آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ١٥ - انیس المجتهدین - نراقی محمد مهدی
انیس المجتهدین
نراقی محمد مهدی
کتاب انیس المجتهدین، برگزیده کتاب فصل ١٣٨٨، بیست و هشتمین دوره کتاب سال ١٣٨٩ و کتاب سال حوزه، در بهمن ١٣٨٩ است. مؤلف این کتاب ارزشمند، مرحوم مولی محمدمهدی نراقی (رضوان الله تعالی علیه) از عالمان و مجتهدان بزرگ قرنهای دوازده و سیزده هجری است. وی در نراق متولد شد و به سال (١٢٠٩ ق) در کاشان، مهد علم و تقوا وفات یافت و بدن شریفش را به نجف اشرف منتقل کردند و در آنجا به خاک سپردند. مهمترین استادان ایشان مشایخ بزرگی همچون حاج شیخ محمدبن محمد زمان کاشانی (درگذشته به سال ١١٦٦ ق) و مولی مهدی هرندی (درگذشته به سال ١١٨٦ ق) و آیتالله میرزا نصیر (درگذشته به سال ١١٩١ ق) و ملااسماعیل خاجوئی (درگذشته به سال ١٢٠٨ ق) میباشند.
مرحوم نراقی در همۀ علوم و فنون، مجتهدی زبردست و عالمی سترگ بودند که آثار باقیمانده او، گواه این معنی است.
در علم اصول، از ایشان سه اثر جاوید و باارزش در دسترس علاقهمندان قرار گرفته است:
١. کتاب تجرید الاصول؛
٢. کتاب جامعة الاصول؛
٣. کتاب أنیس المجتهدین؛
ناگفته نماند که در سایر علوم نیز مرحوم نراقی آثار گرانسنگی از خود به یادگار نهادهاند که بهاختصار یادآور میشویم:
١. در علم فقه؛ الف) المعتمد فی الفقه؛ ب) انيس التجار.
٢. در علم کلام و حکمت: الف) جامع الافکار؛ ب) اللمعات العرشيه؛ ج) قره العيون.
٣. در علم اخلاق:
ـ کتاب وزين و مهم جامع السعادات.
٤. در علم عقايد:
الف) انيس الموحدين؛ ب) شهاب ثاقب في الامامة.
٥. در علم معاني و بيان:
ـ کتاب نخبة البيان.
٦. در ساير علوم متفرقه:
الف) رسالة في علم عقود الانامل؛
ب) مشکلات العلوم
ج) محرق القلوب.
مقدمه
نظر به اینکه اسلام شریعتی کامل و جامع است، و برای زندگی انسانهای حاضر و آینده برنامه و راهکار دارد و باتوجه به اینکه در هر عصر و زمانی، حوادث جدید و مشکلات و خواستههایی متعدد و متفاوت با گذشته برای انسانها به وجود میآید،
لازم است مجموعهای از قواعد و اصول تدوین گردد تا به کمک آنها بتوان احکام الهی را استنباط کرد و در اختیار انسانها قرار داد.
باید اذعان نمود هر فقیه و دانشمند دینی و اسلامی، برای فهم قوانین و دستورات حیاتبخش اسلام، نیازمند سلسلهای از قواعد و اصول است که به یاری آنها بتواند احکام و تکالیف انسانها را مطابق حق و صواب از متن قرآن و سنت پیامبر؟ص؟ و راه و روش ائمه معصومین؟عهم؟ به دست آورده، ارائه کند. تنها علمی که میتواند یک اندیشمند دینی را به راههای اجتهاد و استنباط احکام الهی راهنمایی کرده، او را کمک کند، علم اصول فقه است.
بیشک، علم اصول فقه یگانه علمی است که میتواند دقایق و اسرار و فلسفۀ احکام را به فقها و علمای دین و علاقهمندان معارف اسلامی بیاموزد. به فرموده مؤلف ارجمند أنیس المجتهدین ؟رح؟
علم اصول از علومی است که مقام عالی و رفیعش بر کسی پوشیده نیست و همگان میدانند که درک مباحث شرعی متوقف بر فهم علم اصول است؛ چراکه مسائل فرعیه را باید از متن اصول به دست آورد.
پیشینۀ علم اصول
به گواه تاریخ، هنگامی که مسلمانها کشورگشایی میکردند، طبیعتاً با انسانهای دیگری برخورد میکردند، و با مسائل جدید و جدیدتری روبرو میشدند. گاهی موضوعات تازهای برای آنها خودنمایی میکند و سؤالات جدیدی پیش میآمد؛ لذا به هر صحابی و تابعی که مراجعه میکردند آنها مطابق گذشتگان به کتاب و سنت نگاه کرده، به آنها پاسخ میدادند؛ اما بسیاری از مواقع برای بسیاری از سؤالات جوابی راهگشا نمییافتند؛ از این رو مسلمانهای آن عصر فهمیدند نیازمند تدوین علم اصول و قواعدی هستند تا به کمک آنها بتوانند راه بستهشدۀ اجتهاد و استنباط از احکام الهی را بگشایند. در همین راستا و نظر به اهمیت علم اصول، ائمه و پیشوایان بزرگ شیعه، خصوصاً دو امام همام و بزرگ ما حضرت امام محمدباقر و حضرت امام جعفر صادق؟ص؟ قواعد کلی استنباط و اجتهاد را برای اصحاب و شاگردانشان تحریر نمودند.
به پیروی از ائمه بزرگوار شیعه و در مسیر ترویج و اشاعۀ فرهنگ جاوید اسلام و مکتب حیاتبخش شیعه، علما و دانشمندان بزرگ، خصوصاً شاگردان آنها همین مسیر را پیمودهاند. اولین عالم فرزانه شیعی که در فن اصول کتاب اختلاف الحدیث ومسائله را نگاشت، یونسبنعبدالرحمان (درگذشته به سال ٢٠٨ ق) است. محتوای این کتاب مباحث تعادل و تراجیع است. بعد از یونس، عالم جلیلالقدر ابوسهل نوبختی (درگذشته به سال ٣١١ ق) کتابی به نام الخصوص والعموم و الاسماء والاحکام و ابطال القیاس نگاشتند. بعد از ایشان حسنبنموسی نوبختی (درگذشته به سال ٣١٠ ق) کتاب «خبر واحد و عمل به آن» را نوشتند.
باید اذعان کرد: این اولین گامهایی بود که توسط شاگردان ائمه؟عهم؟ برای تدوین علم اصول برداشته شد، و این سیره همچنان ادامه داشت تا عصر علما و پیشگامان از متقدمان علوم آل محمد؟ص؟ همانند شیخ مفید ؟رح؟ با تحریر کتاب اصولی باارزش التذکرة فی اصول الفقه و سید مرتضی (رضوان الله تعالی علیه) با تألیف کتاب گرانسنگ الذریعة الی علم الاصول و شیخ الطایفه طوسی ؟رح؟ با نوشتن کتاب العدة فی اصول الفقه و ابنزهرة حلبی با تدوین کتاب مهم غنیة النزوع الی علمی الاصول والفروع و علامه بزرگ محقق حلی با تحریر کتاب معارج الاصول و علامه حلی با نوشتن کتاب تهذیب الوصول.
در عصر حاضر نیز این سیرۀ نیکو توسط عالمان نکتهسنج و آیندهنگر پیگیری شد و در فن اصول زحمتهای بسیاری کشیده شد که رنج تدوین آن نیز بر دوش این عالمان افتاد.
از جملۀ این خیل عظیم، محقق توانا و عالم ژرفنگر و مجتهد اصولی، مرحوم مولی محمدمهدی نراقی (رضوان الله تعالی علیه) است که با تألیف سه کتاب اصولی: تجریر الاصول و جامعة الاصول و أنیس المجتهدین در این راه گام برداشت.
معرفی أنیس المجتهدین
این کتاب با حجم دو جلد و تحقیق و تصحیح شایسته و جامع توسط محققان مرکز احیای آثار اسلامی، تصحیح و مزین به چاپ گشته است. مرحوم نراقی در این اثر جاوید، مهمترین موضوعات و مباحث علم اصول فقه را با دلایل بسیار محکم و جامع، و با استفاده و بهرهگیری از آیات و روایات معصومین؟عهم؟ و بهرهگیری از دیدگاههای سایر علمای اصولی متقدم و متأخر، تحریر نمودهاند.
بهجرئت میتوان اذعان نمود مؤلف محترم در این کتاب، بیشتر متأثر از دیدگاههای عالم فرزانه اصولی، مرحوم سید مرتضی؟رح؟ بودند، به گونهای که ٥٥ مرتبه در تمام مباحث کتاب، از سید و کتاب الذریعه یاد کرد، به عبارات ایشان استناد نمودهاند.
بعد از سید مرتضی، بیش از دیگران از نظرهای عالم اصولی، شیخ الطایفه طوسی؟رح؟ بهره بردهاند، و ٥١ مرتبه به اقوال و آرای ایشان استشهاد کردهاند.
بعد از این دو بزرگوار، از آرا و نظرهای علمای بزرگی همانند: ابنزهرة در کتاب غنیة النزوع و شهید اول در کتاب قواعد و فوائد و شهید ثانی در مباحث اصولی ذکری الشیعه و علامه حلی در تهذیب الوصول و شیخ حسن در معالم الاصول استفاده کردهاند.
ویژگیهای کتاب
أنیس المجتهدین ویژگیهای منحصر به فردی دارد. این خصوصیات را در کمتر کتاب اصولی مییابیم:
١. نوآوریهای بسیاری در این کتاب هست که در سایر کتب دیده نمیشود. مؤلف در مقدمۀ کتاب یادآور شدهاند:
«انّی بعد ما سرحت النظر فی مراتع مسائله، وأجلت الفکر فی میادین دلائله، ظفرت علی فوائدَ جَمَة خلت عنها کتب أکثر العلماء و عثرت علی قواعد مهمّةٍ لم یأت بها أولو الایدی الاذکیاء، فجمتها فی هذا الکتاب»: من بعد از تفکر و دقت دربارۀ مسائل مهم اصول و توجه به دلایل و مبانی آن، به فواید و مطالبی دست یافتم که جای این گونه مطالب و فواید، در اکثر کتابها خالی است، و از نظر بسیاری از بزرگان این علم مغفول واقع شده است.[١]
٢. مهمترین مباحث اصول را روان و ساده و به دور از درازگویی نگاشتهاند. ایشان در مقدمه آوردهاند:
ودأبی فی هذا الکتاب تحقیق ما هو الحقّ من المسائل، وذکر ما هو الاتمّ من الدلائل، ولاتعرض لذکر ما هو تطویل بلا طائل، کما هو مذکور فی بعض کتب أولی الفضائل»: در این کتاب هر آنچه از ادله لازم است، بدون اطاله نقل کردهام؛ ولی همۀ ادله و مبانی مخالفان را طرح و رد نکردهام، بلکه آنچه را که فهمش آسانتر باشد، آوردهام....[٢]
٤. در عین حال که مطالب را تلخیص کردهاند، همۀ فروعی که قابل استفاده است، مطرح کردهاند. در مقدمه، اینگونه نگاشتهاند:
«اُشر فی کلّ أصل الی مسألة فرعیّة تتفرع علیه؛ لیحصل بذلک الوقوف علی کیفیّة التفریع»: در این کتاب هر اصلی که طرح کردهام، همۀ فروع پیرامونی آن را نقل کردهام تا راه رسیدن به چگونگی فروعات را برای مشتاقان آسان کرده باشم.[٣]
ویژگیهای تحقیق
١. از این کتاب تعداد پانزده نسخه رؤیت شده است که تمامی آنها در مقدمه معرفی شدهاند، و بیشترین اعتماد بر دو نسخه بوده است:
الف) نسخه کتابخانه مرحوم مرعشی به شماره ٣٧٩. این نسخه به امر مرحوم مؤلف، توسط علینقی بزار به تاریخ شوال ١١٨٦ ق تحریر شده است. باید گفت: این نسخه از بهترین نسخ کتاب است؛ به دلیل اینکه با نسخۀ دستنویس مؤلف و در زمان حیات وی مقابله شده و به امر ایشان توسط یکی از شاگردان برجسته در شأن مرحوم محمدبنحاجطالب طاهرآبادی تصحیح شده است.
ب) نسخه دیگری از کتابخانه مرعشی به شماره ١٠٢٥٦. از این نسخه به عنوان تأیید در بعضی موارد استفاده شده است.
٢. تمامی آیات مورد استناد مؤلف، منبعیابی شده، روایات و احادیث مورد استشهاد مؤلف، از منابع اصلی آنها همانند کتب اربعه شیعه و صحاح سته اهل سنت و کتب فرعی آنها تخریج شده است. اقوالی که در متن کتاب به صداقت یا به اشاره آمده نیز از مصادر اصلی آنها منبعیابی و با رعایت ترتیب تاریخی، ثبت شدهاند.
در این زمینه اقوالی که گویندۀ آنها نامشخص است و با عبارت «قیل» و «نُقل» و «بعضی الاصحاب» و «بعضهم» و «بعض الاصولیین» آمده است نیز منبعیابی شده است.
در تصحیح متن و تقویم نص، از همان دو نسخه مورد اشاره استفاده شده است و بعضی اختلافات عبارات، در پینوشت ثبت شده، از آخرین شیوههای ویرایشی برای تنظیم آیات و روایات و اقوال فقها و اسامی کتب، بهرهگیری شده است. گاهی نیز برای استوارسازی و تقویت متن، کلماتی از منابع اضافه شده است. این گونه کلمات با علامت [...] مشخص شده است.
مهمترین مباحث کتاب
أنیس المجتهدین دربرگیرندۀ پنج بحث مهم اصولی است که بهاختصار به آنها اشاره میشود:
١. مقدمات علم اصول: در این بخش، مباحث در قالب سه باب و پنجاه فصل ارائه شده است.
باب اول: تعریف علم اصول، موضوع علم اصول و...؛
باب دوم: مبادی لغوی، همانند: راه شناخت لغات، لغات توفیقی هستند یا اصطلاحی؟؛
باب سوم: مبادی احکام، مثل: اقسام حکم، حسن و قبح عقلی، اقسام حکم وضعی و متعلق آن.
٢. ادلیه شرعیه: کتاب، سنت، اجماع و عقل. این بخش نیز طی پنجاه باب و هشتاد فصل ارائه شده است.
باب اول: معانی کتاب از نظر لغت و شرع، تحریف قرآن، محکم و متشابه در قرآن؛
باب دوم: معانی نسبت لغتاً و اصطلاحاً، حقیقت خبر و تعریف آن، صدق و کذب در خبر، اقسام خبر؛
باب سوم: تعریف اجماع، حجیت اجماع، اقسام اجماع؛
باب چهارم: ادله عقلیه، همانند: اصل براءة، استصحاب حال و...؛
باب پنجم: قیاس و تعریف آن، ارکان و شروط قیاس، تقسیمات قیاس و....
٣. مشترکات کتاب و سنت: در این بخش مباحث ضمن هفت باب و یکصد و پانزده فصل، بحث شده است.
باب اول: بحث امر و نهی و حقیقت آنها، اقسام امر و نهی؛
باب دوم: عام و خاص، فرق عام و خاص، صیغههای عموم و خصوص و...؛
باب سوم: مطلق و مقید و تعاریف آنها، اختلاف حکم آنها؛
باب چهارم: بحث مجمل و مبین، معانی آنها، لغتاً و اصطلاحاً؛
باب پنجم: بحث ظاهر و مؤول و معانی لغوی و اصطلاحی، اقسام تأویل؛
باب ششم: منطوق و مفهوم، و معانی و شرایط و حجیت آنها؛
باب هفتم: بحث نسخ، معانی نسخ، جواز و عدم جواز آن.
٤. اجتهاد و تقلید: مباحث این بخش طی دو باب و هفده فصل مطرح شده است.
باب اول: اجتهاد و معانی لغوی و اصطلاحی آن، راه استنباط احکام و شرایط اجتهاد و مانند آن؛
باب دوم: تقلید و معانی آن، لزوم تقلید، تقلید از مجتهد میت و....
٥. تعادل و تراجیح: این بخش مشتمل بر سه فصل میباشد.
فصل اول: تعارض بین ادلۀ ظنیه؛
فصل دوم: تعارض در کتاب و یا خبر واحد؛
فصل سوم: اختیار مجتهد در عمل به یکی از دو متعارض اگر مرجحی نباشد، تعارض ترجیحات ادله و مقدمات آنها.
برای دستیابی بهتر و استفادۀ بیشتر مطالعهکنندگان، این کتاب هشت فهرست عمومی، دقیق و فنی دارد:
١. فهرست آیات کریمه؛
٢. فهرست احادیث شریفه؛
٣. فهرست اسمای معصومین؟عهم؟؛
٤. فهرست اعلام و بزرگان ذکرشده در کتاب؛
٥. فهرست اصطلاحات اصولی؛
٦. فهرست کتابهای ذکرشده در متن؛
٧. فهرست منابع تحقیقی؛
٨. فهرست موضوعات کتاب.
[١] . انیس المجتهدین؛ ج ١، ص ٢٦.
[٢] . همان.
[٣] . همان.