آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١١ - مهمترین رکن کتاب ٣ - فاطمه موحد سید حسن
مهمترین رکن کتاب ٣
فاطمه موحد سید حسن
اشاره
مقالات پیشین كه در همین موضوع در مجلات از این نویسنده نشر یافتهاند، به ترتیب تاریخ بدین قرارند:
ـ «راهیابی خطا در عنوان كتاب»؛ آینه میراث، ش ٧ و ٨، زمستان ١٣٧٨.
ـ «مهم ترین ركن كتاب(١)»؛ كتاب ماه دین، ش ٣٦، مهر ١٣٧٩.
ـ «مهم ترین ركن كتاب(١)»؛ آینه پژوهش، ش ٧٠، مهر و آبان ١٣٨٠.
ـ «مهم ترین ركن كتاب(٢)»؛ آینه پژوهش، ش ٩٥، آذر و دی ١٣٨٤.
ـ «تصحیح مهمترین ركن كتاب در الذریعه»؛ كتاب ماه دین، ش ١٠٧ ـ ١٠٩، شهریور ـ آبان ١٣٨٥.
ـ «تأملی در عنوان كتابها»؛ حدیث اندیشه، ش٢، پاییز و زمستان ١٣٨٥.
ـ «مهمترین ركن كتاب(٢)»؛ كتاب ماه دین، ش ١١٤ ـ ١١٦، فروردین ـ خرداد ١٣٨٦.
اهمیت عنوان كتاب، چندین سال است كه نگارنده را نسبت به آن حساس كرده، تا كنون مقالاتی چند در این زمینه به نگارش در آورده است. در این نوشتار نیز عنوان تعدادی كتاب را كه لغزش در آنها راه یافته، به ترتیب الفبا معرفی میکنیم.
١٢٠ سؤال و جواب فی مصطلح الحدیث وعلومه
معدود بیست، باید منصوب باشد؛ بنابراین «١٢٠ سؤالاً و جواباً» درست است.
ابنِ رّافعَ السلامی و کتابةُ الوفیات
الف) «ابن» از نظر ادبی باید مرفوع باشد نه مجرور.
ب) كلمه ابتدا به ساکن در عربی وجود ندارد؛ بنابراین اولین حرف، کلمهای مشدد نخواهد بود. روی اولین حرف در «رافع» نباید تشدید گذارده میشد.
ج) «رافع» مضاف الیه است و باید مجرور باشد نه منصوب.
د) محمدبنرافع سلامی، نویسندۀ وفیات است نه کاتب آن. ظاهراً عنوان چنین بوده: «کتابه الوفیات»؛ اما کاتب عنوان، با گذاشتن دو نقطه روی «ها» سبب این اشتباه شده است.
اخلاقُ النبی(ص) و آدابِه
«آداب» عطف به «اخلاق» است نه «النبی»؛ بنابراین باید مرفوع باشد.
ضمناً کلمه «بن» بعد از «جعفر» اشتباه است.
اسئَلة الناس و اجوبة الزهراء (س)، اسئَلة الناس و اجوبة الحسنین(ع)
روشن است که «اسئلة» به كسر همزۀ دوم درست است. عنوانی به این طولانی نیز خوشایند نیست. عنوان به این صورت بهتر بود: « اسئلة الناس و اجوبة الزهراء(س) و الحسنین(ع)»
اسماء شیوخ مالک بنُ انس
«بن» بدل یا عطف بیان از «مالک» است و در اعراب باید از آن پیروی کرد و مجرور شود.
تأریخ العراق بین الاحتلالین
مؤلف در پایان جلدهای اول و هشتم، از کتاب خود اینگونه نام برده است: «تاریخ العراق بین احتلالین» کلمۀ «احتلالین» الف و لام ندارد. در صفحۀ عنوان نیز بی الف و لام است.
تربت پاکان قم
عنوان کتاب حکایت از آن دارد که در آن شخصیتهای مدفون در قم که به تقوا شهرت دارند، معرفی شدهاند؛ اما شرح حال افرادی نیز در کتاب آمده که نه تنها مصداق افراد باتقوا نیستند، بلکه شهرتشان در بیتقوایی است؛ مثل بعضی منحرفان اعتقادی و سرسپردگان رژیم طاغوت. در مقابل، شهدای برجستهای چون شهید زینالدین ـ فرمانده لشکر علیبنابی طالب(ع) ـ در قم مدفوناند که هم از نظر تقوا و هم از نظر ردۀ نظامی، بالاتر از نظامیان طاغوت هستند؛ اما شرح حالشان در کتاب نیامده است؛ همچنین کملطفی نویسنده در معرفی برخی روحانیان برجسته که به شهادت رسیدند، مشهود است. اگر عنوان كتاب مثلاً «مدفونان قم» بود، چنین ایرادی چندان وارد نبود.
به مناسبت، ذکر این نکته بد نیست که در زندگینامۀ پدر مرحوم آیت الله فاضل لنکرانی نوشته شده است: وی هنوز در درس حاج شیخ عبدالکریم حائری شرکت میکند؛ همچنین در جلد دوم، در معرفی یکی از سادات آمده است: پدر او از سادات طباطبایی بوده! در حالی که وقتی کسی پدرش سید طباطبایی باشد، خودش نیز طباطبایی است و لزومی نداشت سیادت را به پدر او نسبت بدهد.
رسائلٌ فی الفقه و الاصول
«رسائل» غیرمنصرف است و نباید تنوین بگیرد.
شرح المختصر
تفتازانی دو شرح بر کتاب «تلخیص المفتاح» نوشته است: شرح مطول و شرح مختصر. عبارت «شرح المختصر» بر جلد، گویای آن است که کتاب، شرح بر کتابی به نام «مختصر» است؛ در حالی که مراد آن است که خود این شرح، مختصر است؛ به عبارت دیگر روی جلد باید به صورت صفت و موصوف نوشته میشد نه مضاف و مضاف الیه؛ بنابراین «الشرح المختصر» درست است؛ چنان که در ذریعه (ج ٦، ص ١٢٠) اینگونه ضبط شده است (از افادات حجت الاسلام سیدمهدی طباطبایی).
این کتاب با عنوان «مختصر المعانی» نیز چاپ شده است که خالی از تسامح نیست؛ زیرا کتاب علاوه بر معانی به دو دانش «بیان» و «بدیع» نیز پرداخته است.
صحیح الأذکار و ضعیفه
جمع مکسر برای غیر انسان، حکم مفرد مؤنث دارد و ضمیر به صورت مفرد مؤنث به آن باز میگردد: پس «ضعیفها» درست است.
طبقات أعلام الشیعة
الکواکب المنتشرة فی القرن الثانی بعد العشرة
در نسخۀ خطی این کتاب به خط مؤلف آن، شیخ آقابزرگ «الکواکب المنتثرة» با ثا است. وی در نقباء البشر (ج ٣، ص ١١٣٠) نیز به صورت «المنتثرة» نوشته است.
العلل الصغیر
صفت از موصوف در تذکیر و تأنیث پیروی میکند و عبارت درست «العلل الصغیرة» است؛ اما آنگونه که از مقدمۀ محقق بر میآید، عنوان درست «کتاب العلل الصغیر» است و کلمۀ «الصغیر» صفت «کتاب» است؛ بنابراین كلمه «كتاب» باید روی جلد ذكر میشد.
فرجام قاتلین امام حسین(ع) و یارانش
با دیدن عنوان کتاب، تصور کردم کتاب از دو بخش تشکیل شده است. در یک بخش فرجام قاتلان امام حسین(ع) ذکر شده و در بخش دیگر فرجام اصحاب امام(ع) در بهشت. وقتی متن را دیدم حدس زدم به فرجام قاتلان و فرجام یاران قاتلان امام پرداخته شده و میبایست «یارانشان» نوشته میشد؛ اما یکی از دوستان یادآور شد كه منظور این است: «فرجام قاتلان امام و فرجام قاتلان یاران امام».
عنوان کتاب نباید این همه مبهم باشد و احتمالات گوناگون در مورد آن داده شود.
الفوائد الرجالیةِ
«الرجالیة» صفت «الفوائد» است و باید از اعراب آن پیروی کرد؛ بنابراین باید مرفوع باشد.
کتاب نجم الثاقب
محدث نوری در مقدمه، چنین مینویسد: «نام این نامه گرامی را نجم ثاقب در احوال امام غائب علیه السلام گذاشتم»؛ بنابراین:
الف) کلمۀ «کتاب» جزء عنوان نیست و ذکر آن لزومی نداشت؛ چون کسی آن را با دفتر و مجله و میز اشتباه نمیکند.
ب) تنها نیمی از عنوان کتاب ذکر شده است.
ج) الف و لام در آن نیم زائد است و چه بسا کسی در نگاه ابتدایی، کتاب را عربی بپندارد. هرچند اگر به عربی هم بود، باز نادرست بود؛ چون در این صورت «نجم» نیز الف و لام لازم دارد. در زبانها هم به اشتباه عنوان کتاب با الف و لام به صورت «نجم الثاقب» شهرت یافته است.
ضمناً «عارف کامل» شنیده بودیم، اما به جز معصومان(ع) «عالم کامل» سراغ نداریم.
مشاهیر زنان ایرانی و پارسی گوی
طبق دستور زبان فارسی، صفت از موصوف در جنس و عدد پیروی نمیکند؛ بنابراین باید «زنان مشهور» عنوانگذاری میشد. نویسنده این ایراد را وارد دانسته است[١] (از افادات حجت الاسلام علیاکبر صفری).
مظلوم دو عالم فاطمه زهرا(س)
مظلومیت در قیامت معنا ندارد و به کسی ظلم نمیشود.
مُفتاح الجنة فی الاحتجاج بالسنة
ندانستیم چرا «مفتاح» به ضم میم ضبط شده است. شاید بعضی عربها در محاوراتشان به ضم میم تلفظ کنند.
یا ضامن آهو
هرچه در منابع روایی جستجو کردیم، داستان ضمانت امام رضا(ع) از آهویی که شکارچی آن را شکار کرده بود، نیافتیم حتی در منابع ضعیف.
[١] . ر.ک به: کیهان فرهنگی، ش ١٢٧، خرداد و تیر ١٣٧٥، ص ١٦٢.