاشتيم با شتاب ـ و نه سرعت ـ بلكه عجولانه كتابهاى سه قفسه ديگر را رؤيت كردم كه پس از دو ساعت و نيم تقريباً مستخدم نگهبان كتابخانه به سراغم آمد و گفت هيچكس در محوطه كتابخانه حضور ندارد و چون روز پنجشنبه است همگى رفتند و من تنها در اينجا ماندم و با اينكه هنوز ساعت يازده صبح فرا نرسيده بود اعلام كرد كتابخانه تعطيل است. گوشم بدهكار حرفهاى او بود. او همين طور ايستاده و منتظر خروجم بود و من نيز سرگرم رؤيت و بررسى نسخه, سرانجام سماجت او بر سماجتم پيروز آمد و ناگزير با نگاه حسرت كتابخانه را ترك گفتم.
ـ آنچه از گذر و نظر بر اين دو كتابخانه عائد اين بنده شد اين است كه على العجاله:
ـ از كتابها و نسخه هايى كه اينجانب گزين كرده است; ميكروفيلم و يا تصويرى تهيه شود; به اين شرط كه آقايان مدير شانه چى و حسينى اشكورى زودتر از ما به اين كار مبادرت نورزند كه در اين صورت نيازى به اين كار نيست.
ـ نظر بنده اين است از تمام و يا نمونه هايى از اوراق مصاحف كهنى كه تا سده پنجم تحرير شده اند ـ براى مطالعه و بررسيِ تطوّر و قرآاتِ مختلفِ قرآن ـ عكس و ميكروفيلم فراهم شود; زيرا اين دو كتابخانه از لحاظ احتوا بر مصاحفِ نفيس و كهن جزو معدود كتابخانه هاى غنيِ دنيا است و شمار اين مصاحف كه به خطوط مختلف نگارش شده اند در اين كتابخانه از حد و اندازه متعارف بيرون است, و اينجانب كه بسيارى از كتابخانه هاى كشورهاى مختلف را ديده ام تاكنون نظيرى براى اين دو كتابخانه از لحاظ تعدّد مصاحف كهن و نفيس نمى شناسم.
جناب آقاى ناصرى مسؤول امور فرهنگى سفارت به ما گفتند: قبل از شما آقاى سيد احمد حسينى اشكورى حدود يك ماه در يمن به فحص و بررسى نسخه هاى خطى كتابخانه هاى عمومى و شخصيِ يمن سرگرم بود و حتى سفارشهايى براى تهيه تصاوير نسخه هاى خطى كتابخانه هاى مختلف داد كه تاكنون چند بسته از سفارشهاى نامبرده به ايران ارسال شد. او نيز از يافتن رجال ابن عقده و يا ساير آثار او اظهار نوميدى مى كرد و مى گفت: من مطمئنم كه رجال ابن عقده در يمن وجود ندارد. و چون نامبرده احياناً به كارهاى شخصى مى پردازد و خود نيز صاحب چاپخانه است نمى توان پاره اى از گفته هايشان را به سادگى تأييد كرد, و آقاى دكتر آذرشب تفصيل اين اجمال را به عرض خواهد رساند.
ـ آقايان كاظم مدير شانه چى, استاد دانشكده الهياتِ مشهد, و شاكرى, رئيس كتابخانه آستان قدس رضوى, چند روز سرگرم گزين كردن نسخه هايى براى تهيه ميكروفيلم از كتابخانه (الجامع الكبير) بوده اند و ليستى را فراهم آوردند تا بعدها از آنها ميكروفيلم تهيه شود. البته شايد به علت نبودن تجهيزات كافى نتوانستند از نسخه ها عكس بردارند. ظاهراً تهيه اين ليست با تأمل و مطالعه كافى صورت نگرفت; زيرا بسيارى از نسخه هاى آن در خور آن نيست كه ميكروفيلم از آنها تهيه شود. * نسخه هاى گزين شده براى تهيه عكس و تصوير از دو كتابخانه:
١ـ در مكتبة الأوقاف بالجامع الكبير:
* اسماء الرواة عن الإمام الأعظم الشهيد زيد بن على: ابوطالب محمدبن على (م ٤٤٥ هـ.ق)
ـ مجموعه شماره ٦٤, برگ ٩٩ـ ١٠٥.

* مشيخه الشيخ شمس الدين ابراهيم بن اسحق بن محمودبن بلكونة البروجردى: رشيد الدين أبى بكر محمد بن الإمام المنذرى, نسخه اى است كهن
ـ مجموعه شماره ٧٧, برگ ٢٣٦ ـ ٢٤٤
* قربة الطامع فى قراءة نافع: حسام الدين محسن حسين الياسى
نسخ ١١٤٤
مجموعه شماره ١١٨, مرگ ١٥٢ـ ١٥٩. فهرست ١/٦٧
* امالى احمد بن عيسى (المعروف بكتاب العلوم) = بديع الأنوار فى محاسن الآثار: ابوعبدالله احمد بن عيسى بن زيدبن على (م ٢٤٧ هـ) شماره ٢٨٦ و پنج نسخه ديگر ـ فهرست ١/٢٨ـ ٢٩
* الأنوار المنتقى من كلام النبى المختار والناصر على حل مسائل الأزهار: امام احمدبن يحيى المرتضى
شماره ١٢٣٠ و مجموعه شماره ١١٧, برگ ١ـ ٩٤ فهرست ١/٢٩٧ـ ٢٩٨
* التمييز بالآلات الظنية والأخبار الآحاديه: يحيى بن الحسين (م ١٠٩هـ .ق)
نسخ سده ١١هـ . ق. شماره ١٢٨٣. ـ فهرست ١/٣٢٣.
* تلخيص المغنى لاهل الأثر فيما لا اصل له فى الأخبار من الخبر: عبدالله بن محمد بن اسماعيل الامير (م ١١٨٢هـ . ق) نسخ ١٢٩٩هـ . ق. مجموعه شماره ١٥٣٠, برگ ١٨٥ـ ١٩٣. فهرست ١/٣٢٠.
* تيسيرالمطالب فى امالى ابى طالب: يحيى بن الحسين بن هارون الهارونى (م ٤٢٤ هـ . ق). شماره ٢٨٨ و چند شماره ديگر فهرست ١/٣٢٦ـ ٣٢٩
* جواب العلامة احمد بن صالح … حول الأحاديث الواردة فى أهل البيت(ع). مجموعه شماره ٨٣, برگ ١٠٣ـ ١١٢. فهرست ١/٣٤٢.
* الجواب الكاشف للغمة عن وجه حديث افتراق الأمة: احمد بن على مطير (م ١٠٦٨هـ . ق). نسخ خوش ١٠٦٦هـ . ق. مجموعه شماره ٦٧٧, برگ ١٩٩ـ ١٣٩, فهرست ١/٣٤٣
* الحثّ على الضبط والحراسة للحديث و علم اللغة: يحيى بن الحسين (م١٠٩٩ هـ .ق)
مجموعه شماره ٤٣, برگ ٥٣ـ ٥٩ فهرست ١/٣٤٥
* حديث عبدالله بن سلام. نسخ خوش و زيبا. مجموعه شماره ٢٤٧٥, برگ ٥٦ ـ ٩٥, فهرست ١/٣٤٥.
* حل الأشكال الوارد على حديث افتراق الأمة المحمدية: محمد بن حسن بن قاسم (م ١٠٧٩). نسخ خوش ١٠٧١هـ . ق. مجموعه شماره ٧٠٠, برگ ٥٥ ـ ٧٠, و مجموعه شماره ١٥٢٥ برگ ١١٥ـ ١٣٠ و مجموعه شماره ١٥١٩, برگ ١١١ ـ ١٢٤ فهرست ١/٣٥١
* درج الجرح والتعديل و تقريرها هو الصحيح من الأقاويل: يحيى بن الحسين (م ١٠٩٩ هـ .ق)
نسخ مؤلف در سده ١١هـ .ق
مجموعه شماره ٤٦, برگ ٦٥ ـ ٨٩, فهرست ١/٣٥٣
* درر الصوارم والقواصم شرح مسند على بن موسى الكاظم: احمد بن احمد بن محمد سياغى (م ١٤٠٠ هـ .ق)
نسخ مؤلف در ١٣٥٦ هـ .ق
شماره ٥٥٥, ١٤٢ برگ , فهرست ١/٣٥٤, و ٥
* الدررالملتقط فى تبيين المغلط: سن محمد صاغانى (م ٩٥٠هـ . ق)
نسخ ٨٢١ هـ . ق.
مجموعه شماره ٤٨٥, برگ ٢٥٣ ـ ٢٥٧. فهرست ١/٣٥٥.
* الرسوخ فى الناسخ والمنسوخ: ابوالفَرَج عبدالرحمن بن على جوزى (م ٥٩٧هـ .ق)
نسخ ٨٠٧ هـ . ق.
مجموعه شماره ٦٣, برگ ٨٩ ـ ٩٣. فهرست ١/٣٥٧
* رفع الباس عن حديث النفس والهم والوسواس: محمد بن على شوكانى (م ١٢٥٠هـ .ق)
نسخ مؤلف در ١٢٢٨هـ . ق.
مجموعه شماره ٨٦, برگ ١٤٦ـ ١٥٣. فهرست ١/٣٥٨
* سفينة الآل لطلابها الموضحة لقوله: (أنا مدينة العلم و على بابها … . نسخ خوش ١٠٨٠هـ .ق. مجموعه شماره ٤٧, برگ ١١١ـ ١٢٨, فهرست ١/٣٦٥
* سلسلة الإبريز و الإكسيرالعزيز: صالح بن صديق نمازى (م ٩٧٤ هـ . ق). نسخ زيبا در ١٠٤٣. مجموعه شماره ٤٤, برگ ٢٨٨ـ ٢٩٠, فهرست ١/٣٦٦ و مجموعه شماره ١٩, برگ ١٠٢ـ ١٠٣ فهرست ١/٣٦٦.
* شمس الأخبار المنتقى من النبى المختار: على بن حميد بن احمد بن وليد قرسى
نسخ ٦٦٨ هـ .ق و …
شماره هاى ٤١٤, ٤١٥, ٤١٦
* صوارم اليقين فى قطع شكوك القاضى احمد بن سعد الدين: يحيى بن حسين بن قاسم (م ٩٩٩هـ .ق)
دو شماره: نسخ ١١٧١ و نسخ مؤلف مجموعه هاى شماره ٤٩٩ و ١٠٨, برگ ٤٧ ـ ٧٤ و برگ ٥٨ ـ ٩٧ فهرست ١/٤٠٢, ٤٠٣
* الضوء المنير على الجامع الصغير: يحيى بن حسين بن قاسم (م ١٠٩٩ هـ . ق). نسخ مؤلف , شماره ٥١٠, ١٣٣ برگ, فهرست ١/٤٠٣.
* ابانة المناهج فى نصيحة الخوارج: جعفر بن احمد بن سلام (م ٥٧٣ هـ . ق). نسخ ٦٣٣ هـ . ق. مجموعه شماره ٢٩٩, برگ ١٩٦ ـ ٢٠٩, فهرست ١/٥١٥.
* ارشاد الجهول فى عقيدة الآل فى أصحاب الرسول: اسماعيل بن حسين جغمان (م ١٢٥٦هـ .ق). نسخ حدود ١٣٣٢ هـ .ق. مجموعه شماره ١١٩, برگ ١ـ ١٣, فهرست ٢/٥٢٢.
* ارشاد الغبى الى مذهب اهل البيت فى صحب النبى: شوكانى؟
مجموعه شماره ٩٠, برگ ٥٥ ـ ٦٢, فهرست ٢/٥٢٣؟
* اظهار الخبى فى الردّ على ارشاد الغبى: فتواى جماعتى در علماء؟
مجموعه شماره ٩٠, ٣٥ برگ فهرست ٢/٥٣٢
* انوار اليقين فى امامة اميرالمؤمنين حسن بن محمد بن احمد بن يحيى الامام المنصور ـ) م ٦٧٠ هـ .ق
شماره هاى ٥٣٠, ٥٣١, ٥٣٢, فهرست ٢/٥٤١, ٥٤٢
* بيان الامام المجملة فى جوب طاعة أولى الأمر و فرض المسألة: مرتضى بن مفضل (م ٧٣٢هـ . ق). نسخ ٧١٧ هـ .ق. شماره ٧٦٨, ٥٥ برگ , فهرست ٢/٥٥٩, ٥٦٠.
* تحفة الأحباب فى معرفة سيد اولى الالباب اميرالمؤمنين على (ع). نسخ ١٣٣٨ هـ . ق. مجموعه شماره ٥٣٢, برگ ٢٧٩ ـ ٢٨٠. فهرست ٢/٥٦٢.
* ترجيح اساليب القرآن على اساليب اليونان: محمد بن ابراهيم وزير (م ٨٤٠ هـ . ق). مجموعه شماره ٧١٨ و مجموعه ٧٢٠, فهرست ٢/٥٦٩.
* تنبيه الغافلين عن فضائل الطالبين: محسن بن كرامه حشمى (م ٤٩٤ هـ .ق). شماره ٧٧٥, برگ ١ـ ٧٣, فهرست ٢/٥٧٦, ٥٧٧.
* تنزيه ذهب اللآل فى تشييد مذهب اَلال: عبدالله بن على بن محمد (م ٨٢٩ هـ . ق). نسخ مؤلف : در ٨١٥ هـ . ق. مجموعه شماره ٧٧٢, برگ ٩٦ـ ١١٤. فهرست ٢/٥٧٧.
* الثعبان النفاث بهلاك اهل المسائل الثلات: حميد بن احمد محلى (م ٦٥٢ هـ .ق). نسخ مؤلف. مجموعه شماره ٧٥٥ ـ برگ ٧٤ ـ ١٧٦. فهرست ٢/٥٨٠
* جواب اميرالمؤمنين على بن ابى طالب على مسائل الشاك فى القرآن العظيم: عبدالله بن احمد شرفى. مجموعه شماره ٢٣٧٥, برگ ١/٣٤, فهرست ٢/٥٨٨, ٥٨٩.
* رسالة حول مذهب ابن عبدالوهاب: محمد بن اسماعيل امير (م ١١٨٣ هـ . ق). نسخ ١١٧٥ هـ .ق. مجموعه شماره ١, برگ ٢٩ـ ٣٧ـ فهرست ٢/٦٢٤.
* رسالة فى اثبات امامة اميرالمؤمنين على و امامة الحسن و الحسين: زيدبن على
نسخ ١١٥٦. مجموعه شماره ١٩, برگ ٢١٣ـ ٢١٦. فهرست ٢/٦٢٦.
* عجالة الجواب فى الردّ على شيعة معاوية الكلاب: صلاح بن حسين اخفش (م ١١٤٢ هـ .ق). نسخ حدود ١٢٤٤. مجموعه شماره ٥٨, مرگ ١٢٨ـ ١٣٩ فهرست ٢/٦٧٤.
* عقد اللالى فى الرد على ابى حامد الغزالى: الامام المؤيد بالله بن حمزه (م ٧٤٩ هـ .ق). نسخه كهنه. مجموعه شماره ١٠٦, برگ ٦٨ ـ ٨٨ فهرست ٢/٦٨٢.
* مجادلة الإمام جعفر بن محمد الصادق (عليه السلام) للرافضى: خضر بن نصر بن عفان اردبيلى (م ٤٢٨ هـ .ق). نسخ ٧٥١ هـ .ق. مجموعه شماره ٤٦٣ برگ ٢٤٩ـ ٢٥١, فهرست ٢/٧٢٦.
* مسائل الخلاف فى الاصول: ابو رشيد سعيد بن محمد نيشابورى؟ نسخ سده ٦ هـ . ق. شماره ٦٩٦, ٢٩٧ برگ فهرست ٢/٧٤٥, ٧٤٦
* البدور المضيئه الهادية الى مذهب العترة النبوية فى الرد على ترهات السنية : احمد بن صلاح خطيب (م ١١٦٩ هـ . ق). نسخ ١٢٩٥ هـ .ق. مجموعه شماره ٢٣٦٥, برگ ٦٩ ـ ١٠٧ فهرست ٢/٩٤٧.
* الجامع الكافى (جامع آل محمد): محمد بن على حسنى. نسخ ١٠٨٠ هـ . ق. شماره ١٠٨٧, ٣٥٩ برگ , فهرست ٢/١٠١٨ و ١٢١٨ و ١٠٨٨ و ١٠٨٩ و ١٠٩٠.
* تلخيص المرام فى معرفة الاحكام: علاّمه حلى (نسخه كهنه). نسخ ٧٢٦ هـ .ق. شماره ١٣٥٠, ١٢٦ برگ, فهرست ٢/١٠٠٣.
* شمس المشرقين والمغربين فى دليل الجمع بين الصلاتين: يحيى بن عبدالله وزير (م ١٢٥٠هـ . ق). نسخ ١٢٨٨هـ .ق. مجموعه شماره ٦٦١, برگ ١٠١ـ ١١٣, فهرست ٣/١٠٩٧. مجموعه شماره ٢٠٦٨, برگ ٧٦ـ ٧٦, فهرست ٣/١٠٩٧.
* اللمع فى اهل البيت (عليهم السلام) (زيديه): على بن حسين يحيى بن ناصر (٦٥٦)
چند نسخه: فهرست الجامع الكبير ٣/١١٥٥ـ ١١٥٩.
* اللمع على اللمع: على بن يحيى بن حسن وشلى (م ٧٧٧ هـ .ق). نسخه كهنه. شماره ١٠١٢, ١٢٦ برگ فهرست ٣/١١٦٠
* رساله در فضائل به فارسى: غريب مى نمايد. مجموعه شماره ٢٠٨٦, برگ. فهرست ٣/١٣٣٨.
* سفينة العلوم و ضياء الحلوم: يحيى بن على بن احمد بن يحيى حكيمى. نسخ مؤلف. شماره ٢٣٧٧, ١٥٣ برگ, فهرست ٣/١٣٤٩.
* الكشف والبيان فى الردّ على المبتدعة من متصوفة الزمان: محمد بن يحيى بهران (م ٩٥٧ هـ .ق). نسخ ٩٩١ هـ .ق. مجموعه شماره ٦٥, برگ ٦٣ ـ ٩٤, فهرست ٣/١٣٧١.
* الكبريت الاحمر فى الصلوة والسلام على من أنزل عليه (انا اعطيناك الكوثر):؟ مجموعه شماره ٢٣٩١, برگ١٢ـ٣٥. فهرست ٣/١٣٧٦.
* تراجم آل الوزير: هادى بن ابراهيم وزير (م ٨٢٢ هـ . ق). نسخ سده ٨ يا ٩ هـ . ق. شماره ٢٢١٧, ١٠١ برگ , فهرست ٤/١٧٤٩.
* شرح كليات القانون: قطب الدين شيرازى (نسخه كهنه) (م ٧١٠ هـ .ق). نسخ ٧٠٥ هـ .ق. شماره ٢٢٥١, ٢٨٣ برگ ـ فهرست ٤/١٩٢٩.
اينها نسخه هايى بود كه از روى فهرست (٤ مجلد) قبل از سفر به يمن در تهران گزين شد تا از آنها ميكروفيلم تهيه شود
در المكتبة الغربيه:
چند روز تمام وقت در (المكتبة الغربية) به سر بردم و با رؤيت نسخه هايى كه تاكنون فهرست مدوّنى براى آنها فراهم نيامده, نسخه هايى كه از اين پس به عرض مى رسد براى عكس انتخاب شده اند
* الدرالنثير فى قراءة ابن كثير: محمد بن احمد عوفى. نسخ به خط مؤلف در ١٠١٨. شماره ٢ مجموعه ٣٥٤.
* فكاهة البصر والسمع فى معرفة القراءات السبع: محمد بن ابراهيم محمد شاوردى صنعانى (م ٨٣٩ هـ . ق). شماره ١٠.
* اعجاز القرآن و ما فيه من الاعداد و بيان الاحكام: محمد بن يحيى بن سراقه عامرى (م ٤٠٠ هـ .ق). نسخ صفر ٨٨٢. شماره ١٤٩.
* تفسير القرآن بالقرآن: على بن ابراهيم بن محمد بن اسماعيل امير (م ١٢١٩ هـ . ق). شماره ٤٥, ٢٤٣ برگ
* فتح الرحمن فى تفسير القرآن بالقران: ابراهيم بن محمد بن اسماعيل امير (م ١٢١٣هـ .ق). شماره ٤٤.
* الناسخ والمنسوخ: عبدالله بن حسين بن قاسم (سده ٤ هـ . ق). مجموعه شماره ١٦١.
* النكت فى اعجاز القرآن: على بن عيسى رمانى. مجموعه شماره ٢٢٥.
* مطلع البدور و مجمع البحور: احمد بن صالح بن محمد بن ابى الرجال (م ١٠٩٤ هـ .ق). در تراجم و رجال (مفصّل است) شماره هاى ٢٦٧٧ و ٢٦٧٢ تابع و ٢٦١٧ و ٢٦١٨ و ٢٦٢٠.
* نسمة السحر فى ذكر من تشيع و شعر: يوسف بن يحيى بن المؤيد بالله (م ١١٢١ هـ .ق). شماره هاى ٢٦٣٤, ٢٦٣٢, ٢٦٣٣, ٢٦٤٤.
* نورالعين فى ذكر مشهد الحسين(ع): عبدالفتاح بن ابى … احمد (الرسام الشافعى). شماره ٢٦٦٦, ٤٤ برگ
* بهجة الجلساء فى تعريف الخمسة أهل الكساء (منظومة). مجموعه شماره ٢٠١, ٢٨ برگ
* وصية النبى لعلى بن ابى طالب: مجموعه شماره ٦٥.
* بلوغ الأمل من أدلة الأذان على خير العمل: محمد بن احمد مشحم (م ١١٨١ هـ .ق). نوشته ١١٧٧ هـ . ق. شماره ٤٦٤, ٣٧ برگ
* فتح الآل العلام فى حكم حذف الآل من الصلوة والسلام: عبدالخالق بن الزين الرجاحى (م ١١٥٢ هـ .ق). مجموعه شماره ١٠٤ صفحه ٧٣ ـ ٨١.
* الكامل بمنتهى السؤول والأمل فى تنقيح ادلّة حى على خير العمل:؟ مجموعه شماره ٣٨, برگ ٩ـ ١٣.
* نسخه هايى از المكتبة الغريبة كه شماره راهنما ندارد:
* ناسخ الحديث و منسوخه: محمدبن محمد كاشغرى.
ناسخ الحديث همراه با نسخه (عدة المنسوخ من الحديث على ما أخبر به الشيوخ: حسين بن عبدالرحمان ابدل.
* أغاثة اللهف فى تفسير سورة الكهف: عمر بن يونس حنفى.
* البيان, در فقه و مجهول و نسخه اى است بسيار كهنه.
* أهل المغانى من كتاب الأغانى: احمد بن محمد حجرى.
* تقييد المهمل و تمييز المشكل: ابى الحسين محمدبن احمد غسانى (م ٤٩٨ هـ .ق) نسخه اى است كهنه.
* مناقب عبدالقادر الجيلانى: قطب الدين موسى بن محمد حنبلى (م ٧٢٦ هـ .ق) نسخه اى است كهنه.
* مختصر العين للخليل: حكم بن عبدالرحمن الناصر لدين الله اموى (م ٢٢٦هـ . ق). نسخ ١٢٢١ هـ .ق.
* افتتاح التحصيل فى لغات التنزيل: به زبان فارسى در چند قطب.
* الأسرار فى تفسير الاشجار:؟.
* شرح تهذيب المنطق: حسن بن احمد حلال (م ١٠٨٤هـ .ق), شرح شرح آن نيز ضميمه نسخه است نسخ ١١٩٤ هـ .ق.
* مصباح العلوم فى معرفة الحى القيوم: احمد بن حسن؟ نسخ ١٠٦٤ هـ .ق ١٠٦.
* البركة فى السعى والحركة: محمد بن عبدالرحمن حبشى (م ٧٨٢ هـ . ق). نسخ ١١٠٦ هـ .ق.
* ديوان المنصور بالله: عبدالله بن حمزه (م ٢١٤ هـ .ق) نسخ ١٢٥٠ هـ . ق., ١٥٧ برگ
* المواهب فى ذكر بعض مناقب ائمة المذاهب: عبدالرحمن بن عبدالكريم زياد (م ٩٧٥ هـ .ق) نسخ ١١٢٣ هـ . ق.
* ديوان ابن النبيه: على بن نبيه (م ٦١٩هـ . ق). نسخ ١٠٢٥ هـ . ق. با دو رساله ضميمه در ادب و تاريخ.
* لب اللباب و نزهة الأحباب: احمد بن محمد اشعرى (م ٥٥٠ هـ .ق).
* الأسانيد: يحيى بن عمر مقبول ابدل (م ١١٤٧ هـ . ق). نوشته ١١٥٣ هـ .ق
* الوسيلة (منظومه): احمد بن عبدالرحمن حبشى (م ٧٦٩ هـ .ق).
* اعلام الهدى و عقيدة ارباب التقى: عمربن محمد بن عبدالله العموديه السهروردى (م ٦٣٢ هـ .ق) نوشته ١١٢٤ هـ . ق. با چند رساله ديگر.
* التصوف (كتاب فى ـ): عزالدين حسن المويد (م ٩٠٠ هـ .ق) نسخ ١٢٥٩هـ . ق.
* قواعد عقائد اهل البيت و بيان ثبوت اما متهم و ترجيح مذهبهم: محمد بن احمد بن حسن ديلمى (م ٧١١ هـ .ق) نسخ ١٠٥٤ هـ .ق.
* التبيان فى عدد آى القرآن: ابو عمرو عثمان دائى (م ٦٦٦هـ .ق).
* نسيم الرياض (شرح شفاء القاضى عياض: خفاجى , نسخ خوش و مقابله شده.
* تنفيح تفسير الكتاب المنير المنزل على البشير النذير: يحيى بن حسن محمد بن ابى النجم در دو مجلد.
* سر الصناعة فى الاعراب: ابن جنّى, نسخه كهنه.
* تحفة المحتسب فى صناعة الطب: نورالدين محمد بن محمد قوصوفى ( م ٩٣١ هـ . ق) نسخ ١٢٨٧هـ . ق.
* جوهرة الناظرين شرح منازل السائرين: سليمان بن عبدالله تلمسانى (م ٦٩٠ هـ .ق).
* نافع الخلق: عبدالفتاح, خواجه عبدالله تمكين, نسخه اى جديد است.
نسخه هاى ياد شده از ميان نسخه هاى پنج قفسه (المكتبة الغريبة) رؤيت و براى تهيه ميكروفيلم انتخاب شده اند. مدت اقامت در يمن بسيار كوتاه بود. طى اين مدت با سعى وافر به فعاليت سرگرم بوديم. اگر خداوند توفيقى عنايت فرمايد ـ با شناختى كه از اوضاع كتابخانه هاى يمن به هم رسانديم اين اميد وجود دارد كه ان شاء الله با دستى پرتر تا اين كاستيها در سفرى ديگر جبران گردد.