آیینه پژوهش - دفتر تبلیغات اسلامی حوزه علمیه قم - الصفحة ٩ - معرفى هاى اجمالى

معرفى هاى اجمالى

ديوان اوجى نطنزى; به كوشش و ويرايش عباس دهقانيان; چاپ اول, تهران: پَرَشكوه, ١٣٨٦, ١٦٤ ص.

انجمن اهل قلمِ شهرستان نطنز كه در حوزه پژوهش هاى بومى فعال است و آثارى همچون فرهنگ جامع زبان و گويش نطنز اثر عباس دهقانيان (كتاب برگزيده فصل در سال ١٣٨٦) را منتشر كرده است, اين بار اثرى در حوزه تصحيح ديوان هاى شعرى عرضه نموده است: ديوان اوجى نطنزى, شاعر عهد صفوى, به تصحيح عباس دهقانيان, موسيقى دان و خوشنويسِ كاشانى كه با به دست آوردن عكسِ نسخه خطى ديوان شاعر, اقدام به تصحيح (يا به قول خودِ ايشان ويرايش) آن كرده است. اين نسخه بنابر اطلاعِ فهرست نسخه هاى خطى فارسى از احمد منزوى (ج ٣, ١٣٥٠ ش, ص ٢٢٤٢), تا مدت ها به عنوان تنها نسخه ديوان شاعر شناخته مى شد كه بعدها ـ چنانكه خواهم گفت ـ نسخه ديگرى از آن نيز يافت شد; نسخه اى كه مصحح از آن بى اطلاع بوده است.
نسخه اى كه ديوان بر پايه آن تصحيح شده است, در كتابخانه مجلس به شماره ٩٥٢ نگهدارى مى شود و در فهرست آنجا (ج٣, ص ١٩٦) معرفى شده است. اين نسخه را عبدالرشيد خطاط, از خوشنويسانِ شناخته شده عصر صفوى در سال هاى ١٠٤٣ و ١٠٤٤ ق كتابت كرده است. نسخه, ٧٥ برگ دارد و در هر صفحه آن, چهارده بيت نوشته شده است. آقاى دهقانيان با به دست آوردنِ فتوكپى اين نسخه, به مهياسازى آن براى چاپ اقدام كرده است; در حالى كه مقدمه اى عارى از ارجاعاتِ علمى و بحث هاى متداول براى معرفى شاعرى شناخته شده, چون اوجى بر آن افزوده است.
اين نسخه كه حدوداً دو هزار بيت شعر دارد, شامل غزليات, قصايد و رباعياتى از اوجى است كه البته نمى تواند همه اشعار او باشد; زيرا منابع تذكره اى حجم بيشترى از شعر براى او برشمرده اند.
در سطور بعد به منابع مهم تذكره اى كه براى اموال و آثار اوجى بايد بدان ها نگريست, اشاره اى خواهم داشت, ولى عجالتاً به كيفيت تصحيح حاضر از ديوان شاعر نگاهى مى اندازم, در حالى كه تصوير نسخه استفاده شده براى تصحيح را در اختيار ندارم.
مصحح براى هر شعر, نامى جعل كرده است كه رسمى ناپسند و برافتاده است; جدا از اين, در قرائت تك نسخه مورد استفاده اش دچار بدخوانى هايى شده و متن را به اغلاط مكرر زينت داده است (؟!). تصادفاً به صفحه ١٣٨ مراجعه شد كه در آن قصيده اى با قافيه (آ) و رديف (بده) شامل ٢٤ بيت آمده است. در ابيات زير اشكالات وزنى ديده مى شود كه بايد به نحوى كه حدس مى زنم, اصلاح شود:
بيت ١/ مصرع ٢: موميايى , موميايى اى
٦/٢: بارى سراى من از براى خدا بوده , بارى سزاى من زِ براى خدا بده
٨/١: دل برده و جان يكرو نيز داده ايم , دل برده اى و جان به گرو نيز داده ايم.
١٣/١: جلاد دوريست , جلاد دور نيست (احتمالاً).
بى شك اگر نسخه مجلس به دقت با متن چاپى مقابله شود, اغلاط فراوانى از آن قابل استخراج است كه محصول ناآشناييِ مصحح با ظرايف وزن شعر فارسى يا شتابزدگى ايشان در عمليات چاپ بايد تلقى شود.
اما بحث بر سر نسخه هاى ديگر ديوان اوجى: مصحح از محل نگهدارى نسخه مورد استفاده اش آگاهى نداشته و از آن به فتوكپى نسخه خطى كه به خط عبدالرشيد خوشنويس است, تعبير كرده است; حال آنكه چنان كه گذشت; اين نسخه در كتابخانه مجلس شوراى اسلامى نگهدارى مى شود; اما همان طور كه اشاره شد از ديوان اوجى نسخه هاى ديگرى نيز مى شناسيم كه براى تصحيح مجدّد ديوان, بايد از آنها استفاده شود. يكى از اين نسخه ها در فهرست كتابخانه خانقاه نعمت اللهى (ج ١, ص ٢١٣) معرفى شده و شامل ٣٠٠ صفحه ١٧ سطرى است. ابياتى كه براى آغاز و انجامِ اين نسخه در فهرست كتابخانه مزبور ذكر شده است, در نسخه چاپِ دهقانيان نيامده كه نشان مى دهد نسخه خانقاه نعمت اللهى, شامل اشعار بيشترى است; ديگر اينكه در نسخه چاپ دهقانيان از قافيه برخى حروف الفبا شعر وجود ندارد و همين امر نشانگرِ نقصِ نسخه مجلس يا منتخب بودنِ آن است.
نسخه سومى كه از اين ديوان تا كنون شناخته شده است, در كتابخانه موزه بريتانيا نگهدارى مى شود كه در فهرستى كه چارلزريو براى نسخه هاى خطى فارسيِ آنجا ترتيب داده (ج ٢, ص ٦٨٢) به تمامى معرفى شده است. در پايان, با اعلام اينكه اين ديوان را افشينِ عاطفى, پژوهشگر كاشانى الاصل و مصحح ديوان هاى سرايندگان آن اقليم در فهرست آثارِ آماده چاپ خود قرار داده است و بايد در انتظار چاپ بهترى از آن بود, در ادامه نامى از تذكره هايى كه احوال اوجى را ثبت كرده اند, برده مى شود.
بنابر اطلاع خيام پور در فرهنگ سخنوران (ج ١, ص ١٠٧) اين تذكره ها احوالِ اوجى نطنزى را آورده اند:
ـ تذكره نصرآبادى;
ـ سرو آزاد, اثر غلامعلى آزاد بلگرامى (تأليف ١١٦٦ ق);
ـ شمع انجمن, اثر سيدمحمد صديق حسن خان بهادر (تأليف ١٢٩٢ ق);
ـ سفينه خوشگو;
ـ نتايج الافكار, اثر گوپاموى (قدرت);
ـ آتشكده لطفعلى آذر بيگدلى;
ـ صحفِ ابراهيم, اثر على ابراهيم خانِ (خليل);
ـ رياض الشعرا, اثر واله داغستانى.
كريم كتابيار
,
 تفسير مصباح الهدى; تقرير محمّدباقر نوراللّهيان, تحقيق سيدمهدى حسينى مجاهد, تهيه و تدوين مؤسسه معارف اسلامى امام رضا(ع); چاپ اول, قم: مؤسّسه معارف اسلامى امام رضا(ع), ١٣٨٨, وزيرى, ٤٩٥ ص ء ٤٩٥ص.

ميرزا جواد آقا تهرانى(ره) دو بار درس تفسير قرآن را از اوّل تا پايان در مدرسه ميرزا جعفر در صحن عتيق امام رضا(ع) تدريس كرده است. يكى از شاگردان وى ـ دكتر محمّدباقر نوراللّهيان ـ اين دو دوره درس را تقرير كرده است. وى كه قبلاً كارمند اداره مخابرات بوده و با خط مورس آشنايى داشته است, پيوسته تلگراف ارسالى را در ذهن خود مرور و يادداشت مى كرده, همان جواب را به ارباب رجوع مى داده است; بدون اينكه چيزى از تلگراف كم يا زياد شود. وى از شاگردان ميرزا مهدى اصفهانى نيز بوده است و در كنار طبابت, در درس تفسير نيز حضور مى يافته است و آنها را بدون كم و كاست تقرير مى كرده است.
اين مجموعه دو جلدى كه اكنون به چاپ رسيده است, بخشى از اين آثار تفسيرى است كه تفسير سوره حمد و از آغاز سوره بقره تا آيه ٢٥٣ را دربرمى گيرد. ويژگى اين بخش, در آن است كه آقاى دكتر نوراللّهيان آنها را در حضور مرحوم ميرزا جواد آقا تهرانى مقابله كرده اند و گاه ايشان آن را كم و يا بر آن افزوده اند و در نهايت به تأييد ايشان رسيده است و ميرزا جواد آقا گفته اند قابل چاپ است.
تقريرات يادشده با تلاش حجّت الاسلام و المسلمين سيّدمهدى حسينى مجاهد, بازخوانى, بازنويسى, مقابله و مستندسازى شده است و سپس در مؤسّسه معارف اسلامى امام رضا(ع) با استوارسازى متن و عنوان گذارى, طريق بهره گيرى بهتر فراهم آمده و اكنون در قالب دو جلد تفسير ارائه شده است.
رويكرد اصلى اين تفسير, برداشت هاى اخلاقى از آيات است كه پس از توضيح واژگان آيه ها طرح مى شود; همچنين بيشتر روايات استفاده شده در تفسير آيات نيز صبغه اخلاقى دارند; البتّه گاهى به مناسبت تفسير برخى آيات, ساير موضوعات نيز مطرح شده اند; از جمله برخى مطالب معارفى متأثّر از مدرسه معارفِى خراسان نيز در ذيل برخى آيات آمده است.
در آغاز كتاب, سه نوشتار آمده است كه افزون بر پرداختن به زندگانى ميرزا جواد آقا تهرانى, روش تفسيرى وى نيز بيان شده است. نوشته اوّل را استاد محمّدرضا حكيمى با عنوان (مبانى تفسير در مكتب تفكيك) نگاشته است. وى در يادداشت خود درباره پنج مسئله ذيل توضيح كوتاهى مى دهد: ١. كتابى مانند قرآن, به تفسير نيازمند است; ٢. قرآن خود به اين نياز توجّه داشته, راه رفع آن را نشان داده است; ٣. آورنده قرآن نيز اين را مى دانسته و راه رفع آن را بيان كرده است; ٤. آورنده قرآن و تفسيركننده قرآن, لزوم سنخيّت روحى و وراثت علمى و ضرورت عقلى و علمى اند; ٥. وجود آيات متشابه در قرآن كريم.
مؤلّف در ادامه, با اشاره به ويژگى هاى تفسير مصباح الهدى, مى گويد: اين تفسير, اثرى تقريرى است و يك نمونه تفسير تفكيكى و مستقل است. ما با مفسّرى قرآنى روبرو هستيم كه بدون آنكه ما را در ميان افكار و اوهام قرون و اعصار گم كند, به (هذا بيان للنّاس) و به (نور) و (بصائر) و (بيّنات) و (برهان ربّانى), هدايت مى كند; نه برهان ناقص بشرى و يونانى.
نوشتار دوم, با عنوان (نگاهى به زندگى عالم ربّانى آيت اللّه ميرزا جواد آقا تهرانى), اثر حجت الاسلام والمسلمين سيّدمهدى حسينى است. در اين نوشته ـ كه كامل ترين زندگى نامه درباره اوست ـ به تفصيل در ذيل اين عناوين از وى سخن رفته است: ١. زندگى علمى (الف. دوران تحصيل, ب. استادان, ج. شاگردان, د. روش تدريس); ٢. تأليفات; ٣. مشرب فكرى و علمى (نمونه هايى از ديدگاه هاى تفكيكى مرحوم ميرزا); ٤. زندگى اخلاقى و معنوى (الف. ايمان و كمالات معنوى, ب. فضايل و ويژگى هاى اخلاقى); ٥.زندگى اجتماعى و سياسى (الف. خدمات اجتماعى, ب.فعّاليت هاى سياسى); ٦. عروج ملكوتى.
نوشتار سوم, با عنوان (روش تفسيرى آيت اللّه ميرزا جواد آقا تهرانى(ره), اثر محمّد عبداللّهيان است. مؤلّف كه از شاگردان درس تفسير استاد بوده است, ويژگى هاى درس تفسير ايشان را ذيل اين عناوين برشمرده است: ١. فهم روشن از آيات; ٢. تنظيم درس از قبل; ٣. توجّه به اقوال مفسّران; ٤ . ميدان بحث و گفتگو; ٥. تبيين معارف (يك. قرآن موجب عصمت پيامبر(ص), دو. توفيق و اختيار, سه. محدوده حجيّت ظواهر); ٦. سطح علمى تفسير; ٧. چگونگى بهره گيرى از دانش ها; ٨. دانش و بينش; ٩. زيبانگرى; ١٠. معناى تفسير و وظيفه مفسّر; ١١. هدايتگرى و انسان سازى.
هادى ربانى
,
جنگ: مجموعه مقالات يادمان شهيد ثقة الاسلام تبريزى از پيشگامان فهرست نگارى ايران: به كوشش اعضاى انجمن فهرست نگاران نسخه هاى خطّى و ويرايش يوسف بيگ باباپور; تهران: كتابخانه, موزه و مركز اسناد مجلس شوراى اسلامى, چاپ اوّل, ١٣٨٨, دفتر اوّل, ٦٢٨ ص, وزيرى (گالينگور), مصور, ٨٠٠٠٠ ريال, هزار نسخه.

زمانى در ايران, نشريات تخصّصى جايگاهى نداشت و نشريات مربوط به نسخه هاى خطّى محدود به يك عنوان بود كه با فاصله زمانى فراوان منتشر مى شد; ولى اكنون چند عنوان نشريه در اين زمينه به چاپ مى رسد:
فصل نامه پيام بهارستان كه چند سالى است انتشار مى يابد و اكنون از حالت خبرى بيرون آمده, پربرگ تر و پربارتر شده است.
نامه بهارستان كه هر شش ماه يك بار چاپ مى شود.
گاه نامه نسخه پژوهى كه تا كنون سه دفتر از آن به كوشش ابوالفضل حافظيان بابلى, به چاپ رسيده است.
كتاب شيعه كه قرار است سالى دو شماره از آن به كوشش مؤسسه كتاب شناسى شيعه چاپ شود.
جنگ كه هم اكنون دفتر نخست آن, پيش روى ماست.
در اين دفتر, مقالاتى از كتاب شناسان و نسخه پژوهان ايران و جهان به چشم مى خورد كه در دو بخش سامان يافته است: بخش يكم شامل مقالات مربوط به شهيد ثقة الاسلام تبريزى و بخش دوم شامل مقالات اهداشده به ثقة الاسلام.
ثقة الاسلام (١٢٧٧ ـ ١٣٣٠ق) از جمله فعالان سياسى و مبارزان راه آزادى است كه براى برقرارى مشروطه در ايران تلاش هاى بسيار كرد. سرانجام نيروهاى تجاوزگر روس وى را در تبريز به دار آويختند و به شهادت رساندند.
اين شماره از جنگ, به پيشگاه او تقديم مى شود تا مجاهدت ها و فداكارى هاى او در راه استقلال و آزادى ايران, و تلاش هايش در زمينه كتاب شناسى و فهرست نگارى را پاس دارد.
در بخش يكم, دو مقاله ديده مى شود:
(شمّه اى از سوانح عمرى و شرح حال و قضيه حضرت آقاى ميرزا على آقاى ثقة الاسلام شهيد), به قلم ميرزا محمّد ثقة الاسلام برادر او (ص ١٧ ـ ٦١) كه از كتاب سوانح عمرى, تأليف محمّد ثقة الاسلام چاپ تبريز به سال ١٣٤٠ش گزينش شده است. تصويرى از اجازات شيخ الشريعه اصفهانى, آخوند ملامحمّدعلى خوانسارى, شيخ محمّدحسين مجتهد مازندرانى و شيخ اسماعيل مجتهد محلاتى به ثقةالاسلام, در پايان اين نوشتار ديده مى شود.
مقاله دوم گزارش يوسف بيگ باباپور از كتاب يادداشت ها در باب ثقة الاسلام تبريزى به قلم ميرزا اسداللّه ضميرى, ملازم خاص ثقة الاسلام است كه به كوشش برادران شكوهى به سال ١٣٥٦ش به دست انتشارات ابن سينا در تبريز به چاپ رسيده است (ص٦٢ ـ ٦٩).
بيست و چهار مقاله نيز به پيشگاه ثقة الاسلام هديه شده است:
(آسيب شناسى نشر فهرست هاى نسخ خطّى و راهكارهاى بهبود آن), به قلم سيّدرضا باقريان موحّد (ص ٧٣ ـ ٨٨). اين نوشتار به صورت اجمالى به مشكلات فهرست نگارى و تصحيح متون مى پردازد. غيبت فهرست نسخه هاى خطّى از بيشتر كتابخانه ها, ارتباط نداشتن دانشجويان و آشنانبودن نسل جوان با فهرست ها, فروش اندك و دورى ناشران از چاپ فهارس, از جمله اين مشكلات است. اين آسيب ها از آن جا سرچشمه مى گيرد كه هنوز اهداف فهرست نويسى روشن نيست; فهرست ها استاندارد نيستند; فهرست نگاران شيوه نامه ندارند و روشمند عمل نمى كنند. انتشار فهرست بر محور آغاز, تاريخ و موضوع, در برابر فهرست هاى كتابخانه محور و نويسنده محور, از جمله راهكارهاى پيشنهادى نويسنده براى بهبود وضعيت حاكم بر فهرست نگارى است.
(معرّفى نسخه اى نويافته از سده هفتم هجرى: كتاب قانون مسعودى ابوريحان بيرونى), به قلم يوسف بيگ باباپور (ص ٨٩ ـ ١١٦). نويسنده پس از معرّفى كوتاه ابوريحان بيرونى و آثارش, به مأخذشناسى و نسخه شناسى قانون مسعودى مى پردازد. آن گاه نسخه خطّى اين كتاب را در كتابخانه قمر بنى هاشم دامغان معرّفى مى كند كه در فهرست اين كتابخانه به عنوان كتابى در نجوم شناسانده شده است. تصوير برگ هايى از اين نسخه, پايان بخش مقاله است.
(نكاتى تازه ياب در باب دو نسخه تحفه مظفّرى و فهرس التواريخ), به قلم مريم تفضّلى (ص ١١٧ ـ ١٣٣). تحفه مظفّرى, شواهد شعرى كتاب تاج المآثر اثر صدرالدين نيشابورى قمى و فهرس التواريخ اثر رضاقلى خان هدايت (١٢١٥ ـ ١٢٨٨ق) است.
نويسنده مقاله, به بررسى دقيق نسخه هاى خطّى اين دو كتاب پرداخته و آگاهى هاى جديدى ارائه داده است.
(بخش نخست فهرست نسخه هاى فارسى كتابخانه اياصوفيا), به قلم سيدمحمّدتقى حسينى (ص ١٣٤ ـ ٢١٢). كتابخانه اياصوفيا در قرن دوازدهم به دست سلطان محمّد اوّل پايه گذارى شد و در سال ١٣٤٧ق به كتابخانه سليمانيه منتقل گشت. در اياصوفيا هفتصد نسخه خطّى فارسى به چشم مى خورد كه شمارى از آنها در اين مقاله شناسانده مى شود.
(مستدركات الذريعه الى تصانيف الشيعه), اثر سيّدمحمّد موسوى جزائرى (ص ٢١٣ ـ ٢٥١). شادروان جزائرى از مجموعه داران مشهور ايران بود. سيّدجعفر حسينى اشكورى يادداشت هاى او بر الذريعه آقابزرگ تهرانى را تدوين كرده است.
(فهرستواره كتابخانه ممتازالعلماء جنت مآب در لكهنوى هندوستان), به قلم سيّدسيف عباس نقوى كه به دست سيّدصادق حسينى اشكورى تنظيم شده است (ص ٢٥٢ ـ ٣٣١). پيش تر ٢٠٧ نسخه خطّى اين كتابخانه فهرست شده, به چاپ رسيده بود و اكنون شماره هاى ٢٠٨ تا ٥٠٠ شناسانده مى شود.
(ادبيات حج و كتاب هاى منازل در دوره دولت عثمانى), به قلم اسرا دوغان (ص ٣٣٢ ـ ٣٥٠). عثمانى ها چهارقرن بر حجاز حكومت كردند. در زمان آنان, كتاب هاى زيادى درباره حج نگاشته شد كه هم اكنون ٤٧٠ عنوان كتاب درباره حج و مناسك آن, در كتابخانه هاى تركيه ثبت شده است. اين نوشتار به ادبيات دوره عثمانى در زمينه حج مى پردازد و مهم ترين كتاب هاى منازل و سفرنامه هاى حاجيان را بررسى مى كند.
(شناسايى نسخه هاى خطّى و مجهول و ناشناس از بايسته هاى فهرست نگارى), اثر على اكبر زمانى نژاد, (ص ٣٥١ ـ ٣٧٤). اين مقاله بر آن است تا فهرست نگاران را از تكرار مكرّرات بازدارد و آنان را به سوى نوآورى و پژوهش درباره نسخه هاى مجهول, ناشناس و منسوب, متوجّه كند.
(فهرست هاى دست نوشته (منتشرنشده) نسخه هاى خطّى در كتابخانه هاى ايالات متّحده امريكا), به قلم رقيه عابدينى (ص ٣٧٥ ـ ٣٩٥). در اين نوشتار ٤٧ فهرست دست نوشته, در معرّفى نسخه هاى خطّى در ٣٧ كتابخانه در شانزده ايالت امريكا بر اساس داده هاى جفرى راپر در كتاب بررسى دستنويس هاى اسلامى جهان, گزارش شده است.
(متن انتقادى ديوان ميرزا صادق منشى بر اساس هفت نسخه خطّى), به كوشش پروفسور عثمان كريم اف كه به قلم مرتضى رزم آرا معرّفى شده است (ص ٣٩٦ ـ ٤٠٩).
(نسخه نفيس شرح فارسى اصول كافى), به قلم محمّدرضا زادهوش (ص ٤١٠ ـ ٤١٦). معرّفى نسخه خطّى شرح اصول كافى اثر احمد شريف شيرازى كه به فرمان شاه سلطان حسين صفوى تأليف و سپس به فارسى ترجمه شده است. اين شرح, وقف كتابخانه سلطنتى مدرسه چهارباغ اصفهان بوده است و هم اكنون در كتابخانه مركزى دانشگاه اصفهان نگاهدارى مى شود و تا كنون از ديد فهرست نگاران پنهان و مدّت ها مورد غفلت بوده است.
(بازشناسى نسخه اى نفيس از جامع التواريخ موجود در گنجينه كتابخانه مجلس), به قلم احسان اللّه شكراللهى (ص ٤١٧ ـ ٤٣٢). معرّفى يكى از كهن ترين, خواناترين و زيباترين نسخه هاى كتاب جامع التواريخ رشيدى است.
(حسب حال محدّث قمى), به تصحيح محسن صادقى (ص ٤٣٣ ـ ٤٣٧). شرح حال خودنوشت مرحوم حاج شيخ عبّاس قمى است كه از جنگ خطّى سيّد محمّدكاظم جزايرى نقل مى شود.
(فهرست نسخه هاى عكسى مركز فرهنگى خراسان), به قلم عبدالحسين طالعى (ص ٤٣٨ ـ ٤٧٣). تنظيم, تلخيص و تكميل يادداشت هاى استاد عزيزاللّه عطاردى است كه پيش تر در كتاب روايت عشق چاپ شده بود.
(درآمدى به زندگانى و شناخت آثار علامه سيّد ابوطالب قاينى), به قلم محمّدرضا ابوالحسنى فيّاض (ص ٤٧٤ ـ ٤٨٩). سيرى در احوال و آثار علامه قاينى از دانشمندان قرن سيزدهم هجرى كه آثارش كمتر شناخته شده است.
(فهرست نسخه هاى خطّى موقوفه ميرزا ابوطالب قمى), به قلم رحيم قاسمى (ص ٤٩٠ ـ ٥٠٦). فهرست ٣٦ نسخه خطّى از اين موقوفه است.
(تفسيرى كهن و نفيس از سده ششم يا هفتم هجرى), به قلم حسين متّقى (ص ٥٠٧ ـ ٥١٦). شناسايى نسخه خطّى تفسير قرآن مجيد كه در كتابخانه آيت اللّه مرعشى نگاهدارى مى شود و نويسنده آن, مجهول است.
(دفاع علامه طهرانى از آثارالباقيه), به كوشش عبّاسعلى مردى (ص ٥١٧ ـ ٥٢٣). اكبر داناسرشت در آغاز ترجمه خود از آثارالباقيه, كتاب ابوريحان بيرونى را اثرى در زمينه گاه شمارى معرّفى مى كند كه بعضى به اشتباه آن را اثرى تاريخى پنداشته اند. آقابزرگ تهرانى اين نظر مترجم را به نقد كشيده, آثارالباقيه را اثرى تاريخ نگارانه دانسته است. نقد آقابزرگ تهرانى براى نخستين بار به چاپ مى رسد.
(عنصر نسخه شناختى), به قلم بيرگر مونك اُلِسن كه به دست سيّدمحمّدحسين مرعشى ترجمه شده است (ص ٥٢٤ ـ ٥٣٢). اين مقاله راهنمايى براى توصيف هماهنگ و همسان مجموعه هاى خطّى است.
(دو نسخه نادر در كتابخانه وزيرى يزد), به قلم حسين مسرّت (ص ٥٣٣ ـ ٥٣٧). بررسى نسخه خطّى مدايح حسينيه يا امينيه اثر عبدالباقى باقى اصفهانى كه در فهرست كتابخانه, تذكره شعراى عصر فتحعلى شاه قاجار از فاضل گروسى شناسانده شده است. همچنين معرّفى نسخه نجات الابدان از محمّدعلى نجاتى بافقى كه به اشتباه, رساله در طب از محمّدعلى المتطيّب ثبت شده است.
(تنوير الايمان و رسائل الائمة (ع), به قلم محمود ملكى تراكمه اى (ص ٥٣٨ ـ ٥٥٢). تنويرالايمان كتابى منسوب به كلينى است كه نسخه خطّى آن در كتابخانه مسجد اعظم قم نگاهدارى مى شود. از رسائل الائمّه نيز نسخه اى بر جاى نمانده و تنها نقل هايى در كتاب ها آمده كه در اين نوشتار استخراج شده است.
(معرّفى و بررسى فهرست نسخه هاى خطّى شرقى در كالج سنت جونز آكسفورد), به قلم على ميرانصارى (ص ٥٥٣ ـ ٥٦٠). معرّفى فهرست نسخه هاى كالج سنت جونز كه به كوشش دكتر اميلى ساوج اسميت به سال ٢٠٠٥ م چاپ شده است.
(ترقيمه نويسى نسخه هاى خطّى با توجه به نسخه هاى خطّى فارسى شبه قارّه), به قلم عارف نوشاهى (ص ٥٦١ ـ ٦٠٢). انجامه يا ترقيمه, به واقع شناسنامه نسخه است. اين نوشتار به بررسى و ارائه نمونه هايى از ترقيمه نويسى در هندوستان مى پردازد.
(فهرست كتب خطّى, سنگى و سربى كتابخانه آيت اللّه مولى على عليارى تبريزى), به كوشش هادى هاشميان (ص ٦٠٣ ـ ٦٢٨). علامه ملاعلى مجتهد عليارى از دانشمندان قرن سيزده و چهارده هجرى است, و كتابخانه اى نفيس داشت كه به كتابخانه آستان قدس رضوى هديه شد. اكنون فهرست اجمالى كتابخانه مذكور, در اين مقاله مى آيد.
محمّدرضا زادهوش
,
جنگ٢: مجموعه مقالات يادمان علامه شيخ آقابزرگ تهرانى; تهيه و تدوين اعضاى انجمن فهرست نگاران نسخه هاى خطّى, به كوشش محسن صادقى; دفتر دوم, چاپ اول, قم: مجمع ذخاير اسلامى, ١٣٨٩, ٧٠٣ ص, وزيرى (گالينگور سلفون), مصور, صد هزار ريال, پانصد نسخه.

آقابزرگ تهرانى (١٢٩٣ ـ ١٣٨٩ق) از دانشمندان بزرگ و از جمله كسانى است كه حق بزرگى بر كتاب شناسى شيعه دارد. اثر مشهور او الذريعة الى تصانيف الشيعة يك قرن پيش فراهم آمد و شگفتى آفريد. راهى كه آقابزرگ در شناخت آثار دانشمندان شيعه گشود, تا كنون الهام بخش پژوهشگران و كتاب شناسان بسيارى بوده است. دفتر دوم جنگ, يادمان اين عالم درگذشته است.
در اين دفتر, ٢٥ مقاله از كتاب شناسان و نسخه پژوهان به چشم مى خورد. اين مقالات در دو بخش سامان يافته است: بخش يكم, هشت مقاله مربوط به آقابزرگ و بخش دوم, هفده مقاله اهداشده به پيشگاه آقابزرگ تهرانى را در بر مى گيرد.
پس از مقدّمه على ميرانصارى, يادداشت محسن صادقى گردآورنده دفتر دوم جنگ ديده مى شود.
پس از اين, مقالات مربوط به علامه شيخ آقابزرگ تهرانى آمده است:
(يادداشت هاى محقّق طباطبايى بر ذريعه), به كوشش سيّدعلى طباطبايى. آيت اللّه سيّدعبدالعزيز طباطبايى يزدى مشهور به محقّق طباطبايى, سه كار مختلف درباره الذريعه دارد: حاشيه ها, تعليقه ها و تهذيب الذريعه. در اين جا جلد نخست اضواء على الذريعه, يعنى بخشى از تعليقات محقّق طباطبايى بر ذريعه به كوشش فرزند او به چاپ مى رسد.
(يادداشت هاى سيّدمحمّد جزائرى بر طبقات اعلام الشيعه), به كوشش سيّدجعفر حسينى اشكورى. اين يادداشت ها گاه افزوده هايى بر مطالب شيخ آقابزرگ و گاه شرح حال ها و عنوان هاى جديدى است كه جزايرى به ثبت رسانده است.
(يادداشت هاى احمد منزوى بر الذريعه) كه به كوشش على ميرانصارى بيرون نويس شده و آمده است. يادداشت هاى استاد منزوى, فرزند آقابزرگ تهرانى به چند دسته تقسيم مى شود:
ـ آگاهى هاى نسخه شناسى و شناسايى نسخه هاى خطّيِ عنوان مورد نظر در كتابخانه ها;
ـ شناسايى چاپ هاى هر عنوان;
ـ شناسايى بيشتر از پديدآورنده هر مدخل;
ـ تصحيح اطّلاعات الذريعه.
(اجازه و مكتوب آقابزرگ تهرانى به ميرزا محمّدعلى اردوبادى به انضمام مادّه تاريخ وفات آقابزرگ), به كوشش و تصحيح عبداللّه غفرانى. اين مقاله, دو نوشتار از آقابزرگ تهرانى و يك يادداشت از سيّدعلى نقى نقوى لكهنوى فرزند ممتازالعلماء را در بر مى گيرد. ابتدا اجازه آقابزرگ به علاّمه اردوبادى غروى (١٣١٢ ـ ١٣٨٠ق) كه محتوايى علمى و تاريخى دارد و تفاوت هايى با اجازه نامه هاى معمول دارد, سپس نامه همو به اردوبادى و آن گاه قطعه بازمانده اى از نامه سيّد لكهنوى به محمّدصادق بحرالعلوم مى آيد.
(چند نكته در تصحيح كرام البرره), اثر حسين متّقى. نقد تصحيح حيدر محمّدعلى بغدادى و خليل نايفى از الكرام البررة كه به سال ١٤٢٧ قمرى از سوى مؤسّسه امام صادق (ع) در قم به چاپ رسيده است.
(چند شرح حال افتاده از چاپ اخير نقباء البشر), به قلم سيّدمحمّد طباطبايى بهبهانى (منصور). شرح حال ٢٣ تن از دانشمندان قرن چهاردهم هجرى است كه شرح حالشان در مجلّد پنجم نقباء البشر آمده و سوگمندانه در چاپ اخير كتابخانه مجلس, افتاده است.
(مؤلّفات لم يرها الطهرانى), اثر محمّدتقى فقيه.
(يادداشت هاى شيخ آقا بزرگ تهرانى بر نسخه هاى خطّى), از سيّدجعفر حسينى اشكورى. ظاهراً برخى از صاحبان نسخه ها از آقابزرگ خواسته اند آگاهى ها و يافته هاى خود را در نسخه ها بنگارد. اشكورى, سى تصوير از يادداشت هاى آقا بزرگ را گزينش كرده, در اين جا آورده است.
سپس مقالات اهداشده به آقا بزرگ تهرانى, آمده است:
(كتاب شناسى ابوالصلاح حلبى), اثر سيّدحسين حايرى. ابتدا به آثار موجود ابوصلاح تقى ّبن نجم حلبى (٣٧٤ ـ ٤٤٧ق) از شاگردان سيّدمرتضى مى پردازد و سپس ديگر آثار وى را شناسايى مى كند. اين كتاب شناسى به صورت توصيفى فراهم آمده است.
(سيّدنصراللّه حائرى و چند اطّلاع تازه درباره او), اثر محمّدكاظم رحمتى. سيّدنصراللّه حسينى موسوى حائرى, عالم شيعى و از رجال عصر افشارى است كه نقش مهمى در دربار نادرشاه (م١١٦٠ق) داشته و در كشور عثمانى به دست سلطان محمود به شهادت رسيده است.
(شمارى از مراسلات شاهزاده اوكتايى و معاصران او) كه به دست عبداللّه غفرانى و الهه روحى دل تنظيم شده است. شاهزاده ميرزا عبدالعلى اوكتايى (١٢٧٦ ـ ١٣٥٩ش) مدير كتابخانه آستان قدس رضوى بوده است.
(فوائد; نسخه اى طنزآميز از اديب الممالك فراهانى) اثر سيّدمحسن طاهرى. معرّفى نسخه خطّى منحصر به فرد فوائد, منسوب به اديب الممالك كه در كتابخانه ملّى ايران نگاهدارى مى شود. فوائد از آثار نادر تاريخ طنز فارسى است.
(ردّيه اى متقدّم بر عقايد نوپديد محمّدبن عبدالوهاب), اثر سامر طرابلسى, ترجمه محمّدحسين رفيعى.
(مكاتيب شيخ على كلاه), اثر محسن ناجى نصرآبادى. مكاتيب شيخ على كلاه مربوط به اوايل سده هشتم است. اين مجموعه, نامه هاى گوناگونى را در بر مى گيرد كه به زودى توسط انتشارات اساطير در تهران به چاپ خواهد رسيد. يك برگ از آن مجموعه, در اين جا آمده است.
(جنگى ناشناخته از ابن خاتون عاملى), اثر محمود ملكى تراكمه اى. السوانح المرضية و النوافح العطرية اثر ابن خاتون عاملى, مجموعه اى است كه به سبك كشكول نوشته شده است. اين نوشتار, به شناسايى اين اثر, معرّفى نسخه منحصر به فرد آن در كتابخانه مدرسه امام صادق (ع) اردكان و فهرست مهم ترين مطالب آن مى پردازد.
(پژواك پژوهش, حلقه نخست: بازخوانى پانزده سند), اثر عبدالحسين طالعى. اسنادى است از عالمان شيعه. اين نوشتار با وصيت نامه اعتقادى ميرداماد آغاز مى شود و با نامه آيت اللّه العظمى سيّدمحمّدهادى ميلانى به آيت اللّه سيّدعلى ميلانى پايان مى پذيرد.
(ميرزا محمّدباقر شريف اصفهانى و مشايخ او), اثر رحيم قاسمى. شريف اصفهانى از محدّثان گمنام شيعه در قرن دوازدهم هجرى بوده است. از او تنها دو كتاب مشارق المهتدين و نورالعيون را مى شناسيم. در اين جا مقدّمه مشارق المهتدين آمده است كه طريق روايى مؤلّف و مشايخ او را در بر مى گيرد.
(ترجمه هاى فارسى آقاجمال خوانسارى), اثر على اكبر زمانى نژاد. نقد, بررسى, كتاب شناسى و نسخه شناسى ده عنوان از ترجمه هاى فارسى آقاجمال الدين خوانسارى (م١١٢٢ق) است.
(دو نسخه خطّى و دو خدمت شيعيان به مدينه منوّره), اثر حسين واثقى. درباره هديه شاه سلطان حسين صفوى به مدينه منوّره و نسخه خطّى التحفة اللطيفة است. اين اثر به قلم سخاوى است كه در دوران حاضر چندين بار به چاپ رسيده و اخيراً نيز توسط مركز بحوث المدينة, در شش جلد انتشار يافته است; ولى يك سوم پايانى آن هرگز چاپ نشده بود. نگارنده اين مقاله, ثلث پايانى را نيز يافته و معرّفى كرده است. آنان اين يافته را به پاى خود گذاشته و از او نام نبرده اند.
(بازشناسى چند دست نوشته), اثر حبيب عفيفى. معرّفى تك نسخه خطّى از جلد دوم العبقات العنبرية از كاشف الغطاء, نسخه اى از تعليقه ميرزاى قمى بر تهذيب الوصول علاّمه حلّى و نسخه كامل حاشيه هاى شهيد ثانى بر جامع البين شهيد اوّل است.
(آشنايى با كنزالملوك جزايرى), اثر محمدرضا زادهوش. كنزالملوك فى علم السلوك اثر سيّدنعمت اللّه بن عبدالهادى از بازماندگان سيّدنعمت الله جزايرى (١٠٥٠ ـ ١١١٢ق) صاحب انوار نعمانيه است.
(نفايس صنعا), اثر فرهاد فروهر. گزيده اى از فهرست هاى نسخ خطّى شهر صنعاء است.
(بخشى از نسخ خطّى فارسى كتابخانه توپقاپى سراى), اثر سيدمحمّدتقى حسينى. ترجمه فهرست نسخه هاى خطّى فارسى كتابخانه كاخ توپقاپى سراى در تركيه است.
(فهرستواره بعضى نسخ خطّى كتابخانه ملّى تورينو), به قلم سيّدصادق حسينى اشكورى. گزيده فهرست كتابخانه ملّى تورينو در رم است.
(فهرست نسخ چاپ سنگى كتابخانه عمومى مراغه), اثر يوسف بيگ باباپور پايان بخش دفتر دوم جنگ انجمن فهرست نگاران نسخه هاى خطّى است.
محمّدرضا زادهوش
,