آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٣ - کتابخانه نسخ خطی ازبکستان و چند نسخهی نادر قرآن - امکاوشنمز

کتابخانه نسخ خطی ازبکستان و چند نسخه‌ی نادر قرآن
امکاوشنمز

ترجمه‌: محرم قلیزاده ومقصود شهبازی

چکیده

انستیتو شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی، وابسته به آکادمی علوم ازبکستان، نقش و جایگاه خاصی در فرهنگ و تمدن جهانی و اسلامی دارد. کتابخانۀ نسخ خطی واقع در این مرکز،امروزه نظر بسیاری از کارشناسان و محققان را به خود جلب کرده‌است.

کتابخانۀ مذکور که یکی از اندک مراکز حفظ آثار و نسخ خطی است، به نام ابوریحان بیرونی مزین شده‌است. در دفترچه راهنمای کتابخانه، آثار موجود به زبان‌های فارسی، تاجیکی،عربی و ترکی ردیف‌بندی شده‌است. در این مقالهتلاش داریم کتابخانۀ نسخ خطی انستیتو شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی را معرفی کنیم؛ البته تأکید ما در معرفی برخی آثار محفوظ در این مرکز، بر روی نسخه‌های قرآنی است.

کلیدواژه‌ها: آکادمی علوم ازبکستان،کتابخانه‌ ابوریحان بیرونی، نسخ قدیمی، نسخۀ نادر قرآن.

مقدمه

ازبکستان یکی از کشورهای آسیای مرکزی است که بعداز فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، اعلام استقلال کرد. این کشور به عنوان وارث ماورالنهر و خراسان، سال‌های طولانی مرکز فرهنگ و تمدن اسلامی بوده است؛مرکزی که با پرورش تعداد زیادی عالم و متصوف،همچون یکی از مراکز نادر فرهنگ و تمدن تاریخ جهان مطرح است. علما، حکما و شخصیت‌های مشهوری چون بیرونی، ابن‌سینا، علی قوشچی، زمشخری، امیرعلیشیر نوایی، میرزا الغ بیگ، بخارایی، ترمذی، ماتریدی، بابر شاه، شیبانی خان، حسین بایقرا، محمد پارسا در این منطقه پرورش یافته و آثاری نامیرا به وجود آوردند.

از میان مراکز علمی تاریخی که در منطقۀ ماوراءالنهر به وجود آمده بودند، می‌توانیم به سمرقند، بخارا، شاش (تاشکند)، فرغانه، اندیجان، خوقند و خوارزم اشاره کنیم؛ البته ازبکستان امروزی از لحاظ اداری به دوازده ولایتتقسیم می‌شود. [١]

کتابخانه نسخ خطی انستیتو شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی

ابوریحان بیرونی که انستیتو شرق‌شناسی ازبکستان به نام او زینت یافته است، از عالمان معروف خوارزمی است که در اواخر قرن دهم و اوایل قرن یازدهم هجری می‌زیست. او در بیش از سی شاخۀ علمی کوشیده و بیش از ١٥٠ اثر علمی پدید آورده است. تعداد زیادی از آثار او که به زبان‌های مختلف عربی، فارسی، یونانی، ترکی و عبرانی بوده، امروزه در تمام دنیا مورد تأیید قرار گرفته، بعضی از دیدگاه‌های او در دنیای علم امروزی،همچون قانون و اصل علمی پذیرفته شده است.

کتابخانۀ نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی که در تاشکند، پایتخت ازبکستان قرار دارد، در ناحیه‌ای جای گرفته که به شهر علما معروف است. مکان کتابخانه با انتستیتو زبان و ادبیات علی‌شیر نوایی داخل یک پردیس قرار دارد. این انستیتو، وابسته به آکادمی علوم ازبکستان است.

کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی[٢]متعلق به آکادمی علوم جمهوری ازبکستان است کهدر سال‌های آغازین فعالیت، انستیتو تنها شامل یک بخش بود. در این بخش روی نسخه‌های خطی شرقی، مطالعاتی صورت می‌گرفت که به‌تدریج به تعداد بخش‌های تحقیقاتی انستیتو افزوده شد. در این بخش‌ها شاخه‌های علمی، مانند رده‌بندی و شناسایی علمی نسخه‌ها‌، و آماده‌سازی آنها برای انتشار و همین‌طور مطالعات گسترده دربارۀ حیات اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی ملل شرقی، ایجاد شد. به عبارتی هدف تمام این تغییرات، گسترش کارایی انستیتو در مطالعات نسخه‌شناسی بود.

عمده فعالیتعلمی کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، مرتبط با مشخصات ثبت‌شده نسخ خطی [٣] موجود در این مرکز است؛ زیرا بر اساس نسخ خطی‌ای که در دفترچه راهنمای کتابخانه موجود است،اینگونه دستگیر می‌شود که این نسخ از نسخه‌های منحصر به فرد دنیاست.قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود در این کتابخانه، به قرن نهم[٤]و جدیدترین نسخه‌های خطی تاریخدار، متعلق به ربع اول قرن بیستممیلادی است؛ اما این اطلاعات فاقد قطعیت هستند؛چراکه بسیاری از نسخ خطی موجود در کتابخانه، تاریخ استنساخ ندارند. در برگه‌های یادداشت کتابخانه‌ای بعضی از نسخه‌ها، اشتباهات بسیاری ثبت شده است و یا در بعضی از برگه‌ها برای برخی از نسخه‌ها، تاریخ استنساخ تخمینی وارد شده است.

نسخ موجود در کتابخانه نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی به زبان‌های مختلفی است. از بین این زبان‌ها می‌توانیم به ترکی، ازبکی، عربی، فارسی، تاجیکی،اویغوری، اردو، پشتو، تاتاری، ترکمنی، ترکی آذری و بعضی زبان‌های مردم بومی اشاره کنیم. در اینجا منظور از ترکی، زبان آثار نوشته‌شده در آناتولی،یعنی ترکی قدیمی آناتولی و ترکی عثمانی است. آثار نوشته‌شده به این زبان‌ها، متعلق به دوره‌های قرون وسطی و بعد از آن هستند که از لحاظ محتوایی، شاخه‌های مختلف علمی مانند تاریخ، ادبیات، زبان، فلسفه، جغرافیا، پزشکی، نجوم، طب عامیانه، موسیقی، ریاضیات و معدن‌شناسی را در بر دارند.

امروزه در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی ٢٥٦٢١ جلد نسخه خطی وجود دارد. بعضی از رساله‌ها در یک جلد گردآوری شده‌اند. با احتساب نسخه‌های چاپ سنگی و دیگر نسخه‌ها،این تعداد به ٣٩٣٠٠ نسخه می‌رسد. این نسخه‌ها دربارۀ اوضاع داخلی کشورهای آسیای مرکزی و کشورهای شرقی، «ترکیه، ایران، افغانستان، پاکستان، هندوستان، چین و عربستان» و مناسبات این کشورها با یکدیگر، اطلاعات سیاسی، اقتصادی، اجتماعی، دیپلماتیکی و مانند آن در اختیار می‌گذارد.

قسمت بزرگی از نسخه‌های موجود در کتابخانه مذکور، متعلق به اسلام، تاریخ اسلام، علوم اسلامی ( فقه، کلام، تفسیر و...) و تصوف است. آثار نوشته‌شده در این زمینه‌ها، عموماًبه زبان‌های عربی، فارسی و تاجیکی است. باز منابع مهم متعلق به زبان ازبکی قدیم به‌ویژه در خصوصقرن‌های نهم تا نوزدهم نیز در این کتابخانه نگهداری می‌شوند. قدیمی‌ترین اثر موجود در بین این آثار، نسخه‌ای است از قرآن کریم که در قرن نهممیلادی و به خط کوفی نوشته شده است. در این قرآن اسامی سوره‌ها نیز با قدیمی‌ترینخط کوفی نوشته شده است. در همین انستیتو نسخه‌های خطی قرآن بسیاری،مشابه این نسخه‌موجود است. اینها اغلب تفسیرهای قرآنی هستند که در قرن‌های شانزده و هفده نسخه‌برداری شده‌اند.

در دفترچه راهنمای کتابخانه، تعداد بی‌شماری سند که تاریخ هزار ساله را در بر می‌گیرد، موجود است. قدیمی‌ترین این اسناد به قرن دهم و جدیدترین آنها به قرن بیستم تعلق دارد. حجم چشمگیری از اسناد رسمی خانات بخارا، خیوه و خوقند، در این کتابخانه نگهداری می‌شوند. برای بهره‌گیری از این اسناد و اطلاعات، در انستیتو شاخه‌های علمی مختلفی تشکیل شده و در این بخش‌های مطالعاتی جدید،ادارۀ نشری راه‌اندازی شده‌است.

فعالیت‌های مرتبط با فهرست‌بندی نسخه‌ها که از سال ١٩٥٢ شروع شده است، تا کنون بدون وقفه ادامه پیدا کرده است. یازده جلد از فهرستی به نام «مجموعه نسخه‌های خطی شرقی آکادمی علوم جمهوری ازبکستان» و نیز نسخه‌هایی در حوزۀ تاریخ، طب، علوم طبیعی و تصوف با نام «مینیاتورهای شرق» در دو جلد منتشر شده است؛ علاوه بر این، با تقسیم نسخ موجود در کتابخانه به بخش‌های علمی مختلف، شروع به «کارنمایی»می‌شود؛از جمله کارنمای آثار قلمیشخصیت‌های مشهوری مانند علی‌شیر نوایی، خوجا احمد یسوی، ابونصرفارابی، ابن‌سینا، امیرخسرو دهلوی و عبدالرحمن جامی در حال انتشار است؛همچنین در خصوص آثار و حیات فرهنگی و علمی شخصی‌های برجستۀ شرق نیز تحقیقات علمی آغاز شده‌است. در نخستین گام،شخصیت‌هایی نظیر فارابی‌،اولوغ بیگ، امام بخارایی، ماتریدی، خوارزمی، فرغانی، ابن‌سینا ومانند ایشان مورد توجه هستند.

انستیتو شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی که به تحقیقات شرق‌شناسی امروزی اهمیت بسیاریمی‌دهد،برای گسترش روابط خود با کشورهای شرق نیزوارد عمل شده‌است؛در همین راستا انستیتو بر روی آثار فرهنگی متعلق به ممالک شرقی در ابعاد مختلف بررسی‌هایی انجام داده ویا با کشورهای مرتبط، همکاری‌های دوجانبه داشته‌استواز این طریق به مرکزی مهم برای تحقیقات شرق‌شناسی تبدیل شده است. در نتیجۀ این تلاش‌ها و علل دیگر، نسخه‌های خطی انستیتو شرق‌شناسی ابوریحان بیرونی از سوی یونسکو تحت عنوان غنی‌ترین آثار خطی جهان، در فهرست میراث فرهنگی جهانی وارد شده است.

علی احسان چاغلار[٥] با قبول اینکه تعداد ١٢٥٠٠ مورد از نسخ موجود در کتابخانه نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی،نسخۀاصل هستند، تعداد کل آنها را ٧٥ هزار نسخه بیان می‌کند.[٦] طبیعتاً این ارقام می‌تواند از دید جنس و توصیف اثر تغییر کند؛ اما اطلاعاتی که در اینجا ارائه داده‌ایم، تماماً از منابع دست اول گرفته شده است. مدتی که در ازبکستان بودم، در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، مشغول تحقیق شدم. در طول این مدت کوشیدم از دانش‌آموختگان یا مدیران انستیتو دربارۀ نسخ موجود، اطلاعات وسیعی به دست آورم. اطلاعات ارائه‌شده در مقاله، گزیده‌ای از همین جست‌وجوهاست.

دربارۀ نسخه‌های موجود

در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی که نزدیک به ٢٥ هزار نسخه خطی را در خود جای داده است، در ارتباط با جهان شرقینیز تعداد زیادی نسخه خطی وجود دارد. ما بیشتر به نسخ نوشته‌شده به زبان‌های ترکی و ازبکی خواهیم پرداخت. در کنار این، در کتابخانه به‌ویژه منابع مهمی موجود است که به زبان‌های عربی و فارسی نوشته شده‌اند. چیزی که دربارۀ موضوع زبان نسخ کتابخانه،مخصوصاًجالب توجه است، حجم آثار فارسی است. از هر ده نسخه چهار یا پنج مورد به فارسی نوشته شده است. اینگونه استنباط می‌شود که بیشتر نسخه‌های خطی موجود، در سمرقند و بخارا نوشته شده‌اند؛ به بیان دیگر اینها نسخه‌های استنساخ‌شده در منطقۀ ماورالنهر هستند؛ چه اینکه این منطقه محل زندگی سغدی‌ها‌ی ایرانی بود. زبان آثار نوشته‌شده در خوارزم، قسمتی ترکی و بیشتر عربی و فارسی است. در اکثر آثار نوشته‌شده در درۀ فرغانه، از زبان ازبکی قدیم و ترکی اویغوری استفاده شده است.

آثار نوشته‌شده در آناتولی به ترکی عثمانی نیز در این کتابخانه بخش بزرگی را تشکیل می‌دهد. از آنجاییکه در این کتابخانه دیوان‌های شعری، مانند: دیوان آونی، دیوان عدلی، دیوان محبی، دیوان باقی و... وجود دارد، برای تحقیق در ادبیات کلاسیک نیز مرکز معتبری به شمار می‌رود.

یک نسخه ناقص، ولی خوانای غریب‌نامه آشیق پاشا در این کتابخانه نگهداری می‌شود. این نسخه که داخل اثر دیگری نگهداری می‌شد، تا به امروز برای جهان علم ناشناخته بود. من برای معرفی ویژگی‌ها و وضعیت نسخه، مقاله‌ای ترتیب داده‌ام. [٧] احتمالاً این نسخۀغریب‌نامه از استانبول آورده شده است. می‌دانیم که در دوره عثمانی، روابط فرهنگی با خانات ترکستان گسترش یافته بود؛ بدین علت بسیاری از علما و دانشمندانی که از سمرقند، بخارا و خیوه به استانبول آمده بودند، دست خالی برنگشتند.

با اعلام استقلال خانات خوقند در اوایل قرن هجدهم در ازبکستان امروزی،یعنی در اراضی ترکستان آن زمان سه خان‌نشین مستقل به وجود آمدکه عبارت بودند از: خانات خیوه، بخارا و خوقند. همراه با این جدایی و کاهش قدرت، خانات ترکستان که گرفتار رقابت داخلی نیز شده بودند به‌ویژه در اوایل قرن هجدهم بر حجم روابط‌شان با استانبول افزوده شد و این خان‌نشین‌ها دور جدیدی از روابط مبتنی بر فرستادن دایمی سفرا و نامه‌های دیپلماتیک به استانبول را شروع کردند.[٨] بنابراین احتمال قوی وجود دارد که آثار نوشته‌شده به ترکی عثمانی موجود در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، در این زمان به ماوراالنهر آورده شده‌اند. تسری‌دادن چنین فرضیه‌ای برای تمامی آثار این دسته سخت است، اما ترتیب انتقال بیشتر این آثار به این شکل و در همین دوران بوده‌است؛البته نقل و انتقال نسخ خطی یکجانبه نبوده است و از خانات ترکستان نیز تعداد زیادی نسخ خطی به استانبول منتقلمی‌شد؛مخصوصاًدر حال حاضر نسخه‌ای از آثار شاعران و نویسندگان مشهور ازبک در یکی از کتابخانه‌های استانبول وجود دارد ( بابرشاه، علی‌شیر نوایی و...).

از دیدگاه موضوعی،از دیگر نسخ خطی مورد توجه در کتابخانه،آثار متعلقبه حوزۀپزشکی است. من فرصت زیادی نداشتم تا ده‌ها کتاب طبی را که در کتابخانه موجود است، مطالعه و بررسی کنم. به هر حالدستیابی به کتاب‌های پزشکی مانند منتخب الشفاء[٩]وابواب الشفاء در کتابخانه‌های ترکیه نیز ممکن است.

در این کتابخانه، هزاران فرمان، پرونده‌های قضایی، سندهای وقف (بعضی از سندهای وقف به خانواده‌های استانبولی، ادرنه‌ایی و بورسایی تعلق دارند)، اسناد متعلق به قراردادهای بین خانات ترکستان و دولت عثمانی و... موجود است که برای محققان تاریخ بی‌نهایت مهم هستند.

در کتابخانه که از نظر وجود نسخه‌هایی از ترجمۀ قرآن به ترکی و تفاسیر نیز غنی است، بیش از ده تفسیر قرآن وجود دارد. بعضی از این تفاسیر بر اساس گزارش‌های ثبت‌شده چنین هستند:

١- ترجمه تفسیر مولانا یعقوبی چرخی،[١٠]٩٩٣ هجری، ١٩١ برگ، که هر ورق شامل پانزده سطر است. مستنسخ و مترجم آن معلوم نیست؛٩٩٣ هجری، ١٩١ برگ، که هر ورق شامل پانزده سطر است. مستنسخ و مترجم آن معلوم نیست؛

٢. ترجمه‌ای از قرآنبه زبان ازبکی به تاریخ ١٨٤٥ میلادی: ٢٤٨ برگ، هر برگ ٢١ سطر. مؤلف و مستنسخ آن ناشناخته است؛

٣. تفسیری شامل تنها یک سوره در دوازده برگ،به زبان ازبکی؛

٤. تفسیر مواقیب اثر فرخ اسماعیل،نوشته‌شده در استانبول به سال ١٢٤٦ هجری، شامل ٣٦٦برگ و هر برگ درهفده سطر، به ترکی عثمانی؛

٥. تفسیر موسوم به هافتی یک به زبان تاتاری، به سال ١٢٤٨ هجری، شامل ٣٢٢ برگ یازده سطری.مستنسخ: محمدبن یار محمد؛

٦. تفسیر قورساوی شامل تفسیر سوره‌های یاسین تا ناس، به سال ١٨٢٣ میلادی، به زبان تاتاری، شامل ١٦٢ برگ شانزده سطری.

در بین این تفاسیر قرآن، ترجمه تفسیر مولانا یعقوب چرحی در بخش آثار کمیاب نگهداری می‌شود. گفته می‌شود نسخ موجود در این بخش، در سطح جهانی بی‌بدیل هستند. ترجمۀ قدیمی دیگری از قرآن که تصورمی‌شود به قرن‌های دوازده و سیزده میلادی تعلق دارد،[١١] با شماره ٢٠٠٨ در همین بخش نگهداری می‌شود. ویژگی‌های این ترجمه که مسلماًدورۀ نگارش آن متعلق به بعد از پذیرش اسلام توسط اقوام منطقه است، به این شرح است:

این ترجمۀ قران کریم ناقص بوده، در مجموع٢٧٣ برگاست. دراین ترجمه همۀ سوره‌ها موجود نیست و آیات برخی از سوره‌های موجود نیز ناقص است. سوره‌هایدوم (با کاستی‌هایی در ترجمه)،سومو چهارم به طور کامل، سوره پنجم شاملآیات ١ ـ ١١٧ و سورۀششمشامل آیات ٧١ ـ١٣٦ است. ترجمه به صورت سطر میانی بوده و برای کلمات عربی، برابر نهادهای ترکی و فارسی آورده شده است. صفحه‌های ١ـ٣ و ١٩ـ٢٢ فاقد ترجمه بوده،بعداًبه نسخۀ اصلی اضافه شده است.

این ترجمه قرآن کریم ـ که ما تحقیق بر روی آن را موضوع رسالۀ دکترای خودقرار دادیم ـ برای اولین بارتوسط آ. آ. سمنوف به دنیای علم معرفی شد. [١٢] او کارنمای نسخ خطی انستیتو شرق‌شناسی بیرونی،وابسته به آکادمی علوم ازبکستان را حاضر کرده بود. در جلد چهارم این کارنما، ترجمه قرآن توصیف شده است. اطلاعات اکمان دربارۀ این نسخه، بر معلومات سمنوف تکیه دارد.[١٣]

ترجمه دیگری از قرآن کریم که برابر فارسی و ترکی کلماتعربی در آن، بین سطرهای ذکر شده، نسخه‌ای است که در انگلستان نگهداری می‌شود. در این نسخه، بین سطرها، کلمات فارسی در بالا و کلمات ترکی در پایین آورده شده است. در نسخۀ تاشکند شیوه نگارش ترجمه متفاوت است. برابر نهادهای ترکی و فارسی، سرکج نوشته شده‌اند:ابتدا معادل فارسی، از گوشۀ سمت راست کلمۀ عربی آغاز شده و به طرف پایین، سمت چپ ادامه یافته است؛ سپس معادل ترکی از نقطۀ انتهای معادل عربی آغاز شده، به طرف بالا و سمت راست کلمۀ عربی بعدی سیر کرده است. در برخی موارد، ترجمه‌های فارسی و ترکی یکدیگر را قطع کرده‌اند. هنگامی که از روبرو به ترتیب نگارش معادل‌های فارسی و ترکی می‌نگریم، از کنار هم قرار گرفتن آنها تصویری ظاهر می‌شود که به رشته کوه‌های به هم پیوسته یا آدمک‌هایی که دست همدیگر را زنجیروار گرفته باشند، شباهت دارد(نک به: تصاویر ١، ٢، ٣).

او کارنمای نسخ خطی انستیتو شرق‌شناسی بیرونی،وابسته به آکادمی علوم ازبکستان را حاضر کرده بود. در جلد چهارم این کارنما، ترجمه قرآن توصیف شده است. اطلاعات اکمان دربارۀ این نسخه، بر معلومات سمنوف تکیه دارد. با شماره ٢٠٠٨ در همین بخش نگهداری می‌شود. ویژگی‌های این ترجمه که مسلماًدورۀ نگارش آن متعلق به بعد از پذیرش اسلام توسط اقوام منطقه است، به این شرح است: و در کتابخانه‌های ترکیه نیز ممکن است. بنابراین احتمال قوی وجود دارد که آثار نوشته‌شده به ترکی عثمانی موجود در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، در این زمان به ماوراالنهر آورده شده‌اند. تسری‌دادن چنین فرضیه‌ای برای تمامی آثار این دسته سخت است، اما ترتیب انتقال بیشتر این آثار به این شکل و در همین دوران بوده‌است؛البته نقل و انتقال نسخ خطی یکجانبه نبوده است و از خانات ترکستان نیز تعداد زیادی نسخ خطی به استانبول منتقلمی‌شد؛مخصوصاًدر حال حاضر نسخه‌ای از آثار شاعران و نویسندگان مشهور ازبک در یکی از کتابخانه‌های استانبول وجود دارد ( بابرشاه، علی‌شیر نوایی و...). احتمالاً این نسخۀغریب‌نامه از استانبول آورده شده است. می‌دانیم که در دوره عثمانی، روابط فرهنگی با خانات ترکستان گسترش یافته بود؛ بدین علت بسیاری از علما و دانشمندانی که از سمرقند، بخارا و خیوه به استانبول آمده بودند، دست خالی برنگشتند. طبیعتاً این ارقام می‌تواند از دید جنس و توصیف اثر تغییر کند؛ اما اطلاعاتی که در اینجا ارائه داده‌ایم، تماماً از منابع دست اول گرفته شده است. مدتی که در ازبکستان بودم، در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، مشغول تحقیق شدم. در طول این مدت کوشیدم از دانش‌آموختگان یا مدیران انستیتو دربارۀ نسخ موجود، اطلاعات وسیعی به دست آورم. اطلاعات ارائه‌شده در مقاله، گزیده‌ای از همین جست‌وجوهاست. با قبول اینکه تعداد ١٢٥٠٠ مورد از نسخ موجود در کتابخانه نسخه‌های خطی ابوریحان بیرونی،نسخۀاصل هستند، تعداد کل آنها را ٧٥ هزار نسخه بیان می‌کند. طبیعتاً این ارقام می‌تواند از دید جنس و توصیف اثر تغییر کند؛ اما اطلاعاتی که در اینجا ارائه داده‌ایم، تماماً از منابع دست اول گرفته شده است. مدتی که در ازبکستان بودم، در کتابخانه نسخ خطی ابوریحان بیرونی، مشغول تحقیق شدم. در طول این مدت کوشیدم از دانش‌آموختگان یا مدیران انستیتو دربارۀ نسخ موجود، اطلاعات وسیعی به دست آورم. اطلاعات ارائه‌شده در مقاله، گزیده‌ای از همین جست‌وجوهاست. و جدیدترین نسخه‌های خطی تاریخدار، متعلق به ربع اول قرن بیستممیلادی است؛ اما این اطلاعات فاقد قطعیت هستند؛چراکه بسیاری از نسخ خطی موجود در کتابخانه، تاریخ استنساخ ندارند. در برگه‌های یادداشت کتابخانه‌ای بعضی از نسخه‌ها، اشتباهات بسیاری ثبت شده است و یا در بعضی از برگه‌ها برای برخی از نسخه‌ها، تاریخ استنساخ تخمینی وارد شده است. موجود در این مرکز است؛ زیرا بر اساس نسخ خطی‌ای که در دفترچه راهنمای کتابخانه موجود است،اینگونه دستگیر می‌شود که این نسخ از نسخه‌های منحصر به فرد دنیاست.قدیمی‌ترین نسخه خطی موجود در این کتابخانه، به قرن نهمو جدیدترین نسخه‌های خطی تاریخدار، متعلق به ربع اول قرن بیستممیلادی است؛ اما این اطلاعات فاقد قطعیت هستند؛چراکه بسیاری از نسخ خطی موجود در کتابخانه، تاریخ استنساخ ندارند. در برگه‌های یادداشت کتابخانه‌ای بعضی از نسخه‌ها، اشتباهات بسیاری ثبت شده است و یا در بعضی از برگه‌ها برای برخی از نسخه‌ها، تاریخ استنساخ تخمینی وارد شده است. متعلق به آکادمی علوم جمهوری ازبکستان است کهدر سال‌های آغازین فعالیت، انستیتو تنها شامل یک بخش بود. در این بخش روی نسخه‌های خطی شرقی، مطالعاتی صورت می‌گرفت که به‌تدریج به تعداد بخش‌های تحقیقاتی انستیتو افزوده شد. در این بخش‌ها شاخه‌های علمی، مانند رده‌بندی و شناسایی علمی نسخه‌ها‌، و آماده‌سازی آنها برای انتشار و همین‌طور مطالعات گسترده دربارۀ حیات اقتصادی، سیاسی، و اجتماعی ملل شرقی، ایجاد شد. به عبارتی هدف تمام این تغییرات، گسترش کارایی انستیتو در مطالعات نسخه‌شناسی بود.